विमोक्षोपायकथनम्
श्रीसूत उवाच
इतिहासं पुनर्वक्ष्ये धनुष्कोटिप्रशंसनम् ॥
सृगालस्य च संवादं वानरस्य च सत्तमाः
॥१॥सृगालवानरौ पूर्वमास्तां जातिस्मरावुभौ ॥
पुरापि मानुषे भावे सखायौ तौ बभूवतुः
॥२॥अन्यां योनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा ॥
सख्यं समीयतुरुभौ सृगालो वानरो द्विजाः
॥३॥कदाचिद्रुद्रभूमिष्ठं सृगालं वानरोऽब्रवीत् ॥
श्मशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्
॥४॥वानर उवाच
सृगाल पातकं पूर्वं किमकार्षीः सुदारुणम् ॥
यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिगंधांश्च कुत्सितान् ॥
अत्सीत्युक्तोऽथ कपिना सृगालस्तमभाषत
॥५॥सृगाल उवाच
अहं पूर्वभवे ह्यासं ब्राह्मणो वेदपारगः
॥६॥वेदशर्माभिधो विद्वान्सर्वकर्मकलापवित् ॥
ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य न मया तत्र जन्मनि
॥७॥कपे धनं तदा दत्तं सृगालोऽहं ततोऽभवम् ॥
तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयाम्यतिकुत्सितम्
॥८॥प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छंति ये नराः ॥
कपे सृगालयोनिं ते प्राप्नुवंत्यतिकुत्सिताम्
॥९॥यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥
सर्वाशास्तस्य नष्टाः स्युः षंढस्येव प्रजोद्भवः
॥१०॥प्रतिश्रुत्याप्रदाने तु ब्राह्मणाय प्लवंगम ॥
दशजन्मार्जितं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति
॥११॥प्रतिश्रुत्याप्रदानेन यत्पापमुपजायते ॥
नाश्वमेधशतेनापितत्पापं परिशुध्यति
॥१२॥न जानेहमिदं पापं कदा नष्टं भवेदिति ॥
तस्मात्प्रतिश्रुतं द्रव्यं दातव्यं विदुषा सदा
॥१३॥प्रतिश्रुत्याप्रदानेन सृगालो भवति ध्रुवम् ॥
तस्मात्प्राज्ञेन विदुषा दातव्यं हि प्रतिश्रुतम्
॥१४॥इत्युक्त्वा स सृगालस्तं वानरं पुनरब्रवीत् ॥
भवता किं कृतं पापं येन वानरतामगात्
॥१५॥अनागसो वनचरान्पक्षिणो हिंसि वानर ॥
तत्पातकं वदस्वाद्य वानरत्वप्रदं मम ॥
इत्युक्तः स सृगालेन सृगालं वानरोऽब्रवीत्
॥१६॥वानर उवाच
पुरा जन्मन्यहं विप्रो वेदनाथ इति स्मृतः
॥१७॥विश्वनाथो मम पिता ममांबा कमलालया ॥
सृगाल सख्यमभवदावयोः प्राग्भवेऽपि हि
॥१९॥त्वं न जानासि तत्सर्वं वेद्म्यहं पुण्य गौरवात् ॥
तपसाराध्य गिरिशं तत्प्रसादात्पुरा मम
॥१९॥अतीतभाविविज्ञानमस्ति जन्मांतरेऽपि च ॥
गोमायो तद्भवे शाकं ब्राह्मणस्य हृतं मया
॥२०॥तत्पापाद्वानरो जातो नरकानुभवादनु ॥
नाहर्तव्यं विप्रधनं हरणान्नरकं भवेत्
॥२१॥अनंतरं वानरत्वं भविष्यति न संशयः ॥
तस्मान्न ब्राह्मणस्वं तु हर्तव्यं विदुषा सदा
॥२२॥ब्रह्मस्वहरणात्पापमधिकं नैव विद्यते ॥
पीतवंतं विषं हंति ब्रह्मस्वं सकुलं दहेत्
॥२३॥ब्रह्मस्वहरणात्पापी कुंभीपाकेषु पच्यते ॥
पश्चान्नरकशेषेण वानरीं योनिमश्नुते
॥२४॥विप्रद्रव्यं न हर्तव्यं क्षंतव्यं तेष्वतः सदा ॥
बाला दरिद्राः कृपणा वेदशास्त्रादिवर्जिताः
॥२५॥ब्राह्मणा नावमंतव्याः क्रुद्धाश्चेदनलोपमाः ॥
अतीतानागतं ज्ञानं सृगालाखिलमस्ति मे
॥२६॥ज्ञानमस्ति न मे त्वेकमेतत्पापविशोधनम् ॥
जातिस्मरोऽपि हि भवान्भाविकार्यं न बुध्यते
॥२७॥अतीतेष्वपि किंचिज्ज्ञः प्रतिबंधवशाद्भवान् ॥
अतो भवान्न जानीते भाव्यतीतं तथाखिलम्
॥२८॥कियत्कालं सृगालातो भुक्ता व्यसनमीदृशम् ॥
आवयोरस्य पापस्य को वा मोचयिता भवेत्
॥२९॥एवं प्रब्रुवतोस्तत्र प्लवंगमसृगालयोः ॥
यदृच्छया दैवयोगात्पूर्वपुण्यवशाद्द्विजाः
॥३०॥आययौ स महातेजाः सिंधुद्वीपाह्वयो मुनिः ॥
भस्मोद्धूलितसर्वांगस्त्रिपुंड्रांकितमस्तकः
॥३१॥रुद्राक्षमालाभरणः शिवनामानि कीर्तयन् ॥
सृगालवानरौ दृष्ट्वा सिंधुद्वीपाभिधं मुनिम् ॥
प्रणम्य मुदि तौ भूत्वा पप्रच्छतुरिदं तदा
॥३२॥सृगालवानरावूचतुः
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सिंधुद्वीप महामुने
॥३३॥आवां रक्ष कृपादृष्ट्या विलोकय मुहुर्मुदा ॥
कपित्वं च सृगालत्वमावयोर्येन नश्यति
॥३४॥तमुपायं वदस्वाद्य त्वं हि पुण्यवतां वरः ॥
अनाथान्कृपणानज्ञान्बालान्रोगातुराञ्जनान्
॥३५॥रक्षंति साधवो नित्यं कृपया निरपेक्षकाः ॥
ताभ्यामितीरितः प्राज्ञः सिंधुद्वीपो महामुनिः ॥
प्राह तौ कपिगोमायू ध्यात्वा तु मनसा चिरम्
॥३६॥सिंधुद्वीप उवाच
जानाम्यहं युवां सम्यग्घे सृगालप्लवंगमौ
॥३७॥सृगाल प्राग्भवे त्वं वै वेदशर्माभिधो द्विजः ॥
ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य धान्यानामाढकं त्वया
॥३८॥न दत्तं तेन पापेन सार्गालीं योनिमाप्तवान् ॥
त्वं च वानर पूर्वस्मिन्वेदनाथाभिधो द्विजः
॥३९॥ब्राह्मणस्य गृहाच्छाकं हृतं चौर्यात्त्वया तत ॥
प्राप्तोसि वानरीं योनिं सर्वपक्षिभयंकरीम्
॥४०॥युवयोः पापशांत्यर्थमुपायं प्रवदाम्यहम् ॥
दक्षिणांबुनिधौ रामधनुष्कोटौ युवामरम्
॥४१॥गत्वात्र कुरुतं स्नानं तेन पापाद्विमोक्ष्यथः ॥
पुरा किरातीसंसर्गात्सुमतिर्ब्राह्मणः सुराम् ॥
पीतवान्त्स धनुष्कोटौ स्नात्वा पापाद्विमोचितः
॥४२॥सृगाल वानरावूचतुः
सुमतिः कस्य पुत्रोऽसौ कथं च स सुरां पपौ
॥४३॥कथं किरात्यां सक्तोऽभूत्सिंधुद्वीप महामते ॥
आवयोर्विस्तरादेतद्वद त्वं कृपायाधुना
॥४४॥सिंधुद्वीप उवाच
महाराष्ट्राभिधे देशे ब्राह्मणः कश्चिदास्तिकः ॥
यज्ञदेव इति ख्यातो वेदवेदांगपारगः
॥४५॥दयालुरातिथेयश्च शिवनारायणार्चकः ॥
सुमतिर्नाम पुत्रोऽभूद्यज्ञदेवस्य तस्य वै
॥४६॥पितरौ स परित्यज्य भार्यामपि पतिव्रताम् ॥
प्रययावुत्कले देशे विटगोष्ठीपरायणः
॥४७॥काचित्किराती तद्देशे वसन्ती युवमोहिनी ॥
यूनां समस्तद्रव्याणि प्रलोभ्य जगृहे चिरम्
॥४८॥तस्या गृहं स प्रययौ सुमतिर्ब्राह्मणाधमः ॥
सुमतिं सा न जग्राह किराती निर्धनं द्विजम्
॥४९॥तया त्यक्तोऽथ सुमतिस्तत्संयोगैकतत्परः ॥
इतस्ततश्चोरयित्वा बहुद्रव्याणि संततम्
॥५०॥दत्त्वा तया चिरं रेमे तद्ग्रहे बुभुजे च सः ॥
एकेन चषकेणासौ तया सह सुरां पपौ
॥५१॥एवं स बहुकालं वै रममाणस्तया सह ॥
पितरौ निजपत्नीं च नास्मरद्विषयातुरः
॥५२॥स कदाचित्किरातैस्तु चौर्यं कर्तुं ययौ सह ॥
द्रव्यं हर्तुं किरातास्ते लाटानां विषयं ययुः
॥५३॥विप्रस्य कस्यचिद्गेहे सोऽपि कैरातवेषधृक् ॥
ययौ चोरयितुं द्रव्यं साहसी खङ्गहस्तवान्
॥५४॥तद्गृहस्वामिनं विप्रं हत्वा खड्गेन साहसी ॥
समादाय बहु द्रव्यं किरातीभवनं ययौ
॥५५॥तं यांतमनुयाति स्म ब्रह्महत्या भयंकरी ॥
नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा
॥५६॥गर्जंती साट्टहासं सा कंपयन्ती च रोदसी ॥
अनुद्रुतस्तया सोऽयं बभ्राम जगतीतले
॥५७॥एवं भ्रमन्भुवं सर्वां कदाचित्सुमतिः स्वयम् ॥
स्वं ग्रामं प्रययौ भीत्या हे सृगालप्लवंगमौ
॥५८॥अनुद्रुतस्तया भीतः प्रययौ स्वगृहं प्रति ॥
ब्रह्महत्याप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं ययौ
॥५९॥पितरं रक्ष रक्षेति सुमतिः शरणं ययौ ॥
मा भैषीरिति तं प्रोच्य पिता रक्षितुमुद्यतः ॥
तदानीं ब्रह्महत्येयं तत्तातं प्रत्यभाषत
॥६०॥ब्रह्महत्योवाच
मैनं त्वं प्रतिगृह्णीष्व यज्ञदेव द्विजोत्तम
॥६१॥असौ सुरापी स्तेयी च ब्रह्महा चातिपातकी ॥
मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी च पापकृत्
॥६२॥किरातीसंगदुष्टश्च नैनं मुञ्चाम्यहं द्विज ॥
गृह्णासि चेदिमं विप्र महापातकिनं सुतम्
॥६३॥त्वद्भार्यामस्य भार्यां च त्वां च पुत्रमिमं द्विज ॥
भक्षयिष्यामि वंशं च तस्मान्मुञ्च सुतं त्विमम्
॥६४॥इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मोक्ष्यामि सांप्रतम् ॥
नैकस्यार्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते ॥
इत्युक्तः स तया तत्र यज्ञदेवोऽब्रवीच्च ताम्
॥६५॥यज्ञदेव उवाच
बाधते मां सुतस्नेहः कथमेनं परित्यजे ॥
ब्रह्महत्या तदाकर्ण्य द्विजोक्तं तमभाषत
॥६६॥ब्रह्महत्योवाच
अयं हि पतितोऽभूत्ते वर्णाश्रमबहिष्कृतः
॥६७॥पुत्रेस्मिन्मा कुरु स्नेहं निंदितं तस्य दर्शनम् ॥
इत्युक्त्वा ब्रह्महत्या सा यज्ञदेवस्य पश्यतः
॥६८॥तलेन प्रजहारास्य पुत्रं सुमतिनामकम् ॥
रुरोद तात तातेति पितरं प्रब्रुवन्मुहुः
॥६९॥रुरुदुर्जनको माता भार्यापि सुमतेस्तदा ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र दुर्वासाः शंकरांशजः
॥७०॥दिष्टवा समाययौ योगी हे सृगालप्लवंगमौ ॥
यज्ञदेवोऽथ तं दृष्ट्वा मुनिं रुद्रावतारकम् ॥
श्रुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात्
॥७१॥पितोवाच
दुर्वासस्त्वं महायोगी साक्षाद्वै शंकरांशजः
॥७२॥त्वद्दर्शनमपुण्यानां भविता न कदाचन ॥
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चाभूत्सुतो मम
॥७३॥एनं प्रहर्तुमायाता ब्रह्महत्या विवर्तते ॥
भूयाद्यथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः
॥७४॥घोरा च ब्रह्महत्येयं यथा शीघ्रं लयं व्रजेत् ॥
तमुपायं वदस्वाद्य मम पुत्रे दयां कुरु
॥७९॥अयमेव हि पुत्रो मे नान्योऽस्ति तनयो मुने ॥
अस्मिन्मृते तु वंशो मे समुच्छिद्येत्समूलतः
॥७६॥ततः पितृभ्यः पिंडानां दातापि न भवेद्ध्रुवम् ॥
अतः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्मुने
॥७७॥इत्युक्तः स तदोवाच दुर्वासाः शंकरांशजः ॥
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं यज्ञदेवं द्विजोत्तमम्
॥७८॥दुर्वासा उवाच
य़ज्ञदेव कृतं पापमतिक्रूरं सुतेन ते ॥
नास्य पापस्य शांतिः स्यात्प्रायश्चित्तायुतैरपि
॥७९॥अथापि ते सुतस्याहमस्य पापस्य शांतये ॥
प्रायश्चित्तं वदिष्यामि शृणु नान्यमना द्विज
॥८०॥श्रीरामधनुषः कोटौ दक्षिणे सलिलार्णवे ॥
स्नाति चेत्तव पुत्रोऽयं पातकान्मोक्ष्यते क्षणात्
॥८१॥दुर्विनीताभिधो विप्रो यत्र स्नानाद्द्विजोत्तम ॥
गुरुस्त्रीगम पापेभ्यस्तत्क्षणादेव मोचितः
॥८२॥सैषा श्रीधनुषः कोटी राघवस्य स्वयं हरेः ॥
स्नानमात्रेण पापौघं नाशयेत्त्वत्सुतस्य सा
॥८३॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे सेतुमाहात्म्ये धनुष्कोटिप्रशंसायां सृगालवानरसंवादे सुमतिमहापातक विमोक्षोपायकथनंनाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥