umāyā bhuvaneśānyāssūta sarvārthavittama
munaya ūcuḥ
umāyā bhuvaneśānyāssūta sarvārthavittama |
avatāraṃ samācakṣva yato jātā sarasvatī
||1||उमाया भुवनेशान्यास्सूत सर्वार्थवित्तम ।
अवतारं समाचक्ष्व यतो जाता सरस्वती
yā gīyate parabrahmamūlaprakṛtirīśvarī |
nirākārāpi sākārā nityā nandamathī satī
||2||या गीयते परब्रह्ममूलप्रकृतिरीश्वरी ।
निराकारापि साकारा नित्या नन्दमथी सती
sūta uvāca
tāpasāḥ śṛṇuta premṇā caritraṃ paramaṃ mahat |
yasya vijñānamātreṇa naro yāti parāṃ gatim
||3||तापसाः शृणुत प्रेम्णा चरित्रं परमं महत् ।
यस्य विज्ञानमात्रेण नरो याति परां गतिम्
devadānavayoryuddhamekadāsītparasparam |
mahāmāyāprabhāveṇāmarāṇāṃ vijayo'bhavat
||4||देवदानवयोर्युद्धमेकदासीत्परस्परम् ।
महामायाप्रभावेणामराणां विजयोऽभवत्
tato'valiptā amarāssvapraśaṃsāṃ vitenire |
vayaṃ dhanyā vayaṃ dhanyā kiṃ kariṣyaṃti no'surāḥ
||5||ततोऽवलिप्ता अमरास्स्वप्रशंसां वितेनिरे ।
वयं धन्या वयं धन्या किं करिष्यंति नोऽसुराः
ye prabhāvaṃ samālokyāsmākaṃ paramaduḥsaham |
bhītā nāgālayaṃ yātā yātayāteti vādinaḥ
||6||ये प्रभावं समालोक्यास्माकं परमदुःसहम् ।
भीता नागालयं याता यातयातेति वादिनः
aho balamaho tejo daityavaṃśakṣayaṃkaram |
aho bhāgyaṃ sumanasāmevaṃ sarve'bhyavarṇayan
||7||अहो बलमहो तेजो दैत्यवंशक्षयंकरम् ।
अहो भाग्यं सुमनसामेवं सर्वेऽभ्यवर्णयन्
tata āvirabhūttejaḥ kūṭarūpantadaiva hi |
adṛṣṭapūrvaṃ taddṛṣṭvā vismitā abhavansurāḥ
||8||तत आविरभूत्तेजः कूटरूपन्तदैव हि ।
अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा विस्मिता अभवन्सुराः
kimidaṃ kimidaṃ ceti ruddhakaṇṭhāssamabruvana |
ajānantaḥ paraṃ śyāmānu bhāvaṃ mānabhañjanam
||9||किमिदं किमिदं चेति रुद्धकण्ठास्समब्रुवन ।
अजानन्तः परं श्यामानु भावं मानभञ्जनम्
tata ājñāpayaddevāndevānāmadhināyakaḥ |
yāta yūyaṃ parīkṣadhvaṃ yāthātathyena kinviti
||10||तत आज्ञापयद्देवान्देवानामधिनायकः ।
यात यूयं परीक्षध्वं याथातथ्येन किन्विति
surendraprerito vāyurmahasaḥ sannidhiṃ gataḥ |
kastvaṃ bhoriti sambodhyāvocadenaṃ ca tanmahaḥ
||11||सुरेन्द्रप्रेरितो वायुर्महसः सन्निधिं गतः ।
कस्त्वं भोरिति सम्बोध्यावोचदेनं च तन्महः
iti pṛṣṭastadā vāyurmahasātigarīyasā |
vāyurasmi jagatprāṇassābhimāno'bravīdidam
||12||इति पृष्टस्तदा वायुर्महसातिगरीयसा ।
वायुरस्मि जगत्प्राणस्साभिमानोऽब्रवीदिदम्
jaṃgamājaṃgamaṃ sarvamotaprotamidaṃ jagat |
mayyeva nikhilādhāre cālayāmyakhilaṃ jagat
||13||जंगमाजंगमं सर्वमोतप्रोतमिदं जगत् ।
मय्येव निखिलाधारे चालयाम्यखिलं जगत्
tadovāca mahātejaḥ śakto'si yadi cālane |
dhṛtametattṛṇaṃ vāyo cālayasva nijecchayā
||14||तदोवाच महातेजः शक्तोऽसि यदि चालने ।
धृतमेतत्तृणं वायो चालयस्व निजेच्छया
tataḥ sarvaprayatnenākarodyatnaṃ sadāgatiḥ |
na cacāla yadā sthānāttadāsau lajjito'bhavata
||15||ततः सर्वप्रयत्नेनाकरोद्यत्नं सदागतिः ।
न चचाल यदा स्थानात्तदासौ लज्जितोऽभवत
tūṣṇīṃ bhūtvā tato vāyurjagāmendraṃ sabhāṃ prati |
kathayāmāsa tad vṛttaṃ svakīyābhibhavānvitam
||16||तूष्णीं भूत्वा ततो वायुर्जगामेन्द्रं सभां प्रति ।
कथयामास तद् वृत्तं स्वकीयाभिभवान्वितम्
sarveśatvaṃ vayaṃ sarve mṛṣaivātmani manmahe |
na pārayāmahe kiṃcidvi dhātuṃ kṣudravastvapi
||17||सर्वेशत्वं वयं सर्वे मृषैवात्मनि मन्महे ।
न पारयामहे किंचिद्वि धातुं क्षुद्रवस्त्वपि
tataśca preṣayāmāsa marutvānsakalānsurān |
na śekuste yadā jñātuṃ tadendraḥ svayamabhyagāt
||18||ततश्च प्रेषयामास मरुत्वान्सकलान्सुरान् ।
न शेकुस्ते यदा ज्ञातुं तदेन्द्रः स्वयमभ्यगात्
maghavantamathāyāntaṃ dṛṣṭvā tejotiduḥsaham |
babhūvāntarhitaṃ sadyo vismito'bhūcca vāsavaḥ
||19||मघवन्तमथायान्तं दृष्ट्वा तेजोतिदुःसहम् ।
बभूवान्तर्हितं सद्यो विस्मितोऽभूच्च वासवः
caritramīdṛśaṃ yasya tameva śaraṇaṃ śraye |
iti saṃcintayāmāsa sahasrākṣaḥ punaḥpunaḥ
||20||चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं श्रये ।
इति संचिन्तयामास सहस्राक्षः पुनःपुनः
etasminnaṃtare tatra nirvyājakaruṇātanuḥ |
teṣāmanugrahaṃ kartuṃ hartuṃ garvaṃ śivāṃganā
||21||एतस्मिन्नंतरे तत्र निर्व्याजकरुणातनुः ।
तेषामनुग्रहं कर्तुं हर्तुं गर्वं शिवांगना
caitraśuklanavamyāṃ tu madhyāhnasthe divākare |
prādurāsīdumā devī saccidānandarūpiṇī
||22||चैत्रशुक्लनवम्यां तु मध्याह्नस्थे दिवाकरे ।
प्रादुरासीदुमा देवी सच्चिदानन्दरूपिणी
mahomadhye virājantī bhāsayantī diśo rucā |
bodhayantī surānsarvānbrahmaivāhamiti sphuṭam
||23||महोमध्ये विराजन्ती भासयन्ती दिशो रुचा ।
बोधयन्ती सुरान्सर्वान्ब्रह्मैवाहमिति स्फुटम्
caturbhirdadhatī hastairvarapāśāṃkuśābhayān |
śrutibhissevitā ramyā navayauvanagarvitā
||24||चतुर्भिर्दधती हस्तैर्वरपाशांकुशाभयान् ।
श्रुतिभिस्सेविता रम्या नवयौवनगर्विता
raktāmbaraparīdhānā raktamālyānulepanā |
koṭikaṃdarppasaṃkāśā candrakoṭisamaprabhā
||25||रक्ताम्बरपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना ।
कोटिकंदर्प्पसंकाशा चन्द्रकोटिसमप्रभा
vyājahāra mahāmāyā sarvāntaryyāmirūpiṇī |
sākṣiṇī sarvabhūtānāṃ parabrahmasvarūpiṇī
||26||व्याजहार महामाया सर्वान्तर्य्यामिरूपिणी ।
साक्षिणी सर्वभूतानां परब्रह्मस्वरूपिणी
umovāca
na brahmā na surārātirna purārātirīśvaraḥ |
madagre garvituṃ kiṃcitkā kathānyasuparvaṇām
||27||न ब्रह्मा न सुरारातिर्न पुरारातिरीश्वरः ।
मदग्रे गर्वितुं किंचित्का कथान्यसुपर्वणाम्
paraṃ brahma paraṃ jyotiḥ praṇavadvandvarūpiṇī |
ahamevāsmi sakalaṃ madanyo nāsti kaścana
||28||परं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रणवद्वन्द्वरूपिणी ।
अहमेवास्मि सकलं मदन्यो नास्ति कश्चन
nirākārāpi sākārā sarvatattvasvarūpiṇī |
apratarkyaguṇā nityā kāryakāraṇarūpiṇī
||29||निराकारापि साकारा सर्वतत्त्वस्वरूपिणी ।
अप्रतर्क्यगुणा नित्या कार्यकारणरूपिणी
kadāciddayitākārā kadācitpuruṣākṛtiḥ |
kadācidubhayākārā sarvākārāhamīśvarī
||30||कदाचिद्दयिताकारा कदाचित्पुरुषाकृतिः ।
कदाचिदुभयाकारा सर्वाकाराहमीश्वरी
virañciḥ sṛṣṭikartāhaṃ jagatpātāhamacyutaḥ |
rudraḥ saṃhārakartāhaṃ sarvaviśvavimohinī
||31||विरञ्चिः सृष्टिकर्ताहं जगत्पाताहमच्युतः ।
रुद्रः संहारकर्ताहं सर्वविश्वविमोहिनी
kālikā kamalāvāṇī mukhāssarvā hi śaktayaḥ |
madaṃśādeva saṃjātāstathemāssakalāḥ kalāḥ
||32||कालिका कमलावाणी मुखास्सर्वा हि शक्तयः ।
मदंशादेव संजातास्तथेमास्सकलाः कलाः
matprabhāvājjitāssarve yuṣmābhirdditinandanāḥ |
tāmavijñāya māṃ yūyaṃ vṛthā sarveśamāninaḥ
||33||मत्प्रभावाज्जितास्सर्वे युष्माभिर्द्दितिनन्दनाः ।
तामविज्ञाय मां यूयं वृथा सर्वेशमानिनः
yathā dārumayīṃ yoṣāṃ nartayatyaindrajālikaḥ |
tathaiva sarvabhūtāni nartayāmyahamīśvarī
||34||यथा दारुमयीं योषां नर्तयत्यैन्द्रजालिकः ।
तथैव सर्वभूतानि नर्तयाम्यहमीश्वरी
madbhayādvāti pavanaḥ sarvaṃ dahati havyabhuk |
lokapālāḥ prakurvaṃti svasvakarmāṇyanāratam
||35||मद्भयाद्वाति पवनः सर्वं दहति हव्यभुक् ।
लोकपालाः प्रकुर्वंति स्वस्वकर्माण्यनारतम्
kadāciddevavargāṇāṃ kadācidditijanma nām |
karomi vijayaṃ samyaksvatantrā nijalīlayā
||36||कदाचिद्देववर्गाणां कदाचिद्दितिजन्म नाम् ।
करोमि विजयं सम्यक्स्वतन्त्रा निजलीलया
avināśi paraṃ dhāma māyātītaṃ parātparam |
śrutayo varṇayante yatta drūpantu mamaiva hi
||37||अविनाशि परं धाम मायातीतं परात्परम् ।
श्रुतयो वर्णयन्ते यत्त द्रूपन्तु ममैव हि
saguṇaṃ nirguṇaṃ ceti madrūpaṃ dvividhaṃ matam |
māyāśabalitaṃ caikaṃ dvitīyantadanāśritam
||38||सगुणं निर्गुणं चेति मद्रूपं द्विविधं मतम् ।
मायाशबलितं चैकं द्वितीयन्तदनाश्रितम्
evaṃ vijñāya māṃ devāssvaṃ svaṃ garvaṃ vihāya ca |
bhajata praṇayopetāḥ prakṛtiṃ māṃ sanātanīm
||39||एवं विज्ञाय मां देवास्स्वं स्वं गर्वं विहाय च ।
भजत प्रणयोपेताः प्रकृतिं मां सनातनीम्
iti devyā vacaḥ śrutvā karuṇāgarbhitaṃ surāḥ |
tuṣṭuvuḥ parameśānīṃ bhaktisaṃnatakandharāḥ
||40||इति देव्या वचः श्रुत्वा करुणागर्भितं सुराः ।
तुष्टुवुः परमेशानीं भक्तिसंनतकन्धराः
kṣamasva jagadīśāni prasīda parameśvari |
maivaṃ bhūyātkadācinno garvo mātarddayāṃ kuru
||41||क्षमस्व जगदीशानि प्रसीद परमेश्वरि ।
मैवं भूयात्कदाचिन्नो गर्वो मातर्द्दयां कुरु
tataḥprabhṛti te daivā hitvā garvaṃ samāhitāḥ |
umāmārādhayāmāsuryathāpūrvaṃ yathāvidhi
||42||ततःप्रभृति ते दैवा हित्वा गर्वं समाहिताः ।
उमामाराधयामासुर्यथापूर्वं यथाविधि
iti vaḥ kathito viprā umāprādurbhavo mayā |
yasya śravaṇamātreṇa paramaṃ padamaśnute
||43||इति वः कथितो विप्रा उमाप्रादुर्भवो मया ।
यस्य श्रवणमात्रेण परमं पदमश्नुते
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāmumāprādurbhāvavarṇanaṃ nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 49 ||