ravicandramasoryāvanmayūkhā bhāsayaṃti hi
sanatkumāra uvāca
ravicandramasoryāvanmayūkhā bhāsayaṃti hi |
tāvatpramāṇā pṛthivī bhūlokassa tu gīyate
||1||रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखा भासयंति हि ।
तावत्प्रमाणा पृथिवी भूलोकस्स तु गीयते
bhūmeryojanalakṣe tu saṃsthitaṃ ravimaṇḍalam |
yojanānāṃ sahasrāṇi sadaiva parisaṃkhyayā
||2||भूमेर्योजनलक्षे तु संस्थितं रविमण्डलम् ।
योजनानां सहस्राणि सदैव परिसंख्यया
śaśinastu pramāṇāya jagataḥ paricakṣate |
raverūrdhvaṃ śaśī tasthau lakṣayojanasaṃkhyayā
||3||शशिनस्तु प्रमाणाय जगतः परिचक्षते ।
रवेरूर्ध्वं शशी तस्थौ लक्षयोजनसंख्यया
grahāṇāṃ maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ śaśerupari saṃsthitam |
sanakṣatraṃ sahasrāṇi daśaiva paritopari
||4||ग्रहाणां मण्डलं कृत्स्नं शशेरुपरि संस्थितम् ।
सनक्षत्रं सहस्राणि दशैव परितोपरि
budhastasmādatho kāvyastasmādbhaumasya maṇḍalam |
bṛhaspatistadūrdhvaṃ tu tasyopari śanaiścaraḥ
||5||बुधस्तस्मादथो काव्यस्तस्माद्भौमस्य मण्डलम् ।
बृहस्पतिस्तदूर्ध्वं तु तस्योपरि शनैश्चरः
saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāllakṣeṇaikena saṃsthitam |
ṛṣibhya tu sahasrāṇāṃ śatādūrdhvaṃ dhruvaḥ sthitaḥ
||6||सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षेणैकेन संस्थितम् ।
ऋषिभ्य तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः
meḍhībhūtassa yastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ |
bhūrbhuvaḥsvariti jñeyaṃ bhuva ūrdhvaṃ dhruvādavāk
||7||मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ।
भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्
ekayojanakoṭistu yatra te kalpavāsinaḥ |
dhruvādūrdhvaṃ maharlokassaptaite brahmaṇassutāḥ
||8||एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः ।
ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकस्सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः
sanakaśca sanandaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ |
kapilaścāsuriścaiva voḍhuḥ paṃcaśikhastathā
||9||सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।
कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा
upariṣṭāttataśśukro dvilakṣābhyaṃtare sthitaḥ |
dvilakṣayojanaṃ tasmādadhaḥ somasutaḥ smṛtaḥ
||10||उपरिष्टात्ततश्शुक्रो द्विलक्षाभ्यंतरे स्थितः ।
द्विलक्षयोजनं तस्मादधः सोमसुतः स्मृतः
dvilakṣayojanaṃ tasmādūrdhvaṃ bhaumassthito mune |
dvilakṣayojanaṃ tasmādūrdhvaṃ jīvaḥ sthito guru
||11||द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं भौमस्स्थितो मुने ।
द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं जीवः स्थितो गुरु
dvilakṣayojanaṃ jīvādūrdhvaṃ saurirvyavasthitaḥ |
ete saptagrahāḥ proktāssvasvarāśivyavasthitā
||12||द्विलक्षयोजनं जीवादूर्ध्वं सौरिर्व्यवस्थितः ।
एते सप्तग्रहाः प्रोक्तास्स्वस्वराशिव्यवस्थिता
rudralakṣairyojanatassaptordhvamṛṣayaḥ sthitāḥ |
viśvalakṣairyojanato dhruvasthitirudāhṛtā
||13||रुद्रलक्षैर्योजनतस्सप्तोर्ध्वमृषयः स्थिताः ।
विश्वलक्षैर्योजनतो ध्रुवस्थितिरुदाहृता
caturguṇottare cārddhe janalokāttapaḥ smṛtam |
vairājā yatra devā vai sthitā dāhavivarjitāḥ
||14||चतुर्गुणोत्तरे चार्द्धे जनलोकात्तपः स्मृतम् ।
वैराजा यत्र देवा वै स्थिता दाहविवर्जिताः
ṣaḍguṇena tapolokātsatyaloko vyavasthitaḥ |
brahmalokaḥ sa vijñeyo vasaṃtyamalacetasaḥ
||15||षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको व्यवस्थितः ।
ब्रह्मलोकः स विज्ञेयो वसंत्यमलचेतसः
satyadharmaratāścaiva jñānino brahmacāriṇaḥ |
yadgāmino'tha bhūlokānnivasaṃti hi mānavāḥ
||16||सत्यधर्मरताश्चैव ज्ञानिनो ब्रह्मचारिणः ।
यद्गामिनोऽथ भूलोकान्निवसंति हि मानवाः
bhuvarloke tu saṃsiddhā munayo devarūpiṇaḥ |
svargaloke surādityā maruto vasavo'śvinau
||17||भुवर्लोके तु संसिद्धा मुनयो देवरूपिणः ।
स्वर्गलोके सुरादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ
viśvedevāstathā rudrāssādhyā nāgāḥ khagādayaḥ |
navagrahāstatastatra ṛṣayo vītakalmaṣāḥ
||18||विश्वेदेवास्तथा रुद्रास्साध्या नागाः खगादयः ।
नवग्रहास्ततस्तत्र ऋषयो वीतकल्मषाः
ete sapta mahālokāḥ kāleya kathitāstava |
pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasya ca vistaraḥ
||19||एते सप्त महालोकाः कालेय कथितास्तव ।
पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्य च विस्तरः
dadhivṛkṣaphalaṃ yadvadvṛttiścordhvamadhastathā |
etadaṃḍakaṭāhena sarvato vai samāvṛtam
||20||दधिवृक्षफलं यद्वद्वृत्तिश्चोर्ध्वमधस्तथा ।
एतदंडकटाहेन सर्वतो वै समावृतम्
daśaguṇena payasā sarvatastatsamāvṛtam |
vahninā vāyunā cāpi nabhasā tamasā tathā
||21||दशगुणेन पयसा सर्वतस्तत्समावृतम् ।
वह्निना वायुना चापि नभसा तमसा तथा
bhūtādināpi mahatā digguṇottaraveṣṭitaḥ |
mahāṃtaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ puruṣaḥ sthitaḥ
||22||भूतादिनापि महता दिग्गुणोत्तरवेष्टितः ।
महांतं च समावृत्य प्रधानं पुरुषः स्थितः
anaṃtasya na tasyāsti saṃkhyāpi paramātmanaḥ |
tenānaṃta iti khyātaḥ pramāṇaṃ nāsti vai yataḥ
||23||अनंतस्य न तस्यास्ति संख्यापि परमात्मनः ।
तेनानंत इति ख्यातः प्रमाणं नास्ति वै यतः
hetubhūtassamastasya prakṛtissā parā mune |
aṃḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇyayutāni ca
||24||हेतुभूतस्समस्तस्य प्रकृतिस्सा परा मुने ।
अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च
īdṛśānāṃ prabhūtāni tasmādavyaktajanmanaḥ |
dāruṇyagnistile tailaṃ payassu ca yathā ghṛtam
||25||ईदृशानां प्रभूतानि तस्मादव्यक्तजन्मनः ।
दारुण्यग्निस्तिले तैलं पयस्सु च यथा घृतम्
tathāsau paramātmā vai sarvaṃ vyāpyātmavedanaḥ |
ādibījātprasuvate tatastebhyaḥ pareṇḍajāḥ
||26||तथासौ परमात्मा वै सर्वं व्याप्यात्मवेदनः ।
आदिबीजात्प्रसुवते ततस्तेभ्यः परेण्डजाः
tebhyaḥ putrāstathānyeṣāṃ bījānyanyāni vai tataḥ |
mahadādayo viśeṣāṃtāstadbhavaṃti surādayaḥ
||27||तेभ्यः पुत्रास्तथान्येषां बीजान्यन्यानि वै ततः ।
महदादयो विशेषांतास्तद्भवंति सुरादयः
bījādvṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayastaroḥ |
sūryyakāṃtamaṇeḥ sūryyādyadvadvahniḥ prajāyate
||28||बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः ।
सूर्य्यकांतमणेः सूर्य्याद्यद्वद्वह्निः प्रजायते
tadvatsaṃjāyate sṛṣṭiḥ śivastatraḥ na kāmayet |
śivaśaktisamāyoge devādyāḥ prabhavaṃti hi
||29||तद्वत्संजायते सृष्टिः शिवस्तत्रः न कामयेत् ।
शिवशक्तिसमायोगे देवाद्याः प्रभवंति हि
tathā svakarmaṇaikena prarohamupayāṃti vai |
brahmā viṣṇuśca rudrāśca sa śivaḥ parigīyate
||30||तथा स्वकर्मणैकेन प्ररोहमुपयांति वै ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च स शिवः परिगीयते
tasmāduddharate sarvaṃ yasmiṃśca layameṣyati |
kartā kriyāṇāṃ sarvāsāṃ sa śivaḥ parigīyate
||31||तस्मादुद्धरते सर्वं यस्मिंश्च लयमेष्यति ।
कर्ता क्रियाणां सर्वासां स शिवः परिगीयते
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña chiṃdhi me saṃśayaṃ mahat |
santi lokā hi brahmāṃḍādupariṣṭānna vā mune
||32||सनत्कुमार सर्वज्ञ छिंधि मे संशयं महत् ।
सन्ति लोका हि ब्रह्मांडादुपरिष्टान्न वा मुने
sanatkumāra uvāca
brahmāṃḍādupariṣṭācca saṃti lokā munīśvara |
tāñchṛṇu tvaṃ viśeṣeṇa vacmi te'haṃ samāgataḥ
||33||ब्रह्मांडादुपरिष्टाच्च संति लोका मुनीश्वर ।
ताञ्छृणु त्वं विशेषेण वच्मि तेऽहं समागतः
vidhilokātparo loko vaikuṃṭha iti viśrutaḥ |
virājate mahādīptyā yatra viṣṇuḥ pratiṣṭhitaḥ
||34||विधिलोकात्परो लोको वैकुंठ इति विश्रुतः ।
विराजते महादीप्त्या यत्र विष्णुः प्रतिष्ठितः
tasyopariṣṭātkaumāro loko hi paramādbhutaḥ |
senānīḥ śaṃbhutanayo rājate yatra suprabhaḥ
||35||तस्योपरिष्टात्कौमारो लोको हि परमाद्भुतः ।
सेनानीः शंभुतनयो राजते यत्र सुप्रभः
tataḥ paramumāloko mahādivyo virā jate |
yatra śaktirvibhātyekā tridevajananī śivā
||36||ततः परमुमालोको महादिव्यो विरा जते ।
यत्र शक्तिर्विभात्येका त्रिदेवजननी शिवा
parātparā hi prakṛtī rajassattvatamomayī |
nirguṇā ca svayaṃ devī nirvikārā śivātmikā
||37||परात्परा हि प्रकृती रजस्सत्त्वतमोमयी ।
निर्गुणा च स्वयं देवी निर्विकारा शिवात्मिका
tasyopariṣṭādvijñeyaśśivalokassanātanaḥ |
avināśī mahādivyo mahāśobhānvitassadā
||38||तस्योपरिष्टाद्विज्ञेयश्शिवलोकस्सनातनः ।
अविनाशी महादिव्यो महाशोभान्वितस्सदा
virājate paraṃ brahma yatra śaṃbhurmaheśvaraḥ |
tridevajanakasvāmī sarveṣāṃ triguṇātparaḥ
||39||विराजते परं ब्रह्म यत्र शंभुर्महेश्वरः ।
त्रिदेवजनकस्वामी सर्वेषां त्रिगुणात्परः
tata ūrdhvaṃ na lokāśca golokastatsamīpataḥ |
gomātarassuśīlākhyāstatra saṃti śivapriyā
||40||तत ऊर्ध्वं न लोकाश्च गोलोकस्तत्समीपतः ।
गोमातरस्सुशीलाख्यास्तत्र संति शिवप्रिया
tatpālaḥ kṛṣṇanāmā hi rājate śaṃkarājñayā |
pratiṣṭhitaśśivenaiva śaktyā svacchandacāriṇā
||41||तत्पालः कृष्णनामा हि राजते शंकराज्ञया ।
प्रतिष्ठितश्शिवेनैव शक्त्या स्वच्छन्दचारिणा
śivaloko'dbhuto vyāsa nirādhāro manoharaḥ |
atinirvacanīyaśca nānāvastuvirājitaḥ
||42||शिवलोकोऽद्भुतो व्यास निराधारो मनोहरः ।
अतिनिर्वचनीयश्च नानावस्तुविराजितः
śivastu tadadhiṣṭhātā sarvadevaśiromaṇiḥ |
viṣṇubrahmaharaissevyaḥ paramātmā nirañjanaḥ
||43||शिवस्तु तदधिष्ठाता सर्वदेवशिरोमणिः ।
विष्णुब्रह्महरैस्सेव्यः परमात्मा निरञ्जनः
iti te kathitā tāta sarvabrahmāṃḍasaṃsthitiḥ |
tadūrdhvaṃ lokasaṃsthānaṃ kimanyacchrotumicchasi
||44||इति ते कथिता तात सर्वब्रह्मांडसंस्थितिः ।
तदूर्ध्वं लोकसंस्थानं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ lokavarṇanaṃnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||