sapta te tapatāṃ śreṣṭha svarge pitṛgaṇāssmṛtāḥ
sanatkumāra uvāca
sapta te tapatāṃ śreṣṭha svarge pitṛgaṇāssmṛtāḥ |
catvāro mūrttimaṃto vai trayaścaiva hyamūrtayaḥ
||1||सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः ।
चत्वारो मूर्त्तिमंतो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः
tānyajaṃte devagaṇā ādyā viprādayastathā |
āpyāyayaṃti te pūrvaṃ somaṃ yogabalena vai
||2||तान्यजंते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा ।
आप्याययंति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै
tasmācchrāddhāni deyāni yogināṃ tu viśeṣataḥ |
sarveṣāṃ rājataṃ pātramatha vā rajatānvitam
||3||तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः ।
सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhe prīṇāti vai pitṝn |
vahnerāpyāyanaṃ kṛtvā somasya tu yamasya vai
||4||दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन् ।
वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै
udagāyanamapyagnāvagnyabhāve'psu vā punaḥ |
pitṝnprīṇāti yo bhaktyā pitaraḥ prīṇayaṃti tam
||5||उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः ।
पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयंति तम्
yacchaṃti pitaraḥ puṣṭiṃ prajāśca vipulāstathā |
svargamārogyavṛddhiṃ ca yadanyadapi cepsitam
||6||यच्छंति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा ।
स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्
devakāryādapi mune pitṛkāryyaṃ viśiṣyate |
pitṛbhakto'si viprarṣe tena tvamajarāmaraḥ
||7||देवकार्यादपि मुने पितृकार्य्यं विशिष्यते ।
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः
na yogena gatissā tu pitṛbhaktasya yā mune |
pitṛbhaktirviśeṣeṇa tasmātkāryā mahāmune
||8||न योगेन गतिस्सा तु पितृभक्तस्य या मुने ।
पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने
mārkaṇḍeya uvāca
evamuktvā''śu deveśo devānāmapi durlabham |
cakṣurdattvā savijñānaṃ jagāma yaugikīṃ gatim
||9||एवमुक्त्वाऽऽशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् ।
चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्
śṛṇu bhīṣma purā bhūyo bhāradvājātmajā dvijāḥ |
yogadharmamanuprāpya bhraṣṭā duścaritena vai
||10||शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः ।
योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै
vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca |
svasṛṣaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhistathā
||11||वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च ।
स्वसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा
kauśikasya sutāstāta śiṣyā gargasya cābhavan |
pitaryuparate sarve pravasaṃtastadābhavan
||12||कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् ।
पितर्युपरते सर्वे प्रवसंतस्तदाभवन्
viniyogādgurostasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan |
samānavatsāṃ kapilāṃ sarve'nyāyāgatāstadā
||13||विनियोगाद्गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ।
समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा
teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyānmohācca bhārata |
krūrā buddhissamutpannā tāṃ gāṃ tai hiṃsituṃ tadā
||14||तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत ।
क्रूरा बुद्धिस्समुत्पन्ना तां गां तै हिंसितुं तदा
tāṃ kavisasvasṛpaścaiva yācete naiti vai tadā |
na cāśakyāstu tābhyāṃ vā tadā vārayituṃ nijāḥ
||15||तां कविसस्वसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा ।
न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः
pitṛvartī tu yasteṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ |
sa sarvānabravītkopātpitṛbhaktisamanvitaḥ
||16||पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः ।
स सर्वानब्रवीत्कोपात्पितृभक्तिसमन्वितः
yadyaśakyaṃ prakartavyaṃ pitṝnuddiśya sādhyatām |
prakurvaṃto hi śrāddhaṃ tu sarva eva samāhitāḥ
||17||यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितॄनुद्दिश्य साध्यताम् ।
प्रकुर्वंतो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः
evameṣā ca gaurdharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ |
pitṝnabhyarcya dharmeṇa nādharmo no bhaviṣyati
||18||एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः ।
पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति
evamuktāśca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tadā |
pitṛbhyaḥ kalpayitvā tu hyupāyuṃjata bhārata
||19||एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा ।
पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुंजत भारत
upayujya ca gāṃ sarve gurostasya nyavedayan |
śārdūlena hatā dhenurvatsā vai gṛhyatāmiti
||20||उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् ।
शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति
ārtavatsa tu taṃ vatsaṃ pratijagrāha vai dvijaḥ |
mithyopacārataḥ pāpamabhūtteṣāṃ ca goghnatām
||21||आर्तवत्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः ।
मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्
tataḥ kālena kiyatā kāladharmamupāgatāḥ |
te sapta bhrātarastāta babhūvussvāyuṣaḥkṣaye
||22||ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः ।
ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुस्स्वायुषःक्षये
te vai krūratayā haiṃstryātsvānāryyatvādgurostathā |
ugrahiṃsāvihārāśca jātāssapta sahodarāḥ
||23||ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्य्यत्वाद्गुरोस्तथा ।
उग्रहिंसाविहाराश्च जातास्सप्त सहोदराः
lubdhakasya sutāstāvadbalavaṃto manasvinaḥ |
jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ
||24||लुब्धकस्य सुतास्तावद्बलवंतो मनस्विनः ।
जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः
svadharmaniratāssarve mṛgā mohavivarjitāḥ |
āsannudvegasaṃvignā ramye kālaṃjare girau
||25||स्वधर्मनिरतास्सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः ।
आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ
tamevārthamanudhyāya jñānaṃ maraṇasaṃbhavam |
āsanvanacarāḥ kṣāṃtā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ
||26||तमेवार्थमनुध्याय ज्ञानं मरणसंभवम् ।
आसन्वनचराः क्षांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
te sarve śubhakarmāṇassaddharmāṇo vanecarāḥ |
vidharmācaraṇairhīnā jātismaraṇasiddhayaḥ
||27||ते सर्वे शुभकर्माणस्सद्धर्माणो वनेचराः ।
विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः
pūrvajātiṣu yo dharmaḥ śruto gurukuleṣu vai |
tathaiva cāsthitā buddhau saṃsāre'pya nivartane
||28||पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै ।
तथैव चास्थिता बुद्धौ संसारेऽप्य निवर्तने
girimadhye jahuḥ prāṇām̐llabdhāhārāstapasvinaḥ |
teṣāṃ tu patitānāṃ ca yāni sthānāni bhārata
||29||गिरिमध्ये जहुः प्राणाँल्लब्धाहारास्तपस्विनः ।
तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत
tathaivādyāpi dṛśyaṃte girau kālañjare nṛpa |
karmaṇā tena te jātāḥ śubhāśubhavivarjakāḥ
||30||तथैवाद्यापि दृश्यंते गिरौ कालञ्जरे नृप ।
कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः
śubhā'śubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvamāgatāḥ |
śubhe deśe śaradvīpe saptaivāsañjalaukasaḥ
||31||शुभाऽशुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः ।
शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः
tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmadhāriṇaḥ |
nissaṃgā nirmamāśśāṃtā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ
||32||त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः ।
निस्संगा निर्ममाश्शांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
nivṛttinirvṛtāścaiva śakunā nāmataḥ smṛtāḥ |
te brahmacāriṇassarve śakunā dharmadhāriṇaḥ
||33||निवृत्तिनिर्वृताश्चैव शकुना नामतः स्मृताः ।
ते ब्रह्मचारिणस्सर्वे शकुना धर्मधारिणः
jātismarāssusaṃvṛddhāssaptaiva brahmacāriṇaḥ |
sthitā ekatra saddharmā vikārarahitāssadā
||34||जातिस्मरास्सुसंवृद्धास्सप्तैव ब्रह्मचारिणः ।
स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहितास्सदा
viprayonau tu yanmohānmithyāpacaritaṃ gurau |
tiryyagyonau tathā janma śrāddhājjñānaṃ ca lebhire
||35||विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ ।
तिर्य्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे
tathā tu pitṛkāryyārthaṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ vyavasthitaiḥ |
tadā jñānaṃ ca jātiṃ ca kramātprāptaṃ guṇottaram
||36||तथा तु पितृकार्य्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः ।
तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्
pūrvajādiṣu yadbrahma śrutaṃ gurukuleṣu vai |
tathaiva saṃsthitajñānaṃ tasmājjñānaṃ samabhyaset
||37||पूर्वजादिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै ।
तथैव संस्थितज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्
sumanāśca suvākchuddhaḥ pañcamaśchidradarśakaḥ |
svataṃtraśca suyajñaśca kulīnā nāmataḥ smṛtāḥ
||38||सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः ।
स्वतंत्रश्च सुयज्ञश्च कुलीना नामतः स्मृताः
teṣāṃ tatra vihaṃgānāṃ caratāṃ dharmacāriṇām |
suvṛttamabhavattatra tacchṛṇuṣva mahāmune
||39||तेषां तत्र विहंगानां चरतां धर्मचारिणाम् ।
सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने
nīpānāmīśvaro rājā prabhāveṇa samanvitaḥ |
śrīmānantaḥpuravṛto vanaṃ tatrāviveśa ha
||40||नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः ।
श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह
svataṃtraścakravākassaspṛhayāmāsa taṃ nṛpam |
dṛṣṭvā yāṃtaṃ sukhopetaṃ rājyaśobhāsamanvitam
||41||स्वतंत्रश्चक्रवाकस्सस्पृहयामास तं नृपम् ।
दृष्ट्वा यांतं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्
yadyasti sukṛtaṃ kiṃcittapo vā niyamo'pi vā |
khinnohamupavāsena tapasā niścalena ca
||42||यद्यस्ति सुकृतं किंचित्तपो वा नियमोऽपि वा ।
खिन्नोहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च
tasya sarvasya pūrṇena phalenāpi kṛtena hi |
sarvasaubhāgyapātraśca bhaveyamahamīdṛśaḥ
||43||तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि ।
सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः
mārkaṇḍeya uvāca
tatastu cakravākau dvāvāsatussahacāriṇau |
āvāṃ vai sacivau syāva tava priyahitaiṣiṇau
||44||ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुस्सहचारिणौ ।
आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ
tathetyuktvā tu tasyāsīttadā yogātmano gatiḥ |
evaṃ tau cakravākau ca svavākyaṃ pratyabhāṣatām
||45||तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः ।
एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्
yasmātkarmabruvāṇasvaṃ yogadharmamavāpya tam |
evaṃ varaṃ prārthayase tasmādvākyaṃ nibodha me
||46||यस्मात्कर्मब्रुवाणस्वं योगधर्ममवाप्य तम् ।
एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे
rājā tvaṃ bhavitā tāta kāṃpilye nagarottame |
etau te sacivau syātāṃ vyabhicārapradharṣitau
||47||राजा त्वं भविता तात कांपिल्ये नगरोत्तमे ।
एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ
na tānūcustrayo rājyaṃ caturassahacāriṇaḥ |
saprasādaṃ punaścakre tanmadhye sumanābravīt
||48||न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरस्सहचारिणः ।
सप्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्
aṃtarvo bhavitā śāpaḥ punaryogamavāpsyatha |
sarvasattvaḥ suyajñaśca svataṃtro'yaṃ bhaviṣyati
||49||अंतर्वो भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ ।
सर्वसत्त्वः सुयज्ञश्च स्वतंत्रोऽयं भविष्यति
pitṛprasādādyuṣmābhissaṃprāptaṃ sukṛtaṃ bhavet |
gāṃ prokṣayitvā dharmeṇa pitṛbhyaścopakalpitāḥ
||50||पितृप्रसादाद्युष्माभिस्संप्राप्तं सुकृतं भवेत् ।
गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः
asmākaṃ jñānasaṃyogassarveṣāṃ yogasādhanam |
idaṃ ca kāryaṃ saṃrabdhaṃ ślokamekamudāhṛtam
||51||अस्माकं ज्ञानसंयोगस्सर्वेषां योगसाधनम् ।
इदं च कार्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्
puruṣāntaritaṃ śrutvā tato yogamavāpsyatha |
ityuktvā sa tu maunobhūdvihaṃgassumanā budhaḥ
||52||पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ ।
इत्युक्त्वा स तु मौनोभूद्विहंगस्सुमना बुधः
mārkaṇḍeya uvāca
lokānāṃ svastaye tāta śantanupravarātmaja |
ityuktaṃ taccaritraṃ me kiṃ bhūyaśśrotumicchasi
||53||लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज ।
इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ pitṛsargavarṇanaṃ saptavyādhagati varṇanaṃnāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 ||