narakalokamārgayamadūtasvarūpavarṇanam
sanatkumāra uvāca
atha pāpairnarā yāṃti yamalokaṃ caturvidhaiḥ |
saṃtrāsajananaṃ ghoraṃ vivaśāssarvadehinaḥ
||1||अथ पापैर्नरा यांति यमलोकं चतुर्विधैः ।
संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः
garbhasthairjāyamānaiśca bālaistaruṇamadhyamaiḥ |
strīpunnapuṃsakairjīvairjñātavyaṃ sarvajaṃtuṣu
||2||गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः ।
स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु
śubhāśubhaphalaṃ cātra dehināṃ saṃvicāryate |
citraguptādibhissarvairvasiṣṭhapramukhaistathā
||3||शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते ।
चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा
na kecitprāṇinassaṃti ye na yāṃti yamakṣayam |
avaśyaṃ hi kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ tadvicāryyatām
||4||न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् ।
अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम्
tatra ye śubhakarmāṇassaumyacittā dayānvitāḥ |
te narā yāṃti saumyena pūrvaṃ yamaniketanam
||5||तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः ।
ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्
ye punaḥ pāpakarmmāṇaḥ pāpā dānavivarjitāḥ |
te ghoreṇa pathā yāṃti dakṣiṇena yamālayam
||6||ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः ।
ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम्
ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāmatītya tat |
vaivasvatapuraṃ jñeyaṃ nānārūpamavasthitam
||7||षडशीतिसहस्राणि योजनानामतीत्य तत् ।
वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपमवस्थितम्
samīpasthamivābhāti narāṇāṃ puṇyakarmaṇām |
pāpināmatidūrasthaṃ pathā raudreṇa gacchatām
||8||समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् ।
पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम्
tīkṣṇakaṃṭakayuktena śarkarāvicitena ca |
kṣuradhārānibhaistīkṣṇaiḥ pāṣāṇai racitena ca
||9||तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च ।
क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च
kvacitpaṃkena mahatā urutokaiśca pātakaiḥ |
lohasūcīnibhairdarbhaissampannena pathā kvacit
||10||क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः ।
लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्
taṭaprāyātiviṣamaiḥ parvatairvṛkṣasaṃkulaiḥ |
prataptāṃgārayuktena yāṃti mārgeṇa duḥkhitāḥ
||11||तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः ।
प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः
kvacidviṣamagartaiśca kvacilloṣṭaissuduṣkaraiḥ |
sutaptavālukābhiśca tathā tīkṣṇaiśca śaṃkubhiḥ
||12||क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः ।
सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः
aneka śākhāvitatairvyāptaṃ vaṃśavanaiḥ kvacit |
kaṣṭena tamasā mārge nānālambena kutracit
||13||अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् ।
कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्
ayaśśṛṃgāṭakaistīkṣṇaiḥ kvaciddāvāgninā punaḥ |
kvacittaptaśilābhiśca kvacidvyāptaṃ himena ca
||14||अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः ।
क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च
kvacidvālukayā vyāptamākaṃṭhāṃtaḥ praveśayā |
kvacidduṣṭāmbunā vyāptaṃ kvacicca kariṣāgninā
||15||क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया ।
क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना
kvacitsiṃhairvṛkairvyāghrairmaśakaiśca sudāruṇaiḥ |
kvacinmahājalaukābhiḥ kvaciccājagaraistathā
||16||क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः ।
क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा
makṣikābhiśca raudrābhiḥ kvacitsarpairviṣolbaṇaiḥ |
mattamātaṃgayūthaiśca balonmattaiḥ pramāthibhiḥ
||17||मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः ।
मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः
paṃthānamullikhadbhiśca sūkaraistīkṣṇadaṃṣṭribhiḥ |
tīkṣṇaśṛṃgaiśca mahiṣaissarvabhūtaiśca śvāpadaiḥ
||18||पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः ।
तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः
ḍākinībhiśca raudrābhirvikarālaiśca rākṣasaiḥ |
vyādhibhiśca mahāghoraiḥ pīḍyamānā vrajaṃti hi
||19||डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः ।
व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि
mahādhūlivimiśreṇa mahācaṇḍena vāyunā |
mahāpāṣāṇavarṣeṇa hanyamānā nirāśrayāḥ
||20||महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना ।
महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः
kvacidvidyutprapātena dahyamānā vrajanti ca |
mahatā bāṇavarṣeṇa vidhyamānāśca sarvataḥ
||21||क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च ।
महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः
patadbhirvajrapātaiśca ulkāpātaiśca dāruṇaiḥ |
pradīptāṃgāravarṣeṇa dahyamānāśca saṃti hi
||22||पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः ।
प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि
mahatā pāṃsuvarṣeṇa pūryamāṇā rudaṃti ca |
mahāmegharavairghoraistrasyaṃte ca muhurmuhuḥ
||23||महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च ।
महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः
niśitāyudhavarṣeṇa bhidyamānāśca sarvataḥ |
mahākṣārāmbudhārābhissicyamānā vrajaṃti ca
||24||निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः ।
महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च
mahīśītena marutā rūkṣeṇa paruṣeṇa ca |
samaṃtādbādhyamānāśca śuṣyaṃte saṃkucanti ca
||25||महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च ।
समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च
itthaṃ mārgeṇa raudreṇa pātheyarahitena ca |
nirālambena durgeṇa nirjalena samaṃtataḥ
||26||इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च ।
निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः
viṣameṇaiva mahatā nirjanāpāśrayeṇa ca |
tamorūpeṇa kaṣṭena sarvaduṣṭāśrayeṇa ca
||27||विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च ।
तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च
nīyaṃte dehinassarve ye mūḍhāḥ pāpakarmiṇaḥ |
yamadūtairmahāghoraistadājñākāribhirbalāt
||28||नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः ।
यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्
ekākinaḥ parādhīnā mitrabandhuvivarjitāḥ |
śocaṃtassvāni karmmāṇi rudaṃtaśca muhurmuhuḥ
||29||एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः ।
शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः
pretā bhūtvā vivastrāśca śuṣkakaṃṭhauṣṭhatālukāḥ |
asaumyā bhayabhītāśca dahyamānāḥ kṣudhānvitāḥ
||30||प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः ।
असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः
baddhāśśṛṃkhalayā keciduttā napādakā narāḥ |
kṛṣyaṃte kṛṣyamāṇāśca yamadūtairbalotkaṭaiḥ
||31||बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः ।
कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः
urasādhomukhāścānye ghṛṣyamāṇāssuduḥkhitāḥ |
keśapāśani baṃdhena saṃskṛṣyaṃte ca rajjunā
||32||उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः ।
केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना
lalāṭe cāṃkuśenānye bhinnā duṣyaṃti dehinaḥ |
uttānāḥ kaṃṭakapathā kvacidaṃgāravartmanā
||33||ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः ।
उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना
paścādbāhunibaddhāśca jaṭhareṇa prapīḍitāḥ |
pūritāśśṛṃkhalābhiśca hastayośca sukīlitāḥ
||34||पश्चाद्बाहुनिबद्धाश्च जठरेण प्रपीडिताः ।
पूरिताश्शृंखलाभिश्च हस्तयोश्च सुकीलिताः
grīvāpāśena kṛṣyaṃte prayāṃtyanye suduḥkhitāḥ |
jihvāṃkuśapraveśena rajjvākṛṣyanta eva te
||35||ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः ।
जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते
nāsābhedena rajjvā ca tvākṛśyante tathāpare |
bhinnāḥ kapolayo rajjvākṛṣyaṃte'nye tathauṣṭhayoḥ
||36||नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे ।
भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः
chinnāgrapādahastāśca cchinnakarṇoṣṭhanāsikāḥ |
saṃchinnaśiśnavṛṣaṇāḥ chinnabhinnāṃgasaṃdhayaḥ
||37||छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः ।
संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः
ābhidyamānāḥ kuṃtaiśca bhidyamānāśca sāyakaiḥ |
itaścetaśca dhāvaṃtaḥ kraṃdamānā nirāśrayāḥ
||38||आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः ।
इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः
mudgarairlohadaṇḍaiśca hanyamānā muhurmuhuḥ |
kaṃṭakairvividhairghorairjvalanārkasamaprabhaiḥ
||39||मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः ।
कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः
bhindipālairvibhiyaṃte sravataḥ pūyaśoṇitam |
śakṛtā kṛmidigdhāśca nīyaṃte vivaśā narāḥ
||40||भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् ।
शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः
yācamānāśca salilamannaṃ vāpi bubhukṣitāḥ |
chāyāṃ prārthayamānāśca śītārtāścānalaṃ punaḥ
||41||याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः ।
छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः
dānahīnāḥ prayāṃtyevaṃ prārthayaṃtassukhaṃ narāḥ |
gṛhītadāna pātheyāssukhaṃ yāṃti yamālayam
||42||दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः ।
गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम्
evaṃ nyāyena kaṣṭena prāptāḥ pretapuraṃ yadā |
prajñāpitāstato dūtairniveśyaṃte yamāgrataḥ
||43||एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा ।
प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः
tatra ye śubhakarmmāṇastāṃstu sammānayedyamaḥ |
svāgatāsanadānena pādyārghyeṇa priyeṇa ca
||44||तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः ।
स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च
dhanyā yūyaṃ mahātmāno nigamoditakāriṇaḥ |
yaiśca divyasukhārthāya bhavadbhissukṛtaṃ kṛtam
||45||धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः ।
यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम्
divyaṃ vimānamāruhya divyastrībhogabhūṣitam |
svargaṃ gacchadhvamamalaṃ sarvakāmasamanvitam
||46||दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् ।
स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्
tatra bhuktvā mahābhogānaṃte puṇyasya saṃkṣayāt |
yatkiṃcidalpamaśubhaṃ punastadiha bhokṣyatha
||47||तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् ।
यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ
dharmmātmāno narā ye ca mitrabhūtvā ivātmanaḥ |
saumyaṃ sukhaṃ prapaśyaṃti dharmarājatvameva ca
||48||धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः ।
सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च
ye punaḥ krūrakarmmāṇaste paśyaṃti bhayānakam |
daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhṛkuṭīkuṭilekṣaṇam
||49||ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् ।
दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्
ūrdhvakeśaṃ mahāśmaśrumūrdhvaprasphuritādharam |
aṣṭādaśabhujaṃ kruddhaṃ nīlāṃjanacayopamam
||50||ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् ।
अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्
sarvāyudhoddhatakaraṃ sarvadaṇḍena tarjayan |
mahāmahiṣamārūḍhaṃ dīptāgnisamalocanam
||51||सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् ।
महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्
raktamālyāṃbaradharaṃ mahāmerumivocchritam |
pralayāmbudanirghoṣaṃ pibanniva mahodadhim
||52||रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ।
प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्
grasaṃtamiva śailendramudgiraṃtamivānalam |
mṛtyuścaiva samīpasthaḥ kālānalasamaprabhuḥ
||53||ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् ।
मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः
kālaścāṃjanasaṃkāśaḥ kṛtāṃtaśca bhayānakaḥ |
mārīcogramahāmārī kālarātriśca dāruṇā
||54||कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः ।
मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा
vividhā vyādhayaḥ kuṣṭhā nānārūpā bhayāvahāḥ |
śaktiśūlāṃkuśadharāḥ pāśacakrāsipāṇayaḥ
||55||विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः ।
शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः
vajatuṃḍadharā rudrā kṣuratūṇadhanurddharāḥ |
nānāyudhadharāssarve mahāvīrā bhayaṃkarāḥ
||56||वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः ।
नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः
asaṃkhyātā mahāvīrāḥ kālāñjanasamaprabhāḥ |
sarvāyudhodyatakarā yamadūtā bhayānakāḥ
||57||असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः ।
सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः
anena paricāreṇa vṛtaṃ taṃ ghoradarśanam |
yamaṃ paśyaṃti pāpiṣṭhāścitraguptaṃ ca bhīṣaṇam
||58||अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् ।
यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्
nirbhartsayati cātyaṃtaṃ yamastānpāpakarmmaṇaḥ |
citraguptaśca bhagavāndharmmavākyaiḥ prabodhayet
||59||निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः ।
चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत्
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ narakalokamārgayamadūtasvarūpavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||