kālajñānavarṇanam
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña tvatsakāśānmayā mune |
strīsvabhāvaḥ śrutaḥ prītyā kālajñānaṃ vadasva me
||1||सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने ।
स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे
sanatkumāra uvāca
idameva purā'pṛcchatpārvatī parameśvaram |
śrutvā nānākathāṃ divyāṃ prasannā supraṇamya tam
||2||इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् ।
श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्
pārvatyuvāca
bhagavaṃstvatprasādena jñātaṃ me sakalaṃ matam |
yathārcanaṃ tu te deva yairmaṃtraiśca yathāvidhi
||3||भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् ।
यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि
adyāpi saṃśayastvekaḥ kālacakraṃ prati prabho |
mṛtyucihnaṃ yathā deva kiṃ pramāṇaṃ yathāyuṣaḥ
||4||अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो ।
मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः
tathā kathaya me nātha yadyahaṃ tava vallabhā |
iti pṛṣṭastayā devyā pratyuvāca maheśvaraḥ
||5||तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा ।
इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः
īśvara uvāca
satyaṃ te kathayiṣyāmi śāstraṃ sarvottamaṃ priye |
yena śāstreṇa deveśi naraiḥ kālaḥ prabudhyate
||6||सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये ।
येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते
ahaḥ pakṣaṃ tathā māsamṛtuṃ cāyanavatsarau |
sthūlasūkṣmagataiścihnairbahiraṃtargataistathā
||7||अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ ।
स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा
tattehaṃ sampravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari |
lokānāmupakārārthaṃ vairāgyārthamume'dhunā
||8||तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ।
लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना
akasmātpāṃḍuraṃ dehamūrddhvarāgaṃ samaṃtataḥ |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye
||9||अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः ।
तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये
mukhaṃ karṇau tathā cakṣurjihvāstambho yadā bhavet |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye
||10||मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् ।
तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये
rauravānugataṃ bhadra dhvaniṃ nākarṇayeddrutam |
ṣaṇmāsābhyaṃtare mṛtyurjñātavyaḥ kālavedibhiḥ
||11||रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् ।
षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः
ravisomāgnisaṃyogādyadodyotaṃ na paśyati |
kṛṣṇaṃ sarvaṃ samastaṃ ca ṣaṇmāsaṃ jīvitaṃ tathā
||12||रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति ।
कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा
vāmahasto yadā devi saptāhaṃ spaṃdate priye |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ
||13||वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये ।
जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः
unmīlayati gātrāṇi tālukaṃ śuṣyate yadā |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ
||14||उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा ।
जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः
nāsā tu sravate yasya tridoṣe pakṣajīvitam |
vaktraṃ kaṃṭhaṃ ca śuṣyeta ṣaṇmāsāṃte gatāyuṣaḥ
||15||नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् ।
वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः
sthūlajihvā bhavedyasya dvijāḥ klidyaṃti bhāmini |
ṣaṇmāsājjāyate mṛtyuścihnaistairupalakṣayet
||16||स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि ।
षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्
aṃbutailaghṛtasthaṃ tu darpaṇe varavarṇini |
na paśyati yadātmānaṃ vikṛtaṃ palameva ca
||17||अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि ।
न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च
ṣaṇmāsāyussa vijñeyaḥ kālacakraṃ vijānatā |
anyacca śṛṇu deveśi yena mṛtyurvibuddhyate
||18||षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता ।
अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते
śirohīnāṃ yadā chāyāṃ svakīyāmupalakṣayet |
athavā chāyayā hīnaṃ māsamekaṃ na jīvati
||19||शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् ।
अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति
āṃgikāni mayoktāni mṛtyucihnāni pārvati |
bāhyasthāni bruve bhadre cihnāni śṛṇu sāṃpratam
||20||आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति ।
बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्
raśmihīnaṃ yadā devi bhavetsomārkamaṇḍalam |
dṛśyate pāṭalākāraṃ māsārddhena vipadyate
||21||रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् ।
दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते
aruṃdhatī mahāyānamiṃdulakṣaṇavarjitam |
adṛṣṭatārako yo'sau māsamekaṃ sa jīvati
||22||अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् ।
अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति
dṛṣṭe grahe ca diṅmohaḥ ṣaṇmāsājjāyate dhruvam |
utathyaṃ na dhruvaṃ paśyedyadi vā ravimaṇḍalam
||23||दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् ।
उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्
rātrau dhanuryadāpaśyenmadhyāhne colkapātanam |
veṣṭyate gṛdhrakākaiśca ṣaṇmāsāyurna saṃśayaḥ
||24||रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् ।
वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः
ṛṣayassvargapaṃthāśca dṛśyaṃte naiva cāmbare |
ṣaṇmāsāyurvijanīyātpuruṣaiḥ kālavedibhiḥ
||25||ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे ।
षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः
akasmādrāhuṇā grastaṃ sūryaṃ vā somameva ca |
dikcakraṃ bhrāṃtavatpaśyetṣaṇmāsānmriyate sphuṭam
||26||अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च ।
दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्
nīlābhirmakṣikābhiśca hyakasmādveṣṭyate pumān |
māsamekaṃ hi tasyāyurjñātavyaṃ paramārthataḥ
||27||नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् ।
मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः
gṛdhraḥ kākaḥ kapotaśca śiraścākramya tiṣṭhati |
śīghraṃ tu mriyate jaṃturmāsaikena na saṃśayaḥ
||28||गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति ।
शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः
evaṃ cāriṣṭabhedastu bāhyasthaḥ samudāhṛtaḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya saṃkṣepeṇa vadāmyaham
||29||एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः ।
मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्
hastayorubhayordevi yathā kālaṃ vijānate |
vāmadakṣiṇayormadhye pratyakṣaṃ cetyudāhṛtam
||30||हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते ।
वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्
evaṃ pakṣau sthitau dvau tu samāsātsurasuṃdari |
śucirbhūtvā smarandevaṃ susnātassaṃyatendriyaḥ
||31||एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि ।
शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः
hastau prakṣālya dugdhenālaktakena vimardayet |
gaṃdhaiḥ puṣpaiḥ karau kṛtvā mṛgayecca śubhāśubham
||32||हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् ।
गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्
kaniṣṭhāmāditaḥ kṛtvā yāvadaṃguṣṭhakaṃ priye |
parvatrayakrameṇaiva hastayorubhayorapi
||33||कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये ।
पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि
pratipadādivinyasya tithiṃ pratipadāditaḥ |
saṃpuṭākārahastau tu pūrvadiṅmukhasaṃsthitaḥ
||34||प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः ।
संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः
smarennavātmakaṃ maṃtraṃ yāvadaṣṭottaraṃ śatam |
nirīkṣayettato hastau pratiparvaṇi yatnataḥ
||35||स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् ।
निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः
tasminparvaṇi sā rekhā dṛśyate bhṛṃgasannibhā |
tattithau hi mṛtirjñeyā kṛṣṇe śukle tathā priye
||36||तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा ।
तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये
adhunā nādajaṃ vakṣye saṃkṣepātkālalakṣaṇam |
gamāgamaṃ viditvā tu karma kuryāñchṛṇu priye
||37||अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् ।
गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये
ātmavijñānaṃ suśroṇi cāraṃ jñātvā tu yatnataḥ |
kṣaṇaṃ truṭirlavaṃ caiva nimeṣaṃ kāṣṭhakālikam
||38||आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः ।
क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्
muhūrtakaṃ tvahorātraṃ pakṣamāsartuvatsaram |
abdaṃ yugaṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ tathaiva ca
||39||मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् ।
अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च
evaṃ sa harate kālaḥ paripāṭyā sadāśivaḥ |
vāmadakṣiṇamadhye tu pathi trayamidaṃ smṛtam
||40||एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः ।
वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्
dināni paṃca cārabhya paṃcaviṃśaddināvadhi |
vāmācāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kathitaṃ tava
||41||दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि ।
वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव
bhūtaraṃdhradiśaścaiva dhvajaśca varavarṇini |
vāmacāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kālavedinaḥ
||42||भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि ।
वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः
ṛtorvikārabhūtāśca guṇāstatraiva bhāmini |
pramāṇaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ jñātavyaṃ prāṇavedibhiḥ
||43||ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि ।
प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः
bhūtasaṃkhyā yadā prāṇānvahaṃte ca iḍādayaḥ |
varṣasyābhyaṃtare tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ
||44||भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः ।
वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः
daśaghasrapravāheṇa hyabdamānaṃ sa jīvati |
paṃcadaśapravāheṇa hyabdamekaṃ gatāyuṣam
||45||दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति ।
पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्
viṃśaddinapravāheṇa ṣaṇmāsaṃ lakṣayettadā |
paṃcaviṃśaddinamitaṃ vahate vāmanāḍikā
||46||विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा ।
पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका
jīvitaṃ tu tadā tasya trimāsaṃ hi gatāyuṣaḥ |
ṣaḍviṃśaddinamānena māsadvayamudāhṛtam
||47||जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः ।
षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्
saptaviṃśaddinamitaṃ vahatetyativiśramā |
māsamekaṃ samākhyātaṃ jīvitaṃ vāmagocare
||48||सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा ।
मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे
etatpramāṇaṃ vijñeyaṃ vāmavāyupramāṇataḥ |
savyetare dinānyeva catvāraścānupūrvaśaḥ
||49||एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः ।
सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः
catussthāne sthitā devi ṣoḍaśaitāḥ prakīrtitāḥ |
teṣāṃ pramāṇaṃ vakṣyāmi sāmprataṃ hi yathārthataḥ |
ṣaḍdinānyāditaḥ kṛtvā saṃkhyāyāśca yathāvidhi |
etadaṃtargate caiva vāmaraṃdhre prakāśitam
||51||चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः ।
तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः ।
षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि ।
एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्
ṣaḍdināni yadā rūḍhaṃ dvivarṣaṃ ca sa jīvati |
māsānaṣṭau vijānīyāddinānyaṣṭa ca tāni tu
||52||षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति ।
मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु
prāṇaḥ saptadaśe caiva viddhi varṣaṃ na saṃśayaḥ |
saptamāsānvijānīyāddinaiḥ ṣaḍbhirna saṃśayaḥ
||53||प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः ।
सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः
aṣṭaghasraprabhedena dvivarṣaṃ hi sa jīvati |
caturmāsā hi vijñeyāścaturviṃśaddināvadhiḥ
||54||अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति ।
चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः
yadā navadinaṃ prāṇā vahaṃtyeva trimāsakam |
māsadvayaṃ ca dve māse dinā dvādaśa kīrtitāḥ
||55||यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् ।
मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः
pūrvavatkathitā ye tu kālaṃ teṣāṃ tu pūrvakam |
avāṃtaradinā ye tu tena māsena kathyate
||56||पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् ।
अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते
ekādaśa pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsā nava tathā proktā dinānyaṣṭamitānyapi
||57||एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।
मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि
dvādaśena pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsān sapta vijānīyātṣaḍghasrāṃścāpyudāharet
||58||द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।
मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्
nāḍī yadā ca vahati trayodaśadināvadhi |
samvatsaraṃ bhavettasya caturmāsāḥ prakīrtitāḥ
||59||नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि ।
सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः
caturviśaddinaṃ śeṣaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ |
prāṇavāhā yadā vāme caturddaśadināni tu
||60||चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः ।
प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु
samvatsaraṃ bhavettasya māsāḥ ṣaṭ ca prakīrtitāḥ |
caturviṃśaddinānyeva jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ
||61||सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः ।
चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः
paṃcadaśapravāheṇa nava māsānsa jīvati |
caturviśaddinānyeva kathitaṃ kālavedibhiḥ
||62||पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति ।
चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः
ṣoḍaśāhapravāheṇa daśamāsānsa jīvati |
caturviśaddinādhikyaṃ kathitaṃ kālavedibhiḥ
||63||षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति ।
चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः
saptadaśapravāheṇa navamāsairgatāyuṣam |
aṣṭādaśadinānyatra kathitaṃ sādhakeśvari
||64||सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् ।
अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि
vāmacāraṃ yadā devi hyaṣṭādaśadināvadhiḥ |
jīvitaṃ cāṣṭamāsaṃ tu ghasrā dvādaśa kīrtitāḥ
||65||वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः ।
जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः
caturviṃśaddinānyatra niścayenāvadhāraya |
prāṇavāho yadā devi trayoviṃśaddināvadhiḥ
||66||चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय ।
प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः
catvāraḥ kathitā māsāḥ ṣaḍdināni tathottare |
caturviṃśapravāheṇa trīnmāsāṃśca sa jīvati
||67||चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे ।
चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति
dinānyatra daśāṣṭau ca saṃharaṃtyeva cārataḥ |
avāṃtaradine yastu saṃkṣepātte prakīrtitaḥ
||68||दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः ।
अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः
vāmacāraḥ samākhyāto dakṣiṇaṃ śṛṇu sāṃpratam |
aṣṭāviṃśapravāheṇa tithimānena jīvati
||69||वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् ।
अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति
pravāheṇa daśāhena tatsaṃsthena vipadyate |
triṃśaddhasrapravāhena pañcāhena vipadyate
||70||प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते ।
त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते
ekatriṃśadyadā devi vahate ca niraṃtaram |
dinatrayaṃ tadā tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ
||71||एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् ।
दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः
dvātriṃśatprāṇasaṃkhyā ca yadā hi vahate raviḥ |
tadā tu jīvitaṃ tasya dvidinaṃ hi na saṃśayaḥ
||72||द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः ।
तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः
dakṣiṇaḥ kathitaḥ prāṇo madhyasthaṃ kathayāmi te |
ekabhāgagato vāyupravāho mukhamaṇḍale
||73||दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते ।
एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले
dhāvamānapravāheṇa dinamekaṃ sa jīvati |
cakrame tatparāsorhi purāvidbhirudāhṛtam
||74||धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति ।
चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्
etatte kathitaṃ devi kālacakraṃ gatāyuṣaḥ |
lokānāṃ ca hitārthāya kimanyacchrotumicchasi
||75||एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः ।
लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāṃ kālajñānavarṇanaṃ nāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||