सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया
सूत उवाच
सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया ।
विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा
॥१॥हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् ।
विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने
॥२॥तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः ।
याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत
॥३॥सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् ।
वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः
॥४॥पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् ।
न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च
॥५॥पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।
न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत
॥६॥तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः ।
कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति
॥७॥न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् ।
अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः
॥८॥स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली ।
अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः
॥९॥सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः ।
तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः
॥१०॥दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने ।
स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्
॥११॥भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे ।
उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः
॥१२॥वसिष्ठ उवाच
पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् ।
यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा
॥१३॥पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च ।
अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः
॥१४॥त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः ।
विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते
॥१५॥तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे ।
छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः
॥१६॥अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके ।
अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः
॥१७॥मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ।
सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः
॥१८॥तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा ।
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्
॥१९॥स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः ।
आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः
॥२०॥हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः ।
रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्
॥२१॥हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् ।
नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत
॥२२॥सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै ।
और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः
॥२३॥आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः ।
जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान
॥२४॥शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् ।
सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्
॥२५॥शौनक उवाच
स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् ।
जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज
॥२६॥सूत उवाच
पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च ।
यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने
॥२७॥पारीक्षितो उवाच
कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने ।
जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि
॥२८॥वैशम्पायन उवाच
बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल ।
हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते
॥२९॥यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा ।
बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्।
एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् ।
कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्
॥३१॥हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ ।
पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्
॥३२॥पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता ।
सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया
॥३३॥सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत ।
और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्
॥३४॥तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे ।
सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा
॥३५॥एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः ।
सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते
॥३६॥तस्मिँल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम ।
व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः
॥३७॥और्वस्तु जातकर्मादि तस्य कृत्वा महात्मनः ।
अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत्
॥३८॥आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् ।
जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः
॥३९॥स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः ।
हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च
॥४०॥आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः ।
धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले
॥४१॥ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा ।
हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः
॥४२॥वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः ।
सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्
॥४३॥सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च ।
धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह
॥४४॥अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् ।
यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च
॥४५॥पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः ।
निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना
॥४६॥जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा ।
सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः
॥४७॥स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् ।
अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः
॥४८॥तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे ।
गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने
॥४९॥देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना ।
वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः
॥५०॥महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च ।
स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः
॥५१॥आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे ।
तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्
॥५२॥तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः ।
दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः
॥५३॥हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः ।
शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः
॥५४॥प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् ।
वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्
॥५५॥सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै ।
तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्
॥५६॥आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः ।
ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः
॥५७॥इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सत्यव्रतादिसगरपर्यंत वंशवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥