क्षीरकुंडस्वरूपकथनम्
श्रीसूत उवाच
भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः ॥
यावद्रामधनुष्कोटिचक्रतीर्थमुखानि वः
॥१॥चतुर्विंशतितीर्थानि कथितानि मयाधुना ॥
इतोऽन्यदद्भुतं यूयं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
॥२॥मुनय ऊचुः
क्षीरकुंडस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे मुने ॥
यत्समीपे त्वया चक्रतीर्थमित्युदितं पुरा
॥३॥क्षीरकुंडं च तत्कुत्र कीदृशं तस्य वैभवम् ॥
क्षीरकुण्डमिति ख्यातिः कथं वास्य समागता
॥४॥एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥
श्रीसूत उवाच ॥
ब्रवीमि मुनयः सर्वे शृणुध्वं सुसमाहिताः
॥५॥देवीपुरान्महापुण्यात्प्रतीच्यां दिश्यदूरतः ॥
फुल्लग्राममिति ख्यातं स्थानमस्ति महत्तरम्
॥६॥यत आरभ्य रामेण सेतुबन्धो महार्णवे ॥
तद्धि पुण्यतमं क्षेत्रं फुल्लग्रामाभिधं पुरम्
॥७॥क्षीरकुण्डं तु तत्रैव महापातकनाशनम् ॥
दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानात्कीर्तनाच्चापि मोक्षदम्
॥८॥तस्य तीर्थस्य पुण्यस्य क्षीरकुण्डमिति प्रथाम् ॥
भवतां सादरं वक्ष्ये शृणुध्वं श्रद्धया सह
॥९॥पुरा हि मुद्गलोनाम मुनिर्वेदोक्तमार्गकृत् ॥
दक्षिणांबुनिधेस्तीरे फुल्लग्रामेतिपावने
॥१०॥नारायणप्रीतिकरम करोद्यज्ञमुत्तमम् ॥
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा यागेन परितोषितः
॥११॥प्रादुर्बभूव पुरतो यज्ञवाटे द्विजोत्तमाः ॥
तं दृष्ट्वा मुद्गलो विष्णुं लक्ष्मीशोभितविग्रहम्
॥१२॥कालमेघतनुं कांत्या पीतांबरविराजितम् ॥
विनतानंदनारूढं कौस्तुभालंकृतोरसम्
॥१३॥शंखचक्रगदापद्मराजद्बाहुचतु ष्टयम् ॥
भक्त्या परवशो दृष्ट्वा पुलकांकुरमंडितः ॥
मुद्गलः परितुष्टाव शब्दैः श्रोत्रसुखावहैः
॥१४॥मुद्गल उवाच
प्रथमं जगतः स्रष्ट्रे पालकाय ततः परम्
॥१५॥संहर्त्रे च ततः पश्चान्नमो नारायणाय ते ॥
नमः शफररूपाय कमठाय चिदात्मने
॥१६॥नमो वराहवपुषे नमः पंचास्यरूपिणे ॥
वामनाय नमस्तुभ्यं जमदग्निसुताय ते
॥१७॥राघवाय नमस्तुभ्यं बलभद्राय ते नमः ॥
कृष्णाय कल्कये तुभ्यं नमो विज्ञानरूपिणे
॥१८॥रक्ष मां करुणासिंधो नारायण जगत्पते ॥
निर्लज्जं कृपणं क्रूरं पिशुनं दांभिकं कृशम्
॥१९॥परदारपरद्रव्यपरक्षेत्रैकलो लुपम् ॥
असूयाविष्टमनसं मां रक्ष कृपया हरे
॥२०॥इति स्तुतो हरिः साक्षान्मुद्गलेन द्विजोत्तमाः ॥
तमाह मुद्गलमुनिं मेघगंभीरया गिरा
॥२१॥श्रीहरिरुवाच
प्रीतोऽस्म्यनेन स्तोत्रेण मुद्गल क्रतुना च ते ॥
प्रत्यक्षेण हविर्भोक्तुमहं ते क्रतुमागतः
॥२२॥इत्युक्तो हरिणा तत्र मुद्गलस्तुष्टमानसः ॥
उवाचाधोक्षजं विप्रो भक्त्या परमया युतः
॥२३॥मुद्गल उवाच
कृतार्थोऽस्मि हृषीकेश पत्नी मे धन्यतां ययौ ॥
अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलं तपः
॥२४॥अदय मे सफलो वंशो ह्यद्य मे सफलाः सुताः ॥
आश्रमः सफलोऽद्यैव सर्वं सफलमद्य मे
॥२५॥यद्भवान्यज्ञवाटं मे हविर्भोक्तुमिहागतः ॥
योगिनो योगनिरता हृदये मृगयंति यम्
॥२६॥तमद्य साक्षात्त्वां पश्ये सफ लोऽयं मम क्रतुः ॥
इतीरयित्वा तं विष्णुमर्चयित्वाऽऽसनादिभिः
॥२७॥चंदनैः कुसुमैरन्यैर्दत्त्वा चार्घ्यं स विष्णवे ॥
प्रददौ विष्णवे प्रीत्या पुरो डाशादिकं हविः
॥२८॥स्वयमेव समादाय पाणिना लोकभावनः ॥
हविस्तद्बुभुजे विष्णुर्मुद्गलेन समर्पितम्
॥२९॥तस्मिन्हविषि भुक्ते तु विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
साग्नयस्त्रिदशाः सर्वे तृप्ताः समभवन्द्विजाः
॥३०॥ऋत्विजो यजमानश्च तत्रत्या ब्राह्मणास्तथा ॥
यत्किंचित्प्राणिलोकेऽ स्मिंश्चरं वा यदि वाऽचरम्
॥३१॥सर्वमेव जगत्तृप्तं भुक्ते हविषि विष्णुना ॥
ततो हरिः प्रसन्नात्मा मुद्गलं प्रत्यभाषत
॥३२॥प्रीतोऽहं वरदोऽस्म्येष वरं वरय सुव्रत ॥
इत्युक्ते केशवेनाथ महर्षिस्तमभाषत
॥३३॥मुद्गल उवाच
यत्त्वया मे हविर्भुक्तं यागे प्रत्यक्षरूपिणा ॥
अनेनैव कृतार्थोऽस्मि किमस्मादधिकं वरम्
॥३४॥तथापि भगवन्विष्णो त्वयि मे निश्चला सदा ॥
भक्तिर्निष्कपटा भूयादिदं मे प्रथमं वरम्
॥३५॥माधवाहं प्रतिदिनं सायंप्रातरिहाग्नये ॥
त्वद्रूपाय तव प्रीत्यै सुरभेः पयसा हरे
॥३६॥होतुमिच्छामि वरद तन्मे देहि वरांतरम् ॥
पयसा नित्यहोमो हि द्विकालं श्रुतिचोदितः
॥३७॥न मे सुरभयः संति तापसस्याधनस्य च ॥
इत्युक्ते मुद्गलेनाथ देवो नारायणो हरिः
॥३८॥आहूय विश्वकर्माणं त्वष्टारममृताशिनम् ॥
एकं सरः कारयित्वा शिल्पिना तेन शोभनम्
॥३९॥स्फटिकादि शिलाभेदैस्तेनासौ विश्वकर्मणा ॥
समीचकार च पुनस्तत्प्राकाराद्यलंकृतम् ॥
तत आहूय भगवान्सुरभिं वाक्यमब्रवीत्
॥४०॥श्रीहरिरुवाच
मुद्गलो मम भक्तोऽयं सुरभे प्रत्यहं मुदा
॥४१॥मत्प्रीत्यर्थं पयोहोमं कर्तुमिच्छति सांप्रतम् ॥
मत्प्रीत्यर्थमितो देवि त्वमतो मत्प्रचोदिता
॥४२॥सायंप्रातरिहागत्य प्रत्यहं सुरभे शुभे ॥
पयसा त्वत्प्रसूतेन सर एतत्प्रपूरय
॥४३॥तेनासौ पयसा नित्यं सायंप्रातश्च होष्यति ॥
ओमित्युक्त्वाथ सुरभिरेवं नारयणेरिता
॥४४॥अथ नारायणो देवो मुद्गलं प्रत्यभाषत ॥
सुरभेः पयसा नित्यमस्मिन्सरसि तिष्ठता
॥४५॥सायंप्रातः प्रतिदिनं मत्प्रीत्यर्थमिहाग्नये ॥
जुहुधि त्वं महाभाग तेन प्रीणाम्यहं तव
॥४६॥मत्प्रीत्या तेऽखिला सिद्धिर्भविष्यति च मुद्गल ॥
इदं क्षीरसरोनाम तीर्थं ख्यातं भविष्यति
॥४७॥अस्मिन्क्षीरसरस्तीर्थे स्नातानां पंचपातकम् ॥
अन्यान्यपि च पापानि नाशं यास्यंति तत्क्षणात्
॥४८॥मुद्गल त्वं च मां याहि देहांते मुक्तबंधनः ॥
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तं समालिंग्य मुद्गलम्
॥४९॥नमस्कृतश्च तेनायं तत्रैवांतरधीयत ॥
मुद्गलोऽपि गते विष्णावनेकशतवत्सरम्
॥५०॥सुरभेः पयसा जुह्वन्नग्नये हरितुष्टये ॥
उवास प्रयतो नित्यं फुल्ल ग्रामे विमुक्तिदे ॥
देहांते मुक्तिमगमद्विष्णुसायुज्यरूपिणीम्
॥५१॥श्रीसूत उवाच
एवमेतद्द्विजवरा युष्माकं कथितं मया
॥५२॥यथा क्षीरसरो नाम तीर्थस्यास्य पुराऽभवत् ॥
इदं क्षीरसरः पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्
॥५३॥काश्यपस्य मुनेः पत्नी कद्रूर्यत्र द्विजोत्तमाः ॥
स्नात्वा स्वभर्तृवाक्येन नोदिता नियमान्विता
॥५४॥छलेन मुमुचे सद्यः सपत्नीजयदोषतः ॥
अतोऽत्र तीर्थे ये स्नांति मानवाः शुदमानसाः
॥५५॥तेषां विमुक्तबंधानां मुक्तानां पुण्यकर्मिणाम् ॥
किं यागैः किमु वा वेदैः किं वा तीर्थनिषेवणैः
॥५६॥जपैर्वा नियमैर्वापि क्षीर कुंडविलोकिनाम् ॥
क्षीरकुंडस्य वातेन स्पृष्टदेहो नरो द्विजाः
॥५७॥ब्रह्मलोकमनुप्राप्य तत्रैव परिमुच्यते ॥
निमग्नाः क्षीरकुंडेऽस्मिन्नवमत्यापि भास्करिम्
॥५८॥तस्य मूर्द्धनि तिष्ठेयुर्ज्वलतः पावकोपमाः ॥
मग्नानां क्षीरकुंडेस्मिञ्छीता वैतरणी नदी
॥५९॥सर्वाणि नरकाण्यद्धा व्यर्थानि च भवंति हि ॥
कामधेनुसमे तस्मिन्क्षीरकुंडे स्थितेप्यहो
॥६०॥योन्यत्र भ्रमते स्नातुं स नरो विप्रसत्तमाः ॥
गोक्षीरे विद्यमानेऽपि ह्यर्कक्षीराय गच्छति
॥६१॥स्नातानां क्षीरकुंडेऽस्मिन्नालभ्यं किंचिदस्ति हि ॥
करप्राप्तैव मुक्तिः स्यात्किमन्यैर्बहुभाषणैः
॥६२॥ब्रवीमि भुजमुद्धत्य सत्यंसत्यं ब्रवीमि वः ॥
यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः ॥
स क्षीरकुंडस्नानस्य लभते फलमुत्तमम्
॥६३॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे सेतुमाहात्म्ये क्षीरकुंडप्रशंसायां क्षीरकुंडस्वरूपकथनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥