mahāpātakavarṇanam
vyāsa uvāca
ye pāpaniratā jīvā mahānarakahetavaḥ |
bhagavaṃstānsamācakṣva brahmaputra namo'stu te
||1||ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः ।
भगवंस्तान्समाचक्ष्व ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते
sanatkumāra uvāca
ye pāpaniratā jīvā mahānarakahetavaḥ |
te samāsena kathyaṃte sāvadhānatayā śṛṇu
||2||ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः ।
ते समासेन कथ्यंते सावधानतया शृणु
parastrīdravyasaṃkalpaścetasā'niṣṭaciṃtanam |
akāryābhiniveśaśca caturddhā karma mānasam
||3||परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसाऽनिष्टचिंतनम् ।
अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्
tu. mahābhāratam anuśāsana 13.2 avibaddhapralāpatvamasatyaṃ cāpriyaṃ ca yat |
parokṣataśca paiśunyaṃ caturddhā karma vācikam
||4||तु. महाभारतम् अनुशासन १३.२ अविबद्धप्रलापत्वमसत्यं चाप्रियं च यत् ।
परोक्षतश्च पैशुन्यं चतुर्द्धा कर्म वाचिकम्
abhakṣyabhakṣaṇaṃ hiṃsā mithyākāryya niveśanam |
parasvānāmupādānaṃ caturddhā karma kāyikam
||5||अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्याकार्य्य निवेशनम् ।
परस्वानामुपादानं चतुर्द्धा कर्म कायिकम्
ityetadvā daśavidhaṃ karma proktaṃ trisādhanam |
asya bhedānpunarvakṣye yeṣāṃ phalamanaṃtakam
||6||इत्येतद्वा दशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसाधनम् ।
अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्
ye dviṣaṃti mahādevaṃ saṃsārārṇavatārakam |
sumahatpātakaṃ teṣāṃ nirayārṇavagāminām
||7||ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् ।
सुमहत्पातकं तेषां निरयार्णवगामिनाम्
ye śivajñānavaktāraṃ nindaṃti ca tapasvinam |
gurūnpitṝnathonmattāste yāṃti nirayārṇavam
||8||ये शिवज्ञानवक्तारं निन्दंति च तपस्विनम् ।
गुरून्पितॄनथोन्मत्तास्ते यांति निरयार्णवम्
śivanindā gurornindā śivajñānasya dūṣaṇam |
devadravyāpaharaṇaṃ dvijadravyavināśanam
||9||शिवनिन्दा गुरोर्निन्दा शिवज्ञानस्य दूषणम् ।
देवद्रव्यापहरणं द्विजद्रव्यविनाशनम्
haraṃti ye ca saṃmūḍhāśśivajñānasya pustakam |
mahāṃti pātakānyāhuranantaphaladāni ṣaṭ
||10||हरंति ये च संमूढाश्शिवज्ञानस्य पुस्तकम् ।
महांति पातकान्याहुरनन्तफलदानि षट्
nābhinandaṃti ye dṛṣṭvā śivapūjāṃ prakalpitām |
na namaṃtyarcitaṃ dṛṣṭvā śivaliṃgaṃ stuvaṃti na
||11||नाभिनन्दंति ये दृष्ट्वा शिवपूजां प्रकल्पिताम् ।
न नमंत्यर्चितं दृष्ट्वा शिवलिंगं स्तुवंति न
yatheṣṭaceṣṭā niśśaṃkāssaṃtiṣṭhaṃte ramaṃti ca |
upacāravinirmuktāśśivāgre gurusannidhau
||12||यथेष्टचेष्टा निश्शंकास्संतिष्ठंते रमंति च ।
उपचारविनिर्मुक्ताश्शिवाग्रे गुरुसन्निधौ
sthānasaṃskārapūjāṃ ca ye na kurvaṃti parvasu |
vidhivadvā gurūṇāṃ ca karmmayogavyavasthitāḥ
||13||स्थानसंस्कारपूजां च ये न कुर्वंति पर्वसु ।
विधिवद्वा गुरूणां च कर्म्मयोगव्यवस्थिताः
ye tyajaṃti śivācāraṃ śivabhaktāndviṣaṃti ca |
asaṃpūjya śivajñānaṃ ye'dhīyaṃte likhaṃti ca
||14||ये त्यजंति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषंति च ।
असंपूज्य शिवज्ञानं येऽधीयंते लिखंति च
anyāyataḥ prayacchaṃti śṛṇvantyuccārayaṃti ca |
vikrīḍaṃti ca lobhena kujñānaniyamena ca
||15||अन्यायतः प्रयच्छंति शृण्वन्त्युच्चारयंति च ।
विक्रीडंति च लोभेन कुज्ञाननियमेन च
asaṃskṛtapradeśeṣu yatheṣṭaṃ svāpayaṃti ca |
śivajñānakathā''kṣepaṃ yaḥ kṛtvānyatprabhāṣate
||16||असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्वापयंति च ।
शिवज्ञानकथाऽऽक्षेपं यः कृत्वान्यत्प्रभाषते
na bravīti ca yaḥ satyaṃ na pradānaṃ karoti ca |
aśucirvā'śucisthāne yaḥ pravakti śṛṇoti ca
||17||न ब्रवीति च यः सत्यं न प्रदानं करोति च ।
अशुचिर्वाऽशुचिस्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च
gurupūjāmakṛtvaiva yaśśāstraṃ śrotumicchati |
na karoti ca śuśrūṣāmājñāṃ ca bhaktibhāvataḥ
||18||गुरुपूजामकृत्वैव यश्शास्त्रं श्रोतुमिच्छति ।
न करोति च शुश्रूषामाज्ञां च भक्तिभावतः
nābhinandaṃti tadvākyamuttaraṃ ca prayacchati |
gurukarmaṇyasādhyaṃ yattadupekṣāṃ karoti ca
||19||नाभिनन्दंति तद्वाक्यमुत्तरं च प्रयच्छति ।
गुरुकर्मण्यसाध्यं यत्तदुपेक्षां करोति च
gurumārttamaśaktaṃ ca videśaṃ prasthitaṃ tathā |
vairibhiḥ paribhūtaṃ vā yassaṃtyajati pāpakṛt
||20||गुरुमार्त्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा ।
वैरिभिः परिभूतं वा यस्संत्यजति पापकृत्
tadbhāryyāputramitreṣu yaścāvajñāṃ karoti ca |
evaṃ suvācakasyāpi gurordharmānudarśinaḥ
||21||तद्भार्य्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च ।
एवं सुवाचकस्यापि गुरोर्धर्मानुदर्शिनः
etāni khalu sarvāṇi karmāṇi munisattama |
sumahatpātakānyāhuśśivanindāsamāni ca
||22||एतानि खलु सर्वाणि कर्माणि मुनिसत्तम ।
सुमहत्पातकान्याहुश्शिवनिन्दासमानि च
brahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ |
mahāpātakinastvete tatsaṃyogī ca paṃcamaḥ
||23||ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।
महापातकिनस्त्वेते तत्संयोगी च पंचमः
krodhāllobhādbhayāddveṣādbrāhmaṇasya vadhe tu yaḥ |
marmāṃtikaṃ mahādoṣamuktvā sa brahmahā bhavet
||24||क्रोधाल्लोभाद्भयाद्द्वेषाद्ब्राह्मणस्य वधे तु यः ।
मर्मांतिकं महादोषमुक्त्वा स ब्रह्महा भवेत्
brāhmaṇaṃ yaḥ samāhūya dattvā yaścādadāti ca |
nirddoṣaṃ dūṣayedyastu sa naro brahmahā bhavet
||25||ब्राह्मणं यः समाहूय दत्त्वा यश्चाददाति च ।
निर्द्दोषं दूषयेद्यस्तु स नरो ब्रह्महा भवेत्
yaśca vidyābhimānena nistejayati sudvijam |
udāsīnaṃ sabhāmadhye brahmahā sa prakīrtitaḥ
||26||यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सुद्विजम् ।
उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः
mithyāguṇairya ātmānaṃ nayatyutkarṣatāṃ balāt |
guṇānapi nirudvāsya sa ca vai brahmahā bhavet
||27||मिथ्यागुणैर्य आत्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात् ।
गुणानपि निरुद्वास्य स च वै ब्रह्महा भवेत्
gavāṃ vṛṣābhibhūtānāṃ dvijānāṃ gurupūrvakam |
yassamācarate vipra tamāhurbrahmaghātakam
||28||गवां वृषाभिभूतानां द्विजानां गुरुपूर्वकम् ।
यस्समाचरते विप्र तमाहुर्ब्रह्मघातकम्
devadvijagavāṃ bhūmiṃ pradattāṃ harate tu yaḥ |
pranaṣṭāmapi kālena tamāhurbrahmaghātakam
||29||देवद्विजगवां भूमिं प्रदत्तां हरते तु यः ।
प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्
devadvijasvaharaṇamanyāyenārjitaṃ tu yat |
brahmahatyāsamaṃ jñeyaṃ pātakaṃ nātra saṃśayaḥ
||30||देवद्विजस्वहरणमन्यायेनार्जितं तु यत् ।
ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं पातकं नात्र संशयः
adhītya yo dvijo vedaṃ brahmajñānaṃ śivātmakam |
yadi tyajati yo mūḍhaḥ surāpānasya tatsamam
||31||अधीत्य यो द्विजो वेदं ब्रह्मज्ञानं शिवात्मकम् ।
यदि त्यजति यो मूढः सुरापानस्य तत्समम्
yatkiṃciddhi vrataṃ gṛhya niyamaṃ yajanaṃ tathā |
saṃtyāgaḥ pañcayajñānāṃ surāpānasya tatsamam
||32||यत्किंचिद्धि व्रतं गृह्य नियमं यजनं तथा ।
संत्यागः पञ्चयज्ञानां सुरापानस्य तत्समम्
pitṛmātṛparityāgaḥ kūṭasākṣyaṃ dvijānṛtam |
āmiṣaṃ śivabhaktānāmabhakṣyasya ca bhakṣaṇam
||33||पितृमातृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं द्विजानृतम् ।
आमिषं शिवभक्तानामभक्ष्यस्य च भक्षणम्
vane niraparādhānāṃ prāṇināṃ cāpaghātanam |
dvijārthaṃ prakṣipetsādhurna dharmārthaṃ niyojayet
||34||वने निरपराधानां प्राणिनां चापघातनम् ।
द्विजार्थं प्रक्षिपेत्साधुर्न धर्मार्थं नियोजयेत्
gavāṃ mārge vane grāme yaiścaivāgniḥ pradīyate |
iti pāpāni ghorāṇi brahmahatyāsamāni ca
||35||गवां मार्गे वने ग्रामे यैश्चैवाग्निः प्रदीयते ।
इति पापानि घोराणि ब्रह्महत्यासमानि च
dīnasarvasvaharaṇaṃ narastrīgajavājinām |
gobhūrajatavastrāṇāmauṣadhīnāṃ rasasya ca
||36||दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् ।
गोभूरजतवस्त्राणामौषधीनां रसस्य च
candanāgarukarpūrakastūrīpaṭṭavāsasām |
vikrayastvavipattau yaḥ kṛto jñānād dvijātibhiḥ
||37||चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् ।
विक्रयस्त्वविपत्तौ यः कृतो ज्ञानाद् द्विजातिभिः
hastanyāsāpaharaṇaṃ rukmasteyasamaṃ smṛtam |
kanyānāṃ varayogyānāmadānaṃ sadṛśe vare
||38||हस्तन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ।
कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे
putramitrakalatreṣu gamanaṃ bhaginīṣu ca |
kumārīsāhasaṃ ghoramadyapastrīniṣevaṇam
||39||पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च ।
कुमारीसाहसं घोरमद्यपस्त्रीनिषेवणम्
savarṇāyāśca gamanaṃ gurubhāryyāsamaṃ smṛtam |
mahāpāpāni coktāni śṛṇu tvamupapātakam
||40||सवर्णायाश्च गमनं गुरुभार्य्यासमं स्मृतम् ।
महापापानि चोक्तानि शृणु त्वमुपपातकम्
iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāṃ mahāpātakavarṇanaṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||