śivamāyāprabhāvavarṇanam
munaya ūcuḥ
tātatāta mahābhāga dhanyastvaṃ hi mahāmate |
adbhuteyaṃ kathā śaṃbhoḥ śrāvitā parabhaktidā
||1||ताततात महाभाग धन्यस्त्वं हि महामते ।
अद्भुतेयं कथा शंभोः श्राविता परभक्तिदा
punarbrūhi kathāṃ śaṃbhorvyāsa praśnānusārataḥ |
sarvajñastvaṃ vyāsaśiṣyaḥ śivatattvavicakṣaṇaḥ
||2||पुनर्ब्रूहि कथां शंभोर्व्यास प्रश्नानुसारतः ।
सर्वज्ञस्त्वं व्यासशिष्यः शिवतत्त्वविचक्षणः
sūta uvāca
evameva gururvyāsaḥ pṛṣṭavānme'jasaṃbhavam |
sanatkumāraṃ sarvajñaṃ śivabhaktaṃ munīśvaram
||3||एवमेव गुरुर्व्यासः पृष्टवान्मेऽजसंभवम् ।
सनत्कुमारं सर्वज्ञं शिवभक्तं मुनीश्वरम्
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña śrāviteyaṃ śubhā kadhā |
śaṃkarasya maheśasya nānālīlāvihāriṇaḥ
||4||सनत्कुमार सर्वज्ञ श्रावितेयं शुभा कधा ।
शंकरस्य महेशस्य नानालीलाविहारिणः
punarbrūhi mahādeva mahimānaṃ viśeṣataḥ |
śraddhā ca mahatī śrotuṃ mama tāta pravarddhate
||5||पुनर्ब्रूहि महादेव महिमानं विशेषतः ।
श्रद्धा च महती श्रोतुं मम तात प्रवर्द्धते
mahimnā yena śaṃbhostu yeye loke vimohitāḥ |
māyayā jñānamāhṛtya nānālīlāvihāriṇaḥ
||6||महिम्ना येन शंभोस्तु येये लोके विमोहिताः ।
मायया ज्ञानमाहृत्य नानालीलाविहारिणः
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahābuddhe śāṃkarīṃ sukhadāṃ kathām |
tasyāḥ śravaṇamātreṇa śive bhaktiḥ prajāyate
||7||शृणु व्यास महाबुद्धे शांकरीं सुखदां कथाम् ।
तस्याः श्रवणमात्रेण शिवे भक्तिः प्रजायते
śivassarveśvaro devassarvātmā sarvadarśanaḥ |
mahimnā tasya sarvaṃ hi vyāptaṃ ca sakalaṃ jagat
||8||शिवस्सर्वेश्वरो देवस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।
महिम्ना तस्य सर्वं हि व्याप्तं च सकलं जगत्
śivasyaiva parā mūrtirbrahmaviṣṇvīśvarātmikā |
sarvabhūtātmabhūtākhyā triliṃgā liṃgarūpiṇī
||9||शिवस्यैव परा मूर्तिर्ब्रह्मविष्ण्वीश्वरात्मिका ।
सर्वभूतात्मभूताख्या त्रिलिंगा लिंगरूपिणी
devānāṃ yonayaścāṣṭau mānuṣī navamī ca yā |
tiraścāṃ yonayaḥ paṃca bhavaṃtyevaṃ caturddaśa
||10||देवानां योनयश्चाष्टौ मानुषी नवमी च या ।
तिरश्चां योनयः पंच भवंत्येवं चतुर्द्दश
bhūtā vā vartamānā vā bhaviṣyāścaiva sarvaśa |
śivātsarve pravartaṃte līyaṃte vṛddhimāgatāḥ
||11||भूता वा वर्तमाना वा भविष्याश्चैव सर्वश ।
शिवात्सर्वे प्रवर्तंते लीयंते वृद्धिमागताः
brahmendropendracandrāṇāṃ devadānavabhoginām |
gaṃdharvāṇāṃ manuṣyāṇāmanyeṣāṃ vāpi sarvaśaḥ
||12||ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां देवदानवभोगिनाम् ।
गंधर्वाणां मनुष्याणामन्येषां वापि सर्वशः
baṃdhurmitramathācāryyo rakṣannetā'rthavānguruḥ |
kalpadrumo'tha vā bhrātā pitā mātā śivo mataḥ
||13||बंधुर्मित्रमथाचार्य्यो रक्षन्नेताऽर्थवान्गुरुः ।
कल्पद्रुमोऽथ वा भ्राता पिता माता शिवो मतः
śivassarvamayaḥ puṃsāṃ svayaṃ vedyaḥ parātparaḥ |
vaktuṃ na śakyate yaśca paraṃ cānu paraṃ ca yat
||14||शिवस्सर्वमयः पुंसां स्वयं वेद्यः परात्परः ।
वक्तुं न शक्यते यश्च परं चानु परं च यत्
tanmāyā paramā divyā sarvatra vyāpinī mune |
tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam
||15||तन्माया परमा दिव्या सर्वत्र व्यापिनी मुने ।
तदधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
kāmena svasahāyena prabalena manobhuvā |
sarvaḥ pradharṣito vīro viṣṇvādiḥ prabalo'pi hi
||16||कामेन स्वसहायेन प्रबलेन मनोभुवा ।
सर्वः प्रधर्षितो वीरो विष्ण्वादिः प्रबलोऽपि हि
śivamāyāprabhāveṇābhūddhariḥ kāmamohitaḥ |
parastrīdharṣaṇaṃ cakre bahuvāraṃ munīśvara
||17||शिवमायाप्रभावेणाभूद्धरिः काममोहितः ।
परस्त्रीधर्षणं चक्रे बहुवारं मुनीश्वर
indrastridaśapo bhūtvā gautamastrīvimohitaḥ |
pāpaṃ cakāra duṣṭātmā śāpaṃ prāpa munestadā
||18||इन्द्रस्त्रिदशपो भूत्वा गौतमस्त्रीविमोहितः ।
पापं चकार दुष्टात्मा शापं प्राप मुनेस्तदा
pāvako'pi jagacchreṣṭho mohitaśśivamāyayā |
kāmādhīnaḥ kṛto garvāttatastenaiva coddhṛtaḥ
||19||पावकोऽपि जगच्छ्रेष्ठो मोहितश्शिवमायया ।
कामाधीनः कृतो गर्वात्ततस्तेनैव चोद्धृतः
jagatprāṇo'pi garveṇa mohitaśśivamāyayā |
kāmena nirjito vyāsaścakre'nyastrīratiṃ purā
||20||जगत्प्राणोऽपि गर्वेण मोहितश्शिवमायया ।
कामेन निर्जितो व्यासश्चक्रेऽन्यस्त्रीरतिं पुरा
caṇḍaraśmistu mārtaṇḍo mohitaśśivamāyayā |
kāmākulo babhūvāśu dṛṣṭvāśvīṃ hayarūpadhṛk
||21||चण्डरश्मिस्तु मार्तण्डो मोहितश्शिवमायया ।
कामाकुलो बभूवाशु दृष्ट्वाश्वीं हयरूपधृक्
candraśca mohitaśśambhormāyayā kāmasaṃkulaḥ |
gurupatnīṃ jahārātha yutastenaiva coddhṛtaḥ
||22||चन्द्रश्च मोहितश्शम्भोर्मायया कामसंकुलः ।
गुरुपत्नीं जहाराथ युतस्तेनैव चोद्धृतः
pūrvaṃ tu mitrāvaruṇau ghore tapasi saṃsthitau |
mohitau tāvapi munī śivamāyāvimohitau
||23||पूर्वं तु मित्रावरुणौ घोरे तपसि संस्थितौ ।
मोहितौ तावपि मुनी शिवमायाविमोहितौ
urvaśīṃ taruṇīṃ dṛṣṭvā kāmuko saṃbabhūvatuḥ |
mitraḥ kumbhe jahau reto varuṇo'pi tathā jale
||24||उर्वशीं तरुणीं दृष्ट्वा कामुको संबभूवतुः ।
मित्रः कुम्भे जहौ रेतो वरुणोऽपि तथा जले
tataḥ kumbhātsamutpanno vasiṣṭho mitrasaṃbhavaḥ |
agastyo varuṇājjāto vaḍavāgnisamadyutiḥ
||25||ततः कुम्भात्समुत्पन्नो वसिष्ठो मित्रसंभवः ।
अगस्त्यो वरुणाज्जातो वडवाग्निसमद्युतिः
dakṣaśca mohitaśśaṃbhormāyayā brahmaṇassutaḥ |
bhrātṛbhissa bhaginyāṃ vai bhoktukāmo'bhavatpurā
||26||दक्षश्च मोहितश्शंभोर्मायया ब्रह्मणस्सुतः ।
भ्रातृभिस्स भगिन्यां वै भोक्तुकामोऽभवत्पुरा
brahmā ca bahuvāraṃ hi mohitaśśivamāyayā |
abhavadbhoktukāmaśca svasutāyāṃ parāsu ca
||27||ब्रह्मा च बहुवारं हि मोहितश्शिवमायया ।
अभवद्भोक्तुकामश्च स्वसुतायां परासु च
cyavano'pi mahāyogī mohitaśśivamāyayā |
sukanyayā vijahre sa kāmāsakto babhūva ha
||28||च्यवनोऽपि महायोगी मोहितश्शिवमायया ।
सुकन्यया विजह्रे स कामासक्तो बभूव ह
kaśyapaḥ śivamāyāto mohitaḥ kāmasaṃkulaḥ |
yayāce kanyakāṃ mohāddhanvano nṛpateḥ purā
||29||कश्यपः शिवमायातो मोहितः कामसंकुलः ।
ययाचे कन्यकां मोहाद्धन्वनो नृपतेः पुरा
garuḍaḥ śāṃḍilīṃ kanyāṃ netukāmassumohitaḥ |
vijñātastu tayā sadyo dagdhapakṣo babhūva ha
||30||गरुडः शांडिलीं कन्यां नेतुकामस्सुमोहितः ।
विज्ञातस्तु तया सद्यो दग्धपक्षो बभूव ह
vibhāṃḍako munirnārīṃ dṛṣṭvā kāmavaśaṃ gataḥ |
ṛṣyaśṛṅgaḥ sutastasya mṛgyāṃ jātaśśivājñayā
||31||विभांडको मुनिर्नारीं दृष्ट्वा कामवशं गतः ।
ऋष्यशृङ्गः सुतस्तस्य मृग्यां जातश्शिवाज्ञया
gautamaśca muniśśaṃbhormāyāmohitamānasaḥ |
dṛṣṭvā śāradvatīṃ nagnāṃ rarāma kṣubhitastayā
||32||गौतमश्च मुनिश्शंभोर्मायामोहितमानसः ।
दृष्ट्वा शारद्वतीं नग्नां रराम क्षुभितस्तया
retaḥ skannaṃ dadhāra svaṃ droṇyāṃ caiva sa tāpasaḥ |
tasmācca kalaśājjāto droṇaśśastrabhṛtāṃ varaḥ
||33||रेतः स्कन्नं दधार स्वं द्रोण्यां चैव स तापसः ।
तस्माच्च कलशाज्जातो द्रोणश्शस्त्रभृतां वरः
parāśaro mahāyogī mohitaśśivamāyayā |
matsyodaryā ca cikrīḍe kumāryā dāśakanyayā
||34||पराशरो महायोगी मोहितश्शिवमायया ।
मत्स्योदर्या च चिक्रीडे कुमार्या दाशकन्यया
viśvamitro babhūvātha mohitaśśivamāyayā |
reme menakayā vyāsa vane kāmavaśaṃ gataḥ
||35||विश्वमित्रो बभूवाथ मोहितश्शिवमायया ।
रेमे मेनकया व्यास वने कामवशं गतः
vasiṣṭhena virodhaṃ tu kṛtavānnaṣṭacetanaḥ |
punaḥ śivaprāsādācca brāhmaṇo'bhūtsa eva vai
||36||वसिष्ठेन विरोधं तु कृतवान्नष्टचेतनः ।
पुनः शिवप्रासादाच्च ब्राह्मणोऽभूत्स एव वै
rāvaṇo vaiśravāḥ kāmī babhūva śivamāyayā |
sītāṃ jahre kubuddhistu mohito mṛtyumāpa ca
||37||रावणो वैश्रवाः कामी बभूव शिवमायया ।
सीतां जह्रे कुबुद्धिस्तु मोहितो मृत्युमाप च
bṛhaspatirmunivaro mohitaśśivamāyayā |
bhrātṛpatnyā vaśī reme bharadvājastato'bhavat
||38||बृहस्पतिर्मुनिवरो मोहितश्शिवमायया ।
भ्रातृपत्न्या वशी रेमे भरद्वाजस्ततोऽभवत्
iti māyāprabhāvo hi śaṃkarasya mahātmanaḥ |
varṇitaste mayā vyāsa kimanyacchrotumicchasi
||39||इति मायाप्रभावो हि शंकरस्य महात्मनः ।
वर्णितस्ते मया व्यास किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāṃ śivamāyāprabhāvavarṇanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||