sargavarṇanam
sūta uvāca
saṃsṛṣṭāsu prajāsveva āpavo'tha prajāpratiḥ |
lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayo nijām
||1||संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः ।
लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्
āpavasya mahimnā tu divamāvṛtya tiṣṭhataḥ |
dharmeṇaiva mahātmā sa śatarūpāpyajāyata
||2||आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः ।
धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत
sā tu varṣaśataṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata
||3||सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।
भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
sa vai svāyaṃbhuvo jajñe puruṣo manurucyate |
tasyaikasaptatiyugaṃ manvaṃtaramihocyate
||4||स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते ।
तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते
vairājātpuruṣādvīrā śatarūpā vyajāyata |
priyavratottānapādau vīrakāyāmajāyatām
||5||वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्
kāmyā nāma mahābhāgā kardamasya prajāpateḥ |
kāmyāputrāstrayastvāsansamrāṭsākṣiraviṭprabhuḥ
||6||काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः ।
काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः
uttānapādo'janayatputrāñchakrasamānprabhuḥ |
dhruvaṃ ca tanayaṃ divyamātmānaṃdasuvarcasam
||7||उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः ।
ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्
dharmasya kanyā suśroṇī sunītirnāma viśrutā |
utpannā cāpi dharmmeṇa dhuvasya jananī tathā
||8||धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता ।
उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा
dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni kānane |
tapastepe sa bālastu prārthayansthānamavyayam
||9||ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने ।
तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्
tasmai brahmā dadau prītassthānamātmasamaṃ prabhuḥ |
acalaṃ caiva puratassaptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ
||10||तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः ।
अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः
tasmātpuṣṭiśca dhānyaśca dhruvātputrau vyajāyatām |
puṣṭirevaṃ samutthāyāḥ pañcaputrānakalmaṣān
||11||तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् ।
पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्
ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛṣatejasam |
riporevaṃ ca mahiṣī cākṣuṣaṃ sarvatodiśam
||12||रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् ।
रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्
ajījanatpuṣkariṇyāṃ varuṇaṃ cākṣuṣo manuḥ |
manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ
||13||अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः ।
मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः
kanyāyāṃ hi muniśreṣṭha vaiśyajanma prajāyateḥ |
pururmāsaḥ śatadyumnastapasvī satyavitkaviḥ
||14||कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः ।
पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः
agniṣṭomo'tirātraścātimanyussuyaśā daśa |
pūrorajanayatputrānṣaḍāgneyī mahāprabhān
||15||अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश ।
पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ sṛtimaṃgirasaṃ gayam |
aṅgātsunīthā bhāryyā vai venamekamasūyata
||16||अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् ।
अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत
apacāreṇa venasya kopasteṣāṃ mahānabhūt |
huṃkāreṇaiva taṃ jaghnurmunayo dharmatatparāḥ
||17||अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् ।
हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः
atha prajārthamṛṣayaḥ prārthitāśca sunīthayā |
sārasvatāstadā tasya mamaṃthurdakṣiṇaṃ karam
||18||अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया ।
सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्
venasya pāṇau mathite saṃbabhūva tataḥ pṛthuḥ |
sa dhanvī kavacī jātastejasādityasannibhaḥ
||19||वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः ।
स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः
avatārasya viṣṇorhi prajāpālanahe tave |
dharmasaṃrakṣaṇārthāya duṣṭānāṃ daṃḍahetave
||20||अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे ।
धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे
pṛthurvainyastadā pṛdhvīmarakṣatkṣatrapūrvajaḥ |
rājasūyābhiṣiktānāmādyassa vasudhāpatiḥ
||21||पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः ।
राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः
tasmāccaiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau |
teneyaṃ gaurmuniśreṣṭha dugdhā sarvahitāya vai
||22||तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ ।
तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै
sarveṣāṃ vṛttidaścābhūddevarṣisura rakṣasām |
manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa śatayajñakaro nṛpaḥ
||23||सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् ।
मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः
pṛthoḥ putrau tu jajñāte dharmajñau bhuvi pārthivau |
vijitāśvaśca haryakṣo mahāvīrau suviśrutau
||24||पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ ।
विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ
śikhaṃḍinī cājanayatputraṃ prācīnabarhiṣam |
prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivītalacāriṇaḥ
||25||शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् ।
प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः
samudratanayā tena dharmatassuvivāhitā |
reje'dhikataraṃ rājā kṛtadāro mahāprabhuḥ
||26||समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता ।
रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः
samudratanayāyāstu daśa prācīnabarhiṣaḥ |
babhūvustanayā divyā bahuyajñakarasya vai
||27||समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः ।
बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै
sarve prācetasā nāmnā dhanurvedasya pāragāḥ |
apṛthagdharmācaraṇāste'tapyaṃta mahattapaḥ
||28||सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः ।
अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः
daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ |
rudragītaṃ japaṃtaśca śivadhyānaparāyaṇāḥ
||29||दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।
रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः
tapaścaratsu pṛthivyāmabhavaṃśca mahīruhāḥ |
arakṣyamāṇāyāṃ pṛthvyāṃ babhūvātha prajākṣayaḥ
||30||तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः ।
अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः
tāndṛṣṭvā tu nivṛttāste tapaso labdhasadvarāḥ |
cukrudhurmuniśārdūla dagdhukāmā stapobalāḥ
||31||तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः ।
चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः
prācetasā mukhebhyaste prāsṛjannagnimārutau |
vṛkṣānunmūlya vāyustānadahaddhavyavāhanaḥ
||32||प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ ।
वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः
vṛkṣakṣayaṃ tato dṛṣṭvā kiṃciccheṣeṣu śākhiṣu |
upagamyābravīdetānrājā somaḥ pratāpavān
||33||वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु ।
उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्
soma uvāca
kopaṃ yacchata rājānassarve prācīnabarhiṣaḥ |
anubhūtānukanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī
||34||कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः ।
अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी
bhaviṣyaṃ jānatā sā tu dhṛtā garbheṇa vai mayā |
bhāryyā vo'stu mahābhāgāssomavaṃśavivarddhinī
||35||भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया ।
भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी
asyāmutpatsyate vidvāndakṣo nāma prajāpatiḥ |
sṛṣṭikartā mahātejā brahmaputraḥ purātanaḥ
||36||अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः ।
सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः
yuṣmākaṃ tejasārddhena mama cānena tejasā |
brahmatejomayo bhūpaḥ prajā saṃvarddhayiṣyati
||37||युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा ।
ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति
tatassomasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ |
bhāryyāṃ dharmeṇa tāṃ prītyā vṛkṣajāṃ varavarṇinīm
||38||ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः ।
भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्
tebhyastasyāstu saṃjajñe dakṣo nāma prajāpatiḥ |
so'pi jajñe mahātejāssomasyāṃśena vai mune
||39||तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः ।
सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने
acarāṃśca carāṃścaiva dvipado'tha catuṣpadaḥ |
saṃsṛjya manasā dakṣo maithunīṃ sṛṣṭimārabhat
||40||अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः ।
संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्
vīraṇasya sutāṃ nāmnā vīraṇīṃ sa prajāpateḥ |
upayeme suvidhinā sudharmeṇa pativratām
||41||वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः ।
उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्
haryyaśvānayutaṃ tasyāṃ sutānpuṇyānajījanat |
te viraktā babhūvuśca nāradasyopadeśataḥ
||42||हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् ।
ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः
tacchutvā sa punardakṣassubalāśvānajījanat |
nāmatastanayāṃstasyāṃ sahasraparisaṃkhyayā
||43||तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् ।
नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया
te'pi bhrātṛpathā yātāstanmunerupadeśataḥ |
nāgamanpitṛsānnidhyaṃ viraktā bhikṣumārgiṇaḥ
||44||तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः ।
नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः
tacchrutvā śāpamākruddho munaye dussahaṃ dadau |
kutracinna labhasveti saṃsthitiṃ kalahapriya
||45||तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ ।
कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय
sāṃtvito'tha vidhātrā hi sa paścādasṛjatstriyaḥ |
mahājvālāsvarūpeṇa guṇaiścāpi munīśvaraḥ
||46||सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः ।
महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
dve caivaṃ brahmaputrāya dve caivāṅgirase tadā
||47||ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा
dve kṛśāśvāya viduṣe munaye munisattama |
śiṣṭāssomāya dakṣo'pi nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ
||48||द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम ।
शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
tābhyo dakṣasya putrībhyo jātā devāsurādayaḥ |
bahavastanayā khyātāstaissarvaiḥ pūritaṃ jagat
||49||ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः ।
बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्
tataḥ prabhṛti viprendra prajā maithunasaṃbhavāḥ |
saṃkalpāddarśanātsparśātpūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate
||50||ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः ।
संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते
śaunaka uvāca
aṃguṣṭhādbrahmaṇo jajñe dakṣaścoktastvayā purā |
kathaṃ prācetasatvaṃ hi punarlebhe mahātapāḥ
||51||अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा ।
कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः
etaṃ me saṃśayaṃ sūta pratyākhyātuṃ tvamarhasi |
citrametatsa somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ
||52||एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि ।
चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
sūta uvāca
utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu vartate |
kalpekalpe bhavaṃtyete sarve dakṣādayo mune
||53||उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते ।
कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने
imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyātsacarācarām |
prajāvānāyuṣā pūrṇassvargaloke mahīyate
||54||इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् ।
प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ sargavarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||