śatākṣyādyavatāravarṇanam
munaya ūcuḥ
śrotukāmā vayaṃ sarve durgācaritamanvaham |
aparaṃ ca mahāprājña tattvaṃ varṇaya no'dbhutam
||1||श्रोतुकामा वयं सर्वे दुर्गाचरितमन्वहम् ।
अपरं च महाप्राज्ञ तत्त्वं वर्णय नोऽद्भुतम्
śṛṇvatāntvanmukhāmbhojātkathā nānā sudhopamāḥ |
na tṛpyati mano'smākaṃ sūta sarvārthavittama
||2||शृण्वतान्त्वन्मुखाम्भोजात्कथा नाना सुधोपमाः ।
न तृप्यति मनोऽस्माकं सूत सर्वार्थवित्तम
sūta uvāca
durgamaḥ prathito nāmnā ruruputro mahābalaḥ |
brahmaṇo varadānena catasro'labhata śrutīḥ
||3||दुर्गमः प्रथितो नाम्ना रुरुपुत्रो महाबलः ।
ब्रह्मणो वरदानेन चतस्रोऽलभत श्रुतीः
devājeyabalaṃ cāpi saṃprāpya jagatītale |
karoti sma bahūtpātāndivi devāścakampire
||4||देवाजेयबलं चापि संप्राप्य जगतीतले ।
करोति स्म बहूत्पातान्दिवि देवाश्चकम्पिरे
sarvā naṣṭeṣu vedeṣu kriyā naṣṭā babhūva ha |
brāhmaṇāśca durācārā babhūbussasurāstadā
||5||सर्वा नष्टेषु वेदेषु क्रिया नष्टा बभूव ह ।
ब्राह्मणाश्च दुराचारा बभूबुस्ससुरास्तदा
na dānaṃ na tapo'tyugraṃ na yāgo havanaṃ na hi |
anāvṛṣṭistato jātā pṛthivyāṃ śatavārṣikī
||6||न दानं न तपोऽत्युग्रं न यागो हवनं न हि ।
अनावृष्टिस्ततो जाता पृथिव्यां शतवार्षिकी
hāhākāro mahānāsīttriṣu lokeṣu duḥkhitāḥ |
abhavaṃśca janāssarve kṣuttṛḍbhyāṃ pīḍitā bhṛśam
||7||हाहाकारो महानासीत्त्रिषु लोकेषु दुःखिताः ।
अभवंश्च जनास्सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां पीडिता भृशम्
saritaḥ sāgarāścaiva vāpīkūpasarāṃsi ca |
nirjalā abhavansarve saṃśuṣkā vṛkṣavīrudhaḥ
||8||सरितः सागराश्चैव वापीकूपसरांसि च ।
निर्जला अभवन्सर्वे संशुष्का वृक्षवीरुधः
tato dṛṣṭvā madādduḥkhaṃ prajānāṃ dīnacetasām |
tridaśāśśaraṇaṃ yātā yogamāyāṃ maheśvarīm
||9||ततो दृष्ट्वा मदाद्दुःखं प्रजानां दीनचेतसाम् ।
त्रिदशाश्शरणं याता योगमायां महेश्वरीम्
devā ūcuḥ
rakṣarakṣa mahāmāye svakīyāssakalāḥ prajāḥ |
kopaṃ saṃhara nūnantvaṃ lokā naṃkṣyaṃti vānyathā
||10||रक्षरक्ष महामाये स्वकीयास्सकलाः प्रजाः ।
कोपं संहर नूनन्त्वं लोका नंक्ष्यंति वान्यथा
kathā śuṃbhohato daityo niśuṃbhaśca mahābalaḥ |
dhūmrākṣaścaṇḍamuṇḍau ca raktabījo mahābalaḥ
||11||कथा शुंभोहतो दैत्यो निशुंभश्च महाबलः ।
धूम्राक्षश्चण्डमुण्डौ च रक्तबीजो महाबलः
sa madhuḥ kaiṭabho daityo mahiṣāsura eva ca |
tathaivāmuṃ kṛpāsindho dīnabandho jahi drutam
||12||स मधुः कैटभो दैत्यो महिषासुर एव च ।
तथैवामुं कृपासिन्धो दीनबन्धो जहि द्रुतम्
aparādho bhavatyeva bālakānāṃ pade pade |
sahate ko jano loke kevalaṃ mātaraṃ vinā
||13||अपराधो भवत्येव बालकानां पदे पदे ।
सहते को जनो लोके केवलं मातरं विना
yadāyadābhavadduḥkha devānāṃ brahmaṇāntathā |
tadātadāvatīryāśu kuruṣe sukhino janān
||14||यदायदाभवद्दुःख देवानां ब्रह्मणान्तथा ।
तदातदावतीर्याशु कुरुषे सुखिनो जनान्
iti viklavitanteṣāṃ samākarṇya kṛpāmayī |
anantākṣamayaṃ rūpandarśayāmāsa sāmpratam
||15||इति विक्लवितन्तेषां समाकर्ण्य कृपामयी ।
अनन्ताक्षमयं रूपन्दर्शयामास साम्प्रतम्
dhanurbāṇau tathā padma nānāmūlaphalāni ca |
caturbhirdadhatī hastaiḥ prasannamukhapaṅkajā
||16||धनुर्बाणौ तथा पद्म नानामूलफलानि च ।
चतुर्भिर्दधती हस्तैः प्रसन्नमुखपङ्कजा
tato dṛṣṭvā prajāstaptāḥ karuṇāpūritekṣaṇā |
ruroda nava ghasrāṇi nava rātrīssamākulā
||17||ततो दृष्ट्वा प्रजास्तप्ताः करुणापूरितेक्षणा ।
रुरोद नव घस्राणि नव रात्रीस्समाकुला
mocayāmāsa dṛṣṭibhyo vāridhārāḥ sahasraśaḥ |
tābhiḥ pratarppitā lokā auṣadhyaḥ sakalā api
||18||मोचयामास दृष्टिभ्यो वारिधाराः सहस्रशः ।
ताभिः प्रतर्प्पिता लोका औषध्यः सकला अपि
agādhatoyāssarito babhūvuḥ sāgarā api |
ruruhurdharaṇīpṛṣṭhe śākamūlaphalāni ca
||19||अगाधतोयास्सरितो बभूवुः सागरा अपि ।
रुरुहुर्धरणीपृष्ठे शाकमूलफलानि च
vitatāra karasthāni sumanobhyaḥ phalāni ca |
gobhyastṛṇāni ramyāṇi tathānyebhyo yathārhataḥ
||20||विततार करस्थानि सुमनोभ्यः फलानि च ।
गोभ्यस्तृणानि रम्याणि तथान्येभ्यो यथार्हतः
santuṣṭā abhavansarve sadaiva dvijamānuṣāḥ |
tato jagāda sā devī kimanyatkaravāṇi vaḥ
||21||सन्तुष्टा अभवन्सर्वे सदैव द्विजमानुषाः ।
ततो जगाद सा देवी किमन्यत्करवाणि वः
sametyocustadā devā bhavatyā toṣitā janāḥ |
vedāndehi kṛpāṃ kṛtvā durgameṇa samāhṛtām
||22||समेत्योचुस्तदा देवा भवत्या तोषिता जनाः ।
वेदान्देहि कृपां कृत्वा दुर्गमेण समाहृताम्
tathāstviti prabhāṣyāha yātayāta nijālayam |
vitariṣyāmi vo vedānacireṇaiva kālataḥ
||23||तथास्त्विति प्रभाष्याह यातयात निजालयम् ।
वितरिष्यामि वो वेदानचिरेणैव कालतः
tataḥ pramuditā devāssvaṃ svaṃ dhāma samāyayuḥ |
supraṇamya jagadyoniṃ phullendīvaralocanām
||24||ततः प्रमुदिता देवास्स्वं स्वं धाम समाययुः ।
सुप्रणम्य जगद्योनिं फुल्लेन्दीवरलोचनाम्
tataḥ kolāhalo jāto divi bhūmyantarikṣake |
tacchrutvā rauravaḥ sadyo nyaruṇatsarvataḥ purīm
||25||ततः कोलाहलो जातो दिवि भूम्यन्तरिक्षके ।
तच्छ्रुत्वा रौरवः सद्यो न्यरुणत्सर्वतः पुरीम्
tatastejomayaṃ cakraṃ vidhāya paritaḥ śivā |
rakṣaṇārthaṃ devatānāṃ svayaṃ tasmādbahirgatā
||26||ततस्तेजोमयं चक्रं विधाय परितः शिवा ।
रक्षणार्थं देवतानां स्वयं तस्माद्बहिर्गता
tataḥ samabhavayuddhaṃ devyā daityasya cobhayoḥ |
vavṛṣuḥ samare bāṇānniśitānkaṃkaṭacchidaḥ
||27||ततः समभवयुद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः ।
ववृषुः समरे बाणान्निशितान्कंकटच्छिदः
etasminnaṃtare tasyāḥ śarīrādramyamūrttayaḥ |
kālī tārā cchinnamastā śrīvidyā bhuvaneśvarī
||28||एतस्मिन्नंतरे तस्याः शरीराद्रम्यमूर्त्तयः ।
काली तारा च्छिन्नमस्ता श्रीविद्या भुवनेश्वरी
bhairavī bagalā dhūmra śrīmattripurasudarī |
mātaṃgī ca mahāvidyā nirgatā daśa sāyudhāḥ
||29||भैरवी बगला धूम्र श्रीमत्त्रिपुरसुदरी ।
मातंगी च महाविद्या निर्गता दश सायुधाः
asaṃkhyātāstato jātā mātaro divyamūrttayaḥ |
candralekhādharāssarvāssarvā vidyutatsamaprabhāḥ
||30||असंख्यातास्ततो जाता मातरो दिव्यमूर्त्तयः ।
चन्द्रलेखाधरास्सर्वास्सर्वा विद्युतत्समप्रभाः
tato mātṛgaṇairyuddhaṃ prāvartata bhayaṃkaram |
rauravīyaṃ hatantābhirdalamakṣauhiṇīśatam
||31||ततो मातृगणैर्युद्धं प्रावर्तत भयंकरम् ।
रौरवीयं हतन्ताभिर्दलमक्षौहिणीशतम्
jaghāna sā tadā daityaṃ durgamaṃ śūladhārayā |
papāta dharaṇīpṛṣṭhe khātamūladrumo yathā
||32||जघान सा तदा दैत्यं दुर्गमं शूलधारया ।
पपात धरणीपृष्ठे खातमूलद्रुमो यथा
itthaṃ hatvā tadā daityaṃ durgamāsuranāma kam |
ādāya caturo vedāndadau devebhya īśvarī
||33||इत्थं हत्वा तदा दैत्यं दुर्गमासुरनाम कम् ।
आदाय चतुरो वेदान्ददौ देवेभ्य ईश्वरी
devā ūcuḥ
asmadarthaṃ tvayā rūpamanantākṣimayaṃ dhṛtam |
munayaḥ kīrtayiṣyanti śatākṣīntvāmato'mbike
||34||अस्मदर्थं त्वया रूपमनन्ताक्षिमयं धृतम् ।
मुनयः कीर्तयिष्यन्ति शताक्षीन्त्वामतोऽम्बिके
ātmadehasamudbhūtaiḥ śākairlokā mṛtā yataḥ |
śākaṃbharīti vikhyātantatte nāma bhaviṣyati
||35||आत्मदेहसमुद्भूतैः शाकैर्लोका मृता यतः ।
शाकंभरीति विख्यातन्तत्ते नाम भविष्यति
durgamākhyo mahādaityo hato yasmāttataḥ śive |
durgāṃ bhagavatīṃ bhadrāṃ vyāhariṣyaṃti mānavāḥ
||36||दुर्गमाख्यो महादैत्यो हतो यस्मात्ततः शिवे ।
दुर्गां भगवतीं भद्रां व्याहरिष्यंति मानवाः
yoganidre namastubhyaṃ namaste'stu mahābale |
namo jñānaprade tubhyaṃ viśvamātre namo namaḥ
||37||योगनिद्रे नमस्तुभ्यं नमस्तेऽस्तु महाबले ।
नमो ज्ञानप्रदे तुभ्यं विश्वमात्रे नमो नमः
tattvamasyādivākyairyā bodhyate parameśvarī |
anantakoṭibrahmāṇḍanāyikāyai namo namaḥ
||38||तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्या बोध्यते परमेश्वरी ।
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमो नमः
vāṅmanaḥkāyaduṣprāpāṃ sūryacandrāgnilocanām |
stotuṃ na śaknumo mātastva tprabhāvābudhā vayam
||39||वाङ्मनःकायदुष्प्रापां सूर्यचन्द्राग्निलोचनाम् ।
स्तोतुं न शक्नुमो मातस्त्व त्प्रभावाबुधा वयम्
mādṛśānamarāndṛṣṭvā kaḥ kuryādīdṛśīndayām |
varjayitvā sureśānīṃ śatākṣī mātaraṃ vinā
||40||मादृशानमरान्दृष्ट्वा कः कुर्यादीदृशीन्दयाम् ।
वर्जयित्वा सुरेशानीं शताक्षी मातरं विना
trilokī nābhibhūyeta bādhābhiśca nirantaram |
evaṃ kāryastvayā yatno'smākaṃ vairivināśanam
||41||त्रिलोकी नाभिभूयेत बाधाभिश्च निरन्तरम् ।
एवं कार्यस्त्वया यत्नोऽस्माकं वैरिविनाशनम्
devyuvāca
vatsāndṛṣṭvā yathā gāvo vyagrā dhāvanti satvaram |
tathaiva bhavato dṛṣṭvā dhāvāmi vyākulā satī
||42||वत्सान्दृष्ट्वा यथा गावो व्यग्रा धावन्ति सत्वरम् ।
तथैव भवतो दृष्ट्वा धावामि व्याकुला सती
mama yuṣmānapaśyantyā paśyantyā bālakāniva |
api prāṇānprayacchantyāḥ kṣaṇa eko yugāyate
||43||मम युष्मानपश्यन्त्या पश्यन्त्या बालकानिव ।
अपि प्राणान्प्रयच्छन्त्याः क्षण एको युगायते
kāpi cintā na karttavyā yuṣmābhirbha ktiśālibhiḥ |
bhavatyāṃ mayi tiṣṭhantyāṃ saṃharantyāṃ nijāpadaḥ
||44||कापि चिन्ता न कर्त्तव्या युष्माभिर्भ क्तिशालिभिः ।
भवत्यां मयि तिष्ठन्त्यां संहरन्त्यां निजापदः
yathā pūrvaṃ hatā daityā haniṣyāmi tathā'surān |
saṃśayo nātra karttavyassatyaṃsatyaṃ bravīmyaham
||45||यथा पूर्वं हता दैत्या हनिष्यामि तथाऽसुरान् ।
संशयो नात्र कर्त्तव्यस्सत्यंसत्यं ब्रवीम्यहम्
yadā śuṃbho niśuṃbhaścāparau daityau bhaviṣyataḥ |
tadāhaṃ nandabhāryāyāṃ yaśodāyāṃ yaśomayī
||46||यदा शुंभो निशुंभश्चापरौ दैत्यौ भविष्यतः ।
तदाहं नन्दभार्यायां यशोदायां यशोमयी
yonijaṃ rūpamāsthāya janiṣye gopagokule |
haniṣyāmyasurau tanmāṃ vyāhariṣyanti nandajām
||47||योनिजं रूपमास्थाय जनिष्ये गोपगोकुले ।
हनिष्याम्यसुरौ तन्मां व्याहरिष्यन्ति नन्दजाम्
bhrāmaraṃ rūpamāsthāya vadhiṣyāmyaruṇaṃ yataḥ |
bhrāmarīti ca māṃ loke kīrtayiṣyanti mānavāḥ
||48||भ्रामरं रूपमास्थाय वधिष्याम्यरुणं यतः ।
भ्रामरीति च मां लोके कीर्तयिष्यन्ति मानवाः
kṛtvā bhīmaṃ punā rūpaṃ rakṣāṃsyatsyāmyahaṃ yadā |
bhīmā devīti vikhyātaṃ tanme nāma bhaviṣyati
||49||कृत्वा भीमं पुना रूपं रक्षांस्यत्स्याम्यहं यदा ।
भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति
yadāyadā'surotthaiva bādhā bhuvi bhaviṣyati |
tadātadāvatīryāhaṃ śaṃ kariṣyāmyasaṃśayam
||50||यदायदाऽसुरोत्थैव बाधा भुवि भविष्यति ।
तदातदावतीर्याहं शं करिष्याम्यसंशयम्
yā śatākṣī smṛtā devī saiva śākaṃbharī matā |
saiva prakīrtitā durgā vyaktirekaiva triṣvapi
||51||या शताक्षी स्मृता देवी सैव शाकंभरी मता ।
सैव प्रकीर्तिता दुर्गा व्यक्तिरेकैव त्रिष्वपि
na śatākṣīsamā kāciddayālurbhuvi devatā |
dṛṣṭvā'rudatprajāstaptā yā navāhaṃ maheśvarī
||52||न शताक्षीसमा काचिद्दयालुर्भुवि देवता ।
दृष्ट्वाऽरुदत्प्रजास्तप्ता या नवाहं महेश्वरी
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ śatākṣyādyavatāravarṇanaṃ nāma paṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 50 ||