kṛtapāpā narā yāṃti duḥkhena mahatānvitāḥ
vyāsa uvāca
kṛtapāpā narā yāṃti duḥkhena mahatānvitāḥ |
yamamārge sukhaṃ yaiśca tāndharmānvada me prabho
||1||कृतपापा नरा यांति दुःखेन महतान्विताः ।
यममार्गे सुखं यैश्च तान्धर्मान्वद मे प्रभो
sanatkumāra uvāca
avaśyaṃ hi kṛtaṃ karma bhoktavyamavicārataḥ |
śubhāśubhamatho vakṣye tāndharmmānsukhadāyakān
||2||अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यमविचारतः ।
शुभाशुभमथो वक्ष्ये तान्धर्म्मान्सुखदायकान्
atra ye śubhakarmmāṇaḥ saumyacittā dayānvitāḥ |
sukhena te narā yāṃti yamamārgaṃ bhayāvaham
||3||अत्र ये शुभकर्म्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः ।
सुखेन ते नरा यांति यममार्गं भयावहम्
yaḥ pradadyād dvijendrāṇāmupānatkāṣṭhapāduke |
sa naro'śvena mahatā sukhaṃ yāti yamālayam
||4||यः प्रदद्याद् द्विजेन्द्राणामुपानत्काष्ठपादुके ।
स नरोऽश्वेन महता सुखं याति यमालयम्
chatradānena gacchaṃti yathā chatreṇa dehinaḥ |
śibikāyāḥ pradānena tadrathena sukhaṃ vrajet
||5||छत्रदानेन गच्छंति यथा छत्रेण देहिनः ।
शिबिकायाः प्रदानेन तद्रथेन सुखं व्रजेत्
śayyāsanapradānena sukhaṃ yāti suviśramam |
ārāmacchāyākartāro mārge vā vṛkṣaropakāḥ |
vrajanti yamalokaṃ ca ātape'ti gataklamāḥ
||6||शय्यासनप्रदानेन सुखं याति सुविश्रमम् ।
आरामच्छायाकर्तारो मार्गे वा वृक्षरोपकाः ।
व्रजन्ति यमलोकं च आतपेऽति गतक्लमाः
yāṃti puṣpagayānena puṣpārāmakarā narāḥ |
devāyatanakartāraḥ krīḍaṃti ca gṛhodare
||7||यांति पुष्पगयानेन पुष्पारामकरा नराः ।
देवायतनकर्तारः क्रीडंति च गृहोदरे
kartāraśca tathā ye ca yatīnāmāśramasya ca |
anāthamaṇḍapānāṃ tu krīḍaṃti ca gṛhodare
||8||कर्तारश्च तथा ये च यतीनामाश्रमस्य च ।
अनाथमण्डपानां तु क्रीडंति च गृहोदरे
devāgniguruviprāṇāṃ mātāpitrośca pūjakāḥ |
pūjyamānā narā yāṃti kāmukena yathāsukham
||9||देवाग्निगुरुविप्राणां मातापित्रोश्च पूजकाः ।
पूज्यमाना नरा यांति कामुकेन यथासुखम्
dyotayaṃto diśassarvā yāṃti dīpapradāyinaḥ |
pratiśrayapradānena sukhaṃ yāṃti nirāmayāḥ
||10||द्योतयंतो दिशस्सर्वा यांति दीपप्रदायिनः ।
प्रतिश्रयप्रदानेन सुखं यांति निरामयाः
viśrāmyamāṇā gacchaṃti guruśuśrūṣakā narāḥ |
ātodyavipradātārassukhaṃ yāṃti svake gṛhe
||11||विश्राम्यमाणा गच्छंति गुरुशुश्रूषका नराः ।
आतोद्यविप्रदातारस्सुखं यांति स्वके गृहे
sarvakāmasamṛddhena yathā gacchaṃti gopradāḥ |
atra dattānnapānāni 'tānyāpnoti naraḥ pathi
||12||सर्वकामसमृद्धेन यथा गच्छंति गोप्रदाः ।
अत्र दत्तान्नपानानि 'तान्याप्नोति नरः पथि
pādaśaucapradānena sajalena pathā vrajet |
pādābhyaṃgaṃ ca yaḥ kuryādaśvapṛṣṭhena gacchati
||13||पादशौचप्रदानेन सजलेन पथा व्रजेत् ।
पादाभ्यंगं च यः कुर्यादश्वपृष्ठेन गच्छति
pādaśaucaṃ tathābhyaṃgaṃ dīpamannaṃ pratiśrayam |
yo dadāti sadā vyāsa nopasarpati taṃ yamaḥ
||14||पादशौचं तथाभ्यंगं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
यो ददाति सदा व्यास नोपसर्पति तं यमः
hemaratnapradānena yāti durgāṇi nistaran |
raupyānaḍutsragdānena yamalokaṃ sukhena saḥ
||15||हेमरत्नप्रदानेन याति दुर्गाणि निस्तरन् ।
रौप्यानडुत्स्रग्दानेन यमलोकं सुखेन सः
ityevamādibhirdānaissukhaṃ yāṃti yamālayam |
svarge tu vividhānbhogānprāpnuvaṃti sadā narāḥ
||16||इत्येवमादिभिर्दानैस्सुखं यांति यमालयम् ।
स्वर्गे तु विविधान्भोगान्प्राप्नुवंति सदा नराः
sarveṣāmeva dānānāmannadānaṃ paraṃ smṛtam |
sadyaḥ prītikaraṃ hṛdyaṃ balabuddhivivardhanam
||17||सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् ।
सद्यः प्रीतिकरं हृद्यं बलबुद्धिविवर्धनम्
nānnadānasamaṃ dānaṃ vidyate munisattama |
annādbhavaṃti bhūtāni tadabhāve mriyaṃti ca
||18||नान्नदानसमं दानं विद्यते मुनिसत्तम ।
अन्नाद्भवंति भूतानि तदभावे म्रियंति च
raktaṃ māṃsaṃ vasā śukraṃ kramādannātpravardhate |
śukrādbhavaṃti bhūtāni tasmādannamayaṃ jagat
||19||रक्तं मांसं वसा शुक्रं क्रमादन्नात्प्रवर्धते ।
शुक्राद्भवंति भूतानि तस्मादन्नमयं जगत्
hemaratnāśvanāgendrairnārīsrakcaṃdanādibhiḥ |
samastairapi saṃprāptairna ramaṃti bubhukṣitāḥ
||20||हेमरत्नाश्वनागेन्द्रैर्नारीस्रक्चंदनादिभिः ।
समस्तैरपि संप्राप्तैर्न रमंति बुभुक्षिताः
garbhasthā jāyamānāśca bālavṛddhāśca madhyamāḥ |
āhāramabhikāṃkṣaṃti devadānavarākṣasāḥ
||21||गर्भस्था जायमानाश्च बालवृद्धाश्च मध्यमाः ।
आहारमभिकांक्षंति देवदानवराक्षसाः
kṣudhā niśśeṣarogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ |
sa cānnauṣadhilepena naśyatīha na saṃśayaḥ
||22||क्षुधा निश्शेषरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।
स चान्नौषधिलेपेन नश्यतीह न संशयः
nāsti kṣudhāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti rogaḥ kṣudhāsamaḥ |
nāstyarogasamaṃ saukhyaṃ nāsti krodhasamo ripuḥ
||23||नास्ति क्षुधासमं दुःखं नास्ति रोगः क्षुधासमः ।
नास्त्यरोगसमं सौख्यं नास्ति क्रोधसमो रिपुः
ataeva mahatpuṇyamannadāne prakīrtitam |
tathā kṣudhāgninā taptā mriyaṃte sarvadehinaḥ
||24||अतएव महत्पुण्यमन्नदाने प्रकीर्तितम् ।
तथा क्षुधाग्निना तप्ता म्रियंते सर्वदेहिनः
annadaḥ prāṇadaḥ proktaḥ prāṇadaścāpi sarvadaḥ |
tasmādannapradānena sarvadānaphalaṃ labhet
||25||अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः ।
तस्मादन्नप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत्
yasyānnapānapuṣṭāṅgaḥ kurute puṇyasaṃcayam |
annapradātustasyārddhaṃ kartuścārddhaṃ na saṃśayaḥ
||26||यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते पुण्यसंचयम् ।
अन्नप्रदातुस्तस्यार्द्धं कर्तुश्चार्द्धं न संशयः
trailokye yāni ratnāni bhogastrīvāhanāni ca |
annadānapradassarvamihāmutra ca tallabhet
||27||त्रैलोक्ये यानि रत्नानि भोगस्त्रीवाहनानि च ।
अन्नदानप्रदस्सर्वमिहामुत्र च तल्लभेत्
dharmmārthakāmamokṣāṇāṃ dehaḥ paramasādhanam |
tasmādannena pānena pālayeddehamātmanaḥ
||28||धर्म्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् ।
तस्मादन्नेन पानेन पालयेद्देहमात्मनः
annameva praśaṃsaṃti sarvameva pratiṣṭhitam |
annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||29||अन्नमेव प्रशंसंति सर्वमेव प्रतिष्ठितम् ।
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति
annena dhāryyate sarvaṃ viśvaṃ jagadidaṃ mune |
annamūrjaskaraṃ loke prāṇā hyanne pratiṣṭhitāḥ
||30||अन्नेन धार्य्यते सर्वं विश्वं जगदिदं मुने ।
अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणा ह्यन्ने प्रतिष्ठिताः
dātavyaṃ bhikṣave cānnaṃ brāhmaṇāya mahātmane |
kuṭuṃbaṃ pīḍayitvāpi hyātmano bhūtimicchatā
||31||दातव्यं भिक्षवे चान्नं ब्राह्मणाय महात्मने ।
कुटुंबं पीडयित्वापि ह्यात्मनो भूतिमिच्छता
vidadāti nidhiśreṣṭhaṃ yo dadyādannamarthine |
brāhmaṇāyārtarūpāya pāralaukikamātmanaḥ
||32||विददाति निधिश्रेष्ठं यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणायार्तरूपाय पारलौकिकमात्मनः
arcayedbhūtimanvicchankāle dvijamupasthitam |
śrāṃtamadhvani vṛttyarthaṃ gṛhastho gṛhamāgatam
||33||अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्काले द्विजमुपस्थितम् ।
श्रांतमध्वनि वृत्त्यर्थं गृहस्थो गृहमागतम्
annadaḥ pūjayedvyāsaḥ suśīlastu vimatsaraḥ |
krodhamutpatitaṃ hitvā divi ceha mahatsukham
||34||अन्नदः पूजयेद्व्यासः सुशीलस्तु विमत्सरः ।
क्रोधमुत्पतितं हित्वा दिवि चेह महत्सुखम्
nābhiniṃdedadhigataṃ na praṇudyātkathaṃcana |
api śvapāke śuni vā nānnadānaṃ praṇaśyati
||35||नाभिनिंदेदधिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन ।
अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति
śrāṃtāyādṛṣṭapūrvāya hyannamadhvani vartate |
yo dadyādaparikliṣṭaṃ sa samṛddhimavāpnuyāta
||36||श्रांतायादृष्टपूर्वाय ह्यन्नमध्वनि वर्तते ।
यो दद्यादपरिक्लिष्टं स समृद्धिमवाप्नुयात
pitṝndevāṃstathā viprānatithīṃśca mahāmune |
yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat
||37||पितॄन्देवांस्तथा विप्रानतिथींश्च महामुने ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्
annaṃ pānaṃ ca śūdre'pi brāhmaṇe ca viśiṣyate |
na pṛcchedgotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśameva ca
||38||अन्नं पानं च शूद्रेऽपि ब्राह्मणे च विशिष्यते ।
न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च
bhikṣito brāhmaṇeneha dadyādannaṃ ca yaḥ pumān |
sa yāti paramaṃ svargaṃ yāvadābhūtasaṃplavam
||39||भिक्षितो ब्राह्मणेनेह दद्यादन्नं च यः पुमान् ।
स याति परमं स्वर्गं यावदाभूतसंप्लवम्
annadasya ca vṛkṣāśca sarvakāmaphalānvitāḥ |
bhavaṃtīha yathā viprā harṣayuktāstriviṣṭape
||40||अन्नदस्य च वृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः ।
भवंतीह यथा विप्रा हर्षयुक्तास्त्रिविष्टपे
annadānena ye lokāssvarge viracitā mune |
annadāturmahādivyāstāñchṛṇuṣva mahāmune
||41||अन्नदानेन ये लोकास्स्वर्गे विरचिता मुने ।
अन्नदातुर्महादिव्यास्ताञ्छृणुष्व महामुने
bhavanāni prakāśaṃte divi teṣāṃ mahātmanām |
nānāsaṃsthānarūpāṇi nānā kāmānvitāni ca
||42||भवनानि प्रकाशंते दिवि तेषां महात्मनाम् ।
नानासंस्थानरूपाणि नाना कामान्वितानि च
sarvakāmaphalāścāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ |
hemavāpyaḥ śubhāḥ kūpā dīrghikāścaiva sarvaśaḥ
||43||सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः ।
हेमवाप्यः शुभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः
ghoṣayaṃti ca pānāni śubhānyatha sahasraśaḥ |
bhakṣyabhojyamayāśśailā vāsāṃsyābharaṇāni ca
||44||घोषयंति च पानानि शुभान्यथ सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यमयाश्शैला वासांस्याभरणानि च
kṣīraṃ sravaṃtyassaritastathaivājyasya parvatāḥ |
prāsādāḥ pāṇḍurābhāsāśśayyāśca kanakojjvalāḥ
||45||क्षीरं स्रवंत्यस्सरितस्तथैवाज्यस्य पर्वताः ।
प्रासादाः पाण्डुराभासाश्शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः
tānannadāśca gacchaṃti tasmādannaprado bhavet |
yadīcchedātmano bhavyamiha loke paratra ca
||46||तानन्नदाश्च गच्छंति तस्मादन्नप्रदो भवेत् ।
यदीच्छेदात्मनो भव्यमिह लोके परत्र च
ete lokāḥ puṇyakṛtāmannadānāṃ mahāprabhāḥ |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavairdhruvam
||47||एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महाप्रभाः ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्ध्रुवम्
annaṃ prajāpatissākṣādannaṃ viṣṇussvayaṃ haraḥ |
tasmādannasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||48||अन्नं प्रजापतिस्साक्षादन्नं विष्णुस्स्वयं हरः ।
तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति
kṛtvāpi sumahatpāpaṃ yaḥ paścādannado bhavet |
vimuktassarvapāpebhyassvargalokaṃ sa gacchati
||49||कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चादन्नदो भवेत् ।
विमुक्तस्सर्वपापेभ्यस्स्वर्गलोकं स गच्छति
annapānāśvagovastraśayyācchatrāsanāni ca |
pretaloke praśastāni dānānyaṣṭau viśeṣataḥ
||50||अन्नपानाश्वगोवस्त्रशय्याच्छत्रासनानि च ।
प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः
evaṃ dānaviśeṣeṇa dharmarājapuraṃ naraḥ |
yasmādyāti vimānena tasmāddānaṃ samācaret
||51||एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः ।
यस्माद्याति विमानेन तस्माद्दानं समाचरेत्
etadākhyānamanaghamannadānaprabhāvataḥ |
yaḥ paṭhetpāṭhayedanyānsa samṛddhaḥ prajāyate
||52||एतदाख्यानमनघमन्नदानप्रभावतः ।
यः पठेत्पाठयेदन्यान्स समृद्धः प्रजायते
śṛṇuyācchrāvayecchrāddhe brāhmaṇānyo mahāmune |
akṣayyamannadānaṃ ca pitṝṇāmupatiṣṭhati
||53||शृणुयाच्छ्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्यो महामुने ।
अक्षय्यमन्नदानं च पितॄणामुपतिष्ठति
iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāmannadānamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||