narakoddhāravarṇanam
sanatkumāra uvāca
teṣāṃ mūrddhopariṣṭādvai narakāṃstāñchṛṇuṣva ca |
matto munivaraśreṣṭha pacyaṃte yatra pāpinaḥ
||1||तेषां मूर्द्धोपरिष्टाद्वै नरकांस्ताञ्छृणुष्व च ।
मत्तो मुनिवरश्रेष्ठ पच्यंते यत्र पापिनः
rauravaśśūkaro rodhastālo vivasanastathā |
mahājvālastaptakuṃbho lavaṇopi vilohitaḥ
||2||रौरवश्शूकरो रोधस्तालो विवसनस्तथा ।
महाज्वालस्तप्तकुंभो लवणोपि विलोहितः
vaitaraṇī pūyavahā kṛmiṇaḥ kṛmibhojanaḥ |
asipatravanaṃ ghoraṃ lālābhakṣaśca dāruṇaḥ
||3||वैतरणी पूयवहा कृमिणः कृमिभोजनः ।
असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षश्च दारुणः
tathā pūyavahaḥ prāyo bahirjvālo hyadhaśśirāḥ |
saṃdaṃśaḥ kālasūtraśca tamaścāvīciro dhanaḥ
||4||तथा पूयवहः प्रायो बहिर्ज्वालो ह्यधश्शिराः ।
संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरो धनः
śvabhojano'tha ruṣṭaśca mahārauravaśālmalī |
ityādyā bahavastatra narakā duḥkhadāyakāḥ
||5||श्वभोजनोऽथ रुष्टश्च महारौरवशाल्मली ।
इत्याद्या बहवस्तत्र नरका दुःखदायकाः
pacyaṃte teṣu puruṣāḥ pāpakarmaratāstu ye |
kramādvakṣye tu tān vyāsa sāvadhānatayā śṛṇu
||6||पच्यंते तेषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये ।
क्रमाद्वक्ष्ये तु तान् व्यास सावधानतया शृणु
kūṭasākṣyaṃ tu yo vakti vinā viprān surāṃśca gāḥ |
sadā'nṛtaṃ vadedyastu sa naro yāti rauravam
||7||कूटसाक्ष्यं तु यो वक्ति विना विप्रान् सुरांश्च गाः ।
सदाऽनृतं वदेद्यस्तु स नरो याति रौरवम्
bhrūṇahā svarṇahartā ca gorodhī viśvaghātakaḥ |
surāpo brahmahaṃtā ca paradravyāpahārakaḥ
||8||भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च गोरोधी विश्वघातकः ।
सुरापो ब्रह्महंता च परद्रव्यापहारकः
yastatsaṃgī sa vai yāti mṛto vyāsa gurorvadhāt |
tataḥ kuṃbhe svasurmāturgoścaiva duhitustathā
||9||यस्तत्संगी स वै याति मृतो व्यास गुरोर्वधात् ।
ततः कुंभे स्वसुर्मातुर्गोश्चैव दुहितुस्तथा
sādhvyā vikrayakṛccātha vārddhakī keśavikrayī |
taptaloheṣu pacyaṃte yaśca bhaktaṃ parityajet
||10||साध्व्या विक्रयकृच्चाथ वार्द्धकी केशविक्रयी ।
तप्तलोहेषु पच्यंते यश्च भक्तं परित्यजेत्
avamaṃtā gurūṇāṃ yaḥ paścādbhoktā narādhamaḥ |
devadūṣayitā caiva devavikrayikaśca yaḥ
||11||अवमंता गुरूणां यः पश्चाद्भोक्ता नराधमः ।
देवदूषयिता चैव देवविक्रयिकश्च यः
agamyagāmī yaścāṃte yāti saptabalaṃ dvija |
cauro goghno hi patito maryādādūṣakastathā
||12||अगम्यगामी यश्चांते याति सप्तबलं द्विज ।
चौरो गोघ्नो हि पतितो मर्यादादूषकस्तथा
devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ |
sa yāti kṛmibhakṣaṃ vai kṛmīnatti duriṣṭakṛt
||13||देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः ।
स याति कृमिभक्षं वै कृमीनत्ति दुरिष्टकृत्
pitṛdevasurān yastu paryaśnāti narādhamaḥ |
lālābhakṣaṃ sa yātyajño yaśśastrakūṭakṛnnaraḥ
||14||पितृदेवसुरान् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः ।
लालाभक्षं स यात्यज्ञो यश्शस्त्रकूटकृन्नरः
yaścāṃtyajena saṃsevyo hyasadgrāhī tu yo dvijaḥ |
ayājyayājakaścaiva tathaivābhakṣya bhakṣakaḥ
||15||यश्चांत्यजेन संसेव्यो ह्यसद्ग्राही तु यो द्विजः ।
अयाज्ययाजकश्चैव तथैवाभक्ष्य भक्षकः
rudhiraughe pataṃtyete somavikrayiṇaśca ye |
madhuhā grāmahā yāti krūrāṃ vaitaraṇīṃ nadīm
||16||रुधिरौघे पतंत्येते सोमविक्रयिणश्च ये ।
मधुहा ग्रामहा याति क्रूरां वैतरणीं नदीम्
navayauvanamattāśca maryādābhedinaśca ye |
te kṛtyaṃ yāṃtyaśaucāśca kulakājīvinaśca ye
||17||नवयौवनमत्ताश्च मर्यादाभेदिनश्च ये ।
ते कृत्यं यांत्यशौचाश्च कुलकाजीविनश्च ये
asipatravanaṃ yāti vṛkṣacchedī vṛthaiva yaḥ |
kṣurabhrakā mṛgavyādhā vahnijvāle pataṃti te
||18||असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यः ।
क्षुरभ्रका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतंति ते
bhraṣṭācāro hi yo vipraḥ kṣatriyo vaiśya eva ca |
yātyaṃte dvija tatraiva yaḥ śvapākeṣu vahnidaḥ
||19||भ्रष्टाचारो हि यो विप्रः क्षत्रियो वैश्य एव च ।
यात्यंते द्विज तत्रैव यः श्वपाकेषु वह्निदः
vratasya lopakā ye ca svāśramādvicyutāśca ye |
saṃdaṃśayātanāmadhye pataṃti bhṛśadāruṇe
||20||व्रतस्य लोपका ये च स्वाश्रमाद्विच्युताश्च ये ।
संदंशयातनामध्ये पतंति भृशदारुणे
vīryaṃ svapneṣu skaṃdeyurye narā brahmacāriṇaḥ |
putrā nādhyāpitā yaiśca te pataṃti śvabhojane
||21||वीर्यं स्वप्नेषु स्कंदेयुर्ये नरा ब्रह्मचारिणः ।
पुत्रा नाध्यापिता यैश्च ते पतंति श्वभोजने
ete cānye ca narakāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyate yātanāgatāḥ
||22||एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः ।
येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यते यातनागताः
tathaiva pāpānyetāni tathānyāni sahasraśaḥ |
bhujyaṃte yāni puruṣairnarakāṃtaragocaraiḥ
||23||तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः ।
भुज्यंते यानि पुरुषैर्नरकांतरगोचरैः
varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvaṃti ye narāḥ |
karmaṇā manasā vācā niraye tu pataṃti te
||24||वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः ।
कर्मणा मनसा वाचा निरये तु पतंति ते
adhaśśirobhirdṛśyaṃte nārakā divi daivataiḥ |
devānadhomukhānsarvānadhaḥ paśyaṃti nārakāḥ
||25||अधश्शिरोभिर्दृश्यंते नारका दिवि दैवतैः ।
देवानधोमुखान्सर्वानधः पश्यंति नारकाः
sthāvarāḥ kṛmipākāśca pakṣiṇaḥ paśavo mṛgāḥ |
dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam
||26||स्थावराः कृमिपाकाश्च पक्षिणः पशवो मृगाः ।
धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्
yāvaṃto jaṃtavassvarge tāvaṃto narakaukasaḥ |
pāpakṛdyāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ
||27||यावंतो जंतवस्स्वर्गे तावंतो नरकौकसः ।
पापकृद्याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः
gurūṇi gurubhiścaiva laghūni laghubhistathā |
prāyaścittāni kāleya manussvāyambhuvo'bravīt
||28||गुरूणि गुरुभिश्चैव लघूनि लघुभिस्तथा ।
प्रायश्चित्तानि कालेय मनुस्स्वायम्भुवोऽब्रवीत्
yāni teṣāmaśeṣāṇāṃ karmārṇyuktāni teṣu vai |
prāyaścittamaśeṣeṇa harānusmaraṇaṃ param
||29||यानि तेषामशेषाणां कर्मार्ण्युक्तानि तेषु वै ।
प्रायश्चित्तमशेषेण हरानुस्मरणं परम्
prāyaścittaṃ tu yasyaiva pāpaṃ puṃsaḥ prajāyate |
kṛte pāpe'nutāpo'pi śivasaṃsmaraṇaṃ param
||30||प्रायश्चित्तं तु यस्यैव पापं पुंसः प्रजायते ।
कृते पापेऽनुतापोऽपि शिवसंस्मरणं परम्
māheśvaramavāpnoti madhyāhnādiṣu saṃsmaran |
prātarniśi ca saṃdhyāyāṃ kṣīṇapāpo bhavennaraḥ
||31||माहेश्वरमवाप्नोति मध्याह्नादिषु संस्मरन् ।
प्रातर्निशि च संध्यायां क्षीणपापो भवेन्नरः
muktiṃ prayāti svargaṃ vā samastakleśasaṃkṣayama |
śivasya smaraṇādeva tasya śaṃbhorumāpateḥ
||32||मुक्तिं प्रयाति स्वर्गं वा समस्तक्लेशसंक्षयम ।
शिवस्य स्मरणादेव तस्य शंभोरुमापतेः
pāpantarāyo viprendra japahomārcanādi ca |
bhavatyeva na kutrāpi trailokye munisattama
||33||पापन्तरायो विप्रेन्द्र जपहोमार्चनादि च ।
भवत्येव न कुत्रापि त्रैलोक्ये मुनिसत्तम
maheśvare matiryasya japahomārcanādipu |
yatpuṇyaṃ tatkṛtaṃ tena devendratvādikaṃ phalam
||34||महेश्वरे मतिर्यस्य जपहोमार्चनादिपु ।
यत्पुण्यं तत्कृतं तेन देवेन्द्रत्वादिकं फलम्
pumānna narakaṃ yāti yaḥ smaranbhaktito mune |
aharniśaṃ śivaṃ tasmātsa kṣīṇāśeṣapātakaḥ
||35||पुमान्न नरकं याति यः स्मरन्भक्तितो मुने ।
अहर्निशं शिवं तस्मात्स क्षीणाशेषपातकः
narakasvargasaṃjñāye pāpapuṇye dvijottama |
yayostvekaṃ tu duḥkhāyānyatsukhāyodbhavāya ca
||36||नरकस्वर्गसंज्ञाये पापपुण्ये द्विजोत्तम ।
ययोस्त्वेकं तु दुःखायान्यत्सुखायोद्भवाय च
tadeva prītaye bhūtvā punarduḥkhāya jāyate |
tatsyādduḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcitsukhātmakam
||37||तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते ।
तत्स्याद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम्
manasaḥ pariṇāmo'yaṃ sukhaduḥkhopalakṣaṇaḥ |
jñānameva paraṃ brahma jñānaṃ tattvāya kalpate
||38||मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः ।
ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं तत्त्वाय कल्पते
jñānātmakamidaṃ viśvaṃ sakalaṃ sacarācaram |
paravijñānataḥ kiṃcidvidyate na paraṃ mune
||39||ज्ञानात्मकमिदं विश्वं सकलं सचराचरम् ।
परविज्ञानतः किंचिद्विद्यते न परं मुने
evametanmayākhyātaṃ sarvaṃ narakamaṇḍalam |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sāṃprataṃ maṃḍalaṃ bhuvaḥ
||40||एवमेतन्मयाख्यातं सर्वं नरकमण्डलम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मंडलं भुवः
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ brahmāṇḍavarṇane narakoddhāravarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||