kṣīrakuṃḍasvarūpakathanam
śrīsūta uvāca
bhobhostapodhanāḥ sarve naimiṣāraṇyavāsinaḥ ||
yāvadrāmadhanuṣkoṭicakratīrthamukhāni vaḥ
||1||भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः ॥
यावद्रामधनुष्कोटिचक्रतीर्थमुखानि वः
caturviṃśatitīrthāni kathitāni mayādhunā ||
ito'nyadadbhutaṃ yūyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchatha
||2||चतुर्विंशतितीर्थानि कथितानि मयाधुना ॥
इतोऽन्यदद्भुतं यूयं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
munaya ūcuḥ
kṣīrakuṃḍasya māhātmyaṃ śrotumicchāmahe mune ||
yatsamīpe tvayā cakratīrthamityuditaṃ purā
||3||क्षीरकुंडस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे मुने ॥
यत्समीपे त्वया चक्रतीर्थमित्युदितं पुरा
kṣīrakuṃḍaṃ ca tatkutra kīdṛśaṃ tasya vaibhavam ||
kṣīrakuṇḍamiti khyātiḥ kathaṃ vāsya samāgatā
||4||क्षीरकुंडं च तत्कुत्र कीदृशं तस्य वैभवम् ॥
क्षीरकुण्डमिति ख्यातिः कथं वास्य समागता
etannaḥ śraddadhānānāṃ vistarādvaktumarhasi ||
śrīsūta uvāca ||
bravīmi munayaḥ sarve śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ
||5||एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥
श्रीसूत उवाच ॥
ब्रवीमि मुनयः सर्वे शृणुध्वं सुसमाहिताः
devīpurānmahāpuṇyātpratīcyāṃ diśyadūrataḥ ||
phullagrāmamiti khyātaṃ sthānamasti mahattaram
||6||देवीपुरान्महापुण्यात्प्रतीच्यां दिश्यदूरतः ॥
फुल्लग्राममिति ख्यातं स्थानमस्ति महत्तरम्
yata ārabhya rāmeṇa setubandho mahārṇave ||
taddhi puṇyatamaṃ kṣetraṃ phullagrāmābhidhaṃ puram
||7||यत आरभ्य रामेण सेतुबन्धो महार्णवे ॥
तद्धि पुण्यतमं क्षेत्रं फुल्लग्रामाभिधं पुरम्
kṣīrakuṇḍaṃ tu tatraiva mahāpātakanāśanam ||
darśanātsparśanāddhyānātkīrtanāccāpi mokṣadam
||8||क्षीरकुण्डं तु तत्रैव महापातकनाशनम् ॥
दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानात्कीर्तनाच्चापि मोक्षदम्
tasya tīrthasya puṇyasya kṣīrakuṇḍamiti prathām ||
bhavatāṃ sādaraṃ vakṣye śṛṇudhvaṃ śraddhayā saha
||9||तस्य तीर्थस्य पुण्यस्य क्षीरकुण्डमिति प्रथाम् ॥
भवतां सादरं वक्ष्ये शृणुध्वं श्रद्धया सह
purā hi mudgalonāma munirvedoktamārgakṛt ||
dakṣiṇāṃbunidhestīre phullagrāmetipāvane
||10||पुरा हि मुद्गलोनाम मुनिर्वेदोक्तमार्गकृत् ॥
दक्षिणांबुनिधेस्तीरे फुल्लग्रामेतिपावने
nārāyaṇaprītikarama karodyajñamuttamam ||
tasya viṣṇuḥ prasannātmā yāgena paritoṣitaḥ
||11||नारायणप्रीतिकरम करोद्यज्ञमुत्तमम् ॥
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा यागेन परितोषितः
prādurbabhūva purato yajñavāṭe dvijottamāḥ ||
taṃ dṛṣṭvā mudgalo viṣṇuṃ lakṣmīśobhitavigraham
||12||प्रादुर्बभूव पुरतो यज्ञवाटे द्विजोत्तमाः ॥
तं दृष्ट्वा मुद्गलो विष्णुं लक्ष्मीशोभितविग्रहम्
kālameghatanuṃ kāṃtyā pītāṃbaravirājitam ||
vinatānaṃdanārūḍhaṃ kaustubhālaṃkṛtorasam
||13||कालमेघतनुं कांत्या पीतांबरविराजितम् ॥
विनतानंदनारूढं कौस्तुभालंकृतोरसम्
śaṃkhacakragadāpadmarājadbāhucatu ṣṭayam ||
bhaktyā paravaśo dṛṣṭvā pulakāṃkuramaṃḍitaḥ ||
mudgalaḥ parituṣṭāva śabdaiḥ śrotrasukhāvahaiḥ
||14||शंखचक्रगदापद्मराजद्बाहुचतु ष्टयम् ॥
भक्त्या परवशो दृष्ट्वा पुलकांकुरमंडितः ॥
मुद्गलः परितुष्टाव शब्दैः श्रोत्रसुखावहैः
mudgala uvāca
prathamaṃ jagataḥ sraṣṭre pālakāya tataḥ param
||15||प्रथमं जगतः स्रष्ट्रे पालकाय ततः परम्
saṃhartre ca tataḥ paścānnamo nārāyaṇāya te ||
namaḥ śaphararūpāya kamaṭhāya cidātmane
||16||संहर्त्रे च ततः पश्चान्नमो नारायणाय ते ॥
नमः शफररूपाय कमठाय चिदात्मने
namo varāhavapuṣe namaḥ paṃcāsyarūpiṇe ||
vāmanāya namastubhyaṃ jamadagnisutāya te
||17||नमो वराहवपुषे नमः पंचास्यरूपिणे ॥
वामनाय नमस्तुभ्यं जमदग्निसुताय ते
rāghavāya namastubhyaṃ balabhadrāya te namaḥ ||
kṛṣṇāya kalkaye tubhyaṃ namo vijñānarūpiṇe
||18||राघवाय नमस्तुभ्यं बलभद्राय ते नमः ॥
कृष्णाय कल्कये तुभ्यं नमो विज्ञानरूपिणे
rakṣa māṃ karuṇāsiṃdho nārāyaṇa jagatpate ||
nirlajjaṃ kṛpaṇaṃ krūraṃ piśunaṃ dāṃbhikaṃ kṛśam
||19||रक्ष मां करुणासिंधो नारायण जगत्पते ॥
निर्लज्जं कृपणं क्रूरं पिशुनं दांभिकं कृशम्
paradāraparadravyaparakṣetraikalo lupam ||
asūyāviṣṭamanasaṃ māṃ rakṣa kṛpayā hare
||20||परदारपरद्रव्यपरक्षेत्रैकलो लुपम् ॥
असूयाविष्टमनसं मां रक्ष कृपया हरे
iti stuto hariḥ sākṣānmudgalena dvijottamāḥ ||
tamāha mudgalamuniṃ meghagaṃbhīrayā girā
||21||इति स्तुतो हरिः साक्षान्मुद्गलेन द्विजोत्तमाः ॥
तमाह मुद्गलमुनिं मेघगंभीरया गिरा
śrīhariruvāca
prīto'smyanena stotreṇa mudgala kratunā ca te ||
pratyakṣeṇa havirbhoktumahaṃ te kratumāgataḥ
||22||प्रीतोऽस्म्यनेन स्तोत्रेण मुद्गल क्रतुना च ते ॥
प्रत्यक्षेण हविर्भोक्तुमहं ते क्रतुमागतः
ityukto hariṇā tatra mudgalastuṣṭamānasaḥ ||
uvācādhokṣajaṃ vipro bhaktyā paramayā yutaḥ
||23||इत्युक्तो हरिणा तत्र मुद्गलस्तुष्टमानसः ॥
उवाचाधोक्षजं विप्रो भक्त्या परमया युतः
mudgala uvāca
kṛtārtho'smi hṛṣīkeśa patnī me dhanyatāṃ yayau ||
adya me saphalaṃ janma hyadya me saphalaṃ tapaḥ
||24||कृतार्थोऽस्मि हृषीकेश पत्नी मे धन्यतां ययौ ॥
अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलं तपः
adaya me saphalo vaṃśo hyadya me saphalāḥ sutāḥ ||
āśramaḥ saphalo'dyaiva sarvaṃ saphalamadya me
||25||अदय मे सफलो वंशो ह्यद्य मे सफलाः सुताः ॥
आश्रमः सफलोऽद्यैव सर्वं सफलमद्य मे
yadbhavānyajñavāṭaṃ me havirbhoktumihāgataḥ ||
yogino yoganiratā hṛdaye mṛgayaṃti yam
||26||यद्भवान्यज्ञवाटं मे हविर्भोक्तुमिहागतः ॥
योगिनो योगनिरता हृदये मृगयंति यम्
tamadya sākṣāttvāṃ paśye sapha lo'yaṃ mama kratuḥ ||
itīrayitvā taṃ viṣṇumarcayitvā''sanādibhiḥ
||27||तमद्य साक्षात्त्वां पश्ये सफ लोऽयं मम क्रतुः ॥
इतीरयित्वा तं विष्णुमर्चयित्वाऽऽसनादिभिः
caṃdanaiḥ kusumairanyairdattvā cārghyaṃ sa viṣṇave ||
pradadau viṣṇave prītyā puro ḍāśādikaṃ haviḥ
||28||चंदनैः कुसुमैरन्यैर्दत्त्वा चार्घ्यं स विष्णवे ॥
प्रददौ विष्णवे प्रीत्या पुरो डाशादिकं हविः
svayameva samādāya pāṇinā lokabhāvanaḥ ||
havistadbubhuje viṣṇurmudgalena samarpitam
||29||स्वयमेव समादाय पाणिना लोकभावनः ॥
हविस्तद्बुभुजे विष्णुर्मुद्गलेन समर्पितम्
tasminhaviṣi bhukte tu viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
sāgnayastridaśāḥ sarve tṛptāḥ samabhavandvijāḥ
||30||तस्मिन्हविषि भुक्ते तु विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
साग्नयस्त्रिदशाः सर्वे तृप्ताः समभवन्द्विजाः
ṛtvijo yajamānaśca tatratyā brāhmaṇāstathā ||
yatkiṃcitprāṇiloke' smiṃścaraṃ vā yadi vā'caram
||31||ऋत्विजो यजमानश्च तत्रत्या ब्राह्मणास्तथा ॥
यत्किंचित्प्राणिलोकेऽ स्मिंश्चरं वा यदि वाऽचरम्
sarvameva jagattṛptaṃ bhukte haviṣi viṣṇunā ||
tato hariḥ prasannātmā mudgalaṃ pratyabhāṣata
||32||सर्वमेव जगत्तृप्तं भुक्ते हविषि विष्णुना ॥
ततो हरिः प्रसन्नात्मा मुद्गलं प्रत्यभाषत
prīto'haṃ varado'smyeṣa varaṃ varaya suvrata ||
ityukte keśavenātha maharṣistamabhāṣata
||33||प्रीतोऽहं वरदोऽस्म्येष वरं वरय सुव्रत ॥
इत्युक्ते केशवेनाथ महर्षिस्तमभाषत
mudgala uvāca
yattvayā me havirbhuktaṃ yāge pratyakṣarūpiṇā ||
anenaiva kṛtārtho'smi kimasmādadhikaṃ varam
||34||यत्त्वया मे हविर्भुक्तं यागे प्रत्यक्षरूपिणा ॥
अनेनैव कृतार्थोऽस्मि किमस्मादधिकं वरम्
tathāpi bhagavanviṣṇo tvayi me niścalā sadā ||
bhaktirniṣkapaṭā bhūyādidaṃ me prathamaṃ varam
||35||तथापि भगवन्विष्णो त्वयि मे निश्चला सदा ॥
भक्तिर्निष्कपटा भूयादिदं मे प्रथमं वरम्
mādhavāhaṃ pratidinaṃ sāyaṃprātarihāgnaye ||
tvadrūpāya tava prītyai surabheḥ payasā hare
||36||माधवाहं प्रतिदिनं सायंप्रातरिहाग्नये ॥
त्वद्रूपाय तव प्रीत्यै सुरभेः पयसा हरे
hotumicchāmi varada tanme dehi varāṃtaram ||
payasā nityahomo hi dvikālaṃ śruticoditaḥ
||37||होतुमिच्छामि वरद तन्मे देहि वरांतरम् ॥
पयसा नित्यहोमो हि द्विकालं श्रुतिचोदितः
na me surabhayaḥ saṃti tāpasasyādhanasya ca ||
ityukte mudgalenātha devo nārāyaṇo hariḥ
||38||न मे सुरभयः संति तापसस्याधनस्य च ॥
इत्युक्ते मुद्गलेनाथ देवो नारायणो हरिः
āhūya viśvakarmāṇaṃ tvaṣṭāramamṛtāśinam ||
ekaṃ saraḥ kārayitvā śilpinā tena śobhanam
||39||आहूय विश्वकर्माणं त्वष्टारममृताशिनम् ॥
एकं सरः कारयित्वा शिल्पिना तेन शोभनम्
sphaṭikādi śilābhedaistenāsau viśvakarmaṇā ||
samīcakāra ca punastatprākārādyalaṃkṛtam ||
tata āhūya bhagavānsurabhiṃ vākyamabravīt
||40||स्फटिकादि शिलाभेदैस्तेनासौ विश्वकर्मणा ॥
समीचकार च पुनस्तत्प्राकाराद्यलंकृतम् ॥
तत आहूय भगवान्सुरभिं वाक्यमब्रवीत्
śrīhariruvāca
mudgalo mama bhakto'yaṃ surabhe pratyahaṃ mudā
||41||मुद्गलो मम भक्तोऽयं सुरभे प्रत्यहं मुदा
matprītyarthaṃ payohomaṃ kartumicchati sāṃpratam ||
matprītyarthamito devi tvamato matpracoditā
||42||मत्प्रीत्यर्थं पयोहोमं कर्तुमिच्छति सांप्रतम् ॥
मत्प्रीत्यर्थमितो देवि त्वमतो मत्प्रचोदिता
sāyaṃprātarihāgatya pratyahaṃ surabhe śubhe ||
payasā tvatprasūtena sara etatprapūraya
||43||सायंप्रातरिहागत्य प्रत्यहं सुरभे शुभे ॥
पयसा त्वत्प्रसूतेन सर एतत्प्रपूरय
tenāsau payasā nityaṃ sāyaṃprātaśca hoṣyati ||
omityuktvātha surabhirevaṃ nārayaṇeritā
||44||तेनासौ पयसा नित्यं सायंप्रातश्च होष्यति ॥
ओमित्युक्त्वाथ सुरभिरेवं नारयणेरिता
atha nārāyaṇo devo mudgalaṃ pratyabhāṣata ||
surabheḥ payasā nityamasminsarasi tiṣṭhatā
||45||अथ नारायणो देवो मुद्गलं प्रत्यभाषत ॥
सुरभेः पयसा नित्यमस्मिन्सरसि तिष्ठता
sāyaṃprātaḥ pratidinaṃ matprītyarthamihāgnaye ||
juhudhi tvaṃ mahābhāga tena prīṇāmyahaṃ tava
||46||सायंप्रातः प्रतिदिनं मत्प्रीत्यर्थमिहाग्नये ॥
जुहुधि त्वं महाभाग तेन प्रीणाम्यहं तव
matprītyā te'khilā siddhirbhaviṣyati ca mudgala ||
idaṃ kṣīrasaronāma tīrthaṃ khyātaṃ bhaviṣyati
||47||मत्प्रीत्या तेऽखिला सिद्धिर्भविष्यति च मुद्गल ॥
इदं क्षीरसरोनाम तीर्थं ख्यातं भविष्यति
asminkṣīrasarastīrthe snātānāṃ paṃcapātakam ||
anyānyapi ca pāpāni nāśaṃ yāsyaṃti tatkṣaṇāt
||48||अस्मिन्क्षीरसरस्तीर्थे स्नातानां पंचपातकम् ॥
अन्यान्यपि च पापानि नाशं यास्यंति तत्क्षणात्
mudgala tvaṃ ca māṃ yāhi dehāṃte muktabaṃdhanaḥ ||
ityuktvā bhagavānviṣṇustaṃ samāliṃgya mudgalam
||49||मुद्गल त्वं च मां याहि देहांते मुक्तबंधनः ॥
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तं समालिंग्य मुद्गलम्
namaskṛtaśca tenāyaṃ tatraivāṃtaradhīyata ||
mudgalo'pi gate viṣṇāvanekaśatavatsaram
||50||नमस्कृतश्च तेनायं तत्रैवांतरधीयत ॥
मुद्गलोऽपि गते विष्णावनेकशतवत्सरम्
surabheḥ payasā juhvannagnaye harituṣṭaye ||
uvāsa prayato nityaṃ phulla grāme vimuktide ||
dehāṃte muktimagamadviṣṇusāyujyarūpiṇīm
||51||सुरभेः पयसा जुह्वन्नग्नये हरितुष्टये ॥
उवास प्रयतो नित्यं फुल्ल ग्रामे विमुक्तिदे ॥
देहांते मुक्तिमगमद्विष्णुसायुज्यरूपिणीम्
śrīsūta uvāca
evametaddvijavarā yuṣmākaṃ kathitaṃ mayā
||52||एवमेतद्द्विजवरा युष्माकं कथितं मया
yathā kṣīrasaro nāma tīrthasyāsya purā'bhavat ||
idaṃ kṣīrasaraḥ puṇyaṃ sarvalokeṣu viśrutam
||53||यथा क्षीरसरो नाम तीर्थस्यास्य पुराऽभवत् ॥
इदं क्षीरसरः पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्
kāśyapasya muneḥ patnī kadrūryatra dvijottamāḥ ||
snātvā svabhartṛvākyena noditā niyamānvitā
||54||काश्यपस्य मुनेः पत्नी कद्रूर्यत्र द्विजोत्तमाः ॥
स्नात्वा स्वभर्तृवाक्येन नोदिता नियमान्विता
chalena mumuce sadyaḥ sapatnījayadoṣataḥ ||
ato'tra tīrthe ye snāṃti mānavāḥ śudamānasāḥ
||55||छलेन मुमुचे सद्यः सपत्नीजयदोषतः ॥
अतोऽत्र तीर्थे ये स्नांति मानवाः शुदमानसाः
teṣāṃ vimuktabaṃdhānāṃ muktānāṃ puṇyakarmiṇām ||
kiṃ yāgaiḥ kimu vā vedaiḥ kiṃ vā tīrthaniṣevaṇaiḥ
||56||तेषां विमुक्तबंधानां मुक्तानां पुण्यकर्मिणाम् ॥
किं यागैः किमु वा वेदैः किं वा तीर्थनिषेवणैः
japairvā niyamairvāpi kṣīra kuṃḍavilokinām ||
kṣīrakuṃḍasya vātena spṛṣṭadeho naro dvijāḥ
||57||जपैर्वा नियमैर्वापि क्षीर कुंडविलोकिनाम् ॥
क्षीरकुंडस्य वातेन स्पृष्टदेहो नरो द्विजाः
brahmalokamanuprāpya tatraiva parimucyate ||
nimagnāḥ kṣīrakuṃḍe'sminnavamatyāpi bhāskarim
||58||ब्रह्मलोकमनुप्राप्य तत्रैव परिमुच्यते ॥
निमग्नाः क्षीरकुंडेऽस्मिन्नवमत्यापि भास्करिम्
tasya mūrddhani tiṣṭheyurjvalataḥ pāvakopamāḥ ||
magnānāṃ kṣīrakuṃḍesmiñchītā vaitaraṇī nadī
||59||तस्य मूर्द्धनि तिष्ठेयुर्ज्वलतः पावकोपमाः ॥
मग्नानां क्षीरकुंडेस्मिञ्छीता वैतरणी नदी
sarvāṇi narakāṇyaddhā vyarthāni ca bhavaṃti hi ||
kāmadhenusame tasminkṣīrakuṃḍe sthitepyaho
||60||सर्वाणि नरकाण्यद्धा व्यर्थानि च भवंति हि ॥
कामधेनुसमे तस्मिन्क्षीरकुंडे स्थितेप्यहो
yonyatra bhramate snātuṃ sa naro viprasattamāḥ ||
gokṣīre vidyamāne'pi hyarkakṣīrāya gacchati
||61||योन्यत्र भ्रमते स्नातुं स नरो विप्रसत्तमाः ॥
गोक्षीरे विद्यमानेऽपि ह्यर्कक्षीराय गच्छति
snātānāṃ kṣīrakuṃḍe'sminnālabhyaṃ kiṃcidasti hi ||
karaprāptaiva muktiḥ syātkimanyairbahubhāṣaṇaiḥ
||62||स्नातानां क्षीरकुंडेऽस्मिन्नालभ्यं किंचिदस्ति हि ॥
करप्राप्तैव मुक्तिः स्यात्किमन्यैर्बहुभाषणैः
bravīmi bhujamuddhatya satyaṃsatyaṃ bravīmi vaḥ ||
yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ ||
sa kṣīrakuṃḍasnānasya labhate phalamuttamam
||63||ब्रवीमि भुजमुद्धत्य सत्यंसत्यं ब्रवीमि वः ॥
यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः ॥
स क्षीरकुंडस्नानस्य लभते फलमुत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye kṣīrakuṃḍapraśaṃsāyāṃ kṣīrakuṃḍasvarūpakathanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||