रामनाथलिंगप्रतिष्ठाविधिवर्णनम्
ऋषय ऊचुः
सर्ववेदार्थतत्त्वज्ञ पुराणार्णवपारग ॥
व्यासपादांबुजद्वंद्वनमस्कारहृताशुभ
॥१॥पुराणार्थोपदेशेन सर्वप्राण्युपका रक ॥
त्वया ह्यनुगृहीताः स्म पुराणकथनाद्वयम्
॥२॥अधुना सेतुमाहात्म्यकथनात्सुतरां मुने ॥
वयं कृतार्थाः संजाता व्यासशिष्य महामते
॥३॥यथा प्रातिष्ठिपल्लिंगं रामो दशरथात्मजः ॥
तच्छ्रोतुं वयमिच्छामस्त्वमिदानीं वदस्व नः
॥४॥श्रीसूत उवाच
यदर्थं स्थापितं लिंगं गन्धमादनपर्वते ॥
रामचन्द्रेण विप्रेंद्र तदिदानीं ब्रवीमि वः
॥५॥हृतभार्यो वनाद्रामो रावणेन बलीयसा ॥
कपिसेनायुतो धीरः ससौमि त्रिर्महाबलः
॥६॥महेंद्रं गिरिमासाद्य व्यलोकयत वारिधिम् ॥
तस्मिन्नपारे जलधौ कृत्वा सेतुं रघूद्वहः
॥७॥तेन गत्वा पुरीं लंकां रावणेनाभिरक्षि ताम् ॥
अस्तंगते सहस्रांशौ पौर्णमास्यां निशामुखे
॥८॥रामः ससैनिको विप्राः सुवेलगिरिमारुहत् ॥
ततः सौधस्थितं रात्रौ दृष्ट्वा लंकेश्वरं बली
॥९॥सूर्यपुत्रोऽस्य मुकुटं पातयास भूतले ॥
राक्षसो भग्नमुकुटः प्रविवेश गृहोदरम्
॥१०॥गृहं प्रविष्टे लंकेशे रामः सुग्रीवसंयुतः ॥
सानुजः सेनया सार्द्धमवरुह्य गिरेस्तटात्
॥११॥सेनां न्यवेशयद्वीरो रामो लंकासमीपतः ॥
ततो निवेशमानांस्तान्वानरान्रावणानुगाः
॥१२॥अभिजग्मुर्महाकायाः सायुधाः सहसैनिकाः ॥
पर्वणः पूतनो जृंभः खरः क्रोधवशो हरिः
॥१३॥प्रारुजश्चारुजश्चैव प्रहस्तश्चेतरे तथा ॥
ततोऽभिपततां तेषामदृश्यानां दुरात्मनाम्
॥१४॥अन्तर्धानवधं तत्र चकार स्म विभीषणः ॥
ते दृश्यमाना बलिभिर्हरिभिर्दूरपातिभिः
॥१५॥निहताः सर्वतश्चैते न्यपतन्वै गतासवः ॥
अमृष्यमाणः सबलो रावणो निर्ययावथ
॥१६॥व्यूह्य तान्वानरान्सर्वान्न्यवारयत सायकैः ॥
राघवस्त्वथ निर्याय व्यूढानीको दशाननम्
॥१७॥प्रत्ययुध्यत वेगेन द्वंद्वयुद्धमभूत्तदा ॥
युयुधे लक्ष्मणेनाथ इंद्रजिद्रावणात्मजः
॥१८॥विरूपाक्षेण सुग्रीवस्तारेयेणापि खर्वटः ॥
पौंड्रेण च नलस्तत्र पुटेशः पनसेन च
॥१९॥अन्येपि कपयो वीरा राक्षसैर्द्वंद्वमेत्य तु ॥
चक्रुर्युद्धं सुतुमुलं भीरूणां भयवर्द्धनम्
॥२०॥अथ रक्षांसि भिन्नानि वानरैर्भीमविक्रमैः ॥
प्रदुद्रुवू रणादाशु लंकां रावणपालिताम्
॥२१॥भग्नेषु सर्वसैन्येषु रावणप्रेरितेन वै ॥
पुत्रेणेंद्रजिता युद्धे नागास्त्रैरतिदारुणैः
॥२२॥विद्धौ दाशरथी विप्रा उभौ तौ रामलक्ष्मणौ ॥
मोचितौ वैनतेयेन गरुडेन महात्मना
॥२३॥तत्र प्रहस्तस्तरसा समभ्येत्य विभीषणम् ॥
गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कशः
॥२४॥स तयाभिहतो धीमान्गदया भामिवेगया ॥
नाकंपत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थितः
॥२५॥ततः प्रगृह्य विपुलामष्टघंटां विभीषणः ॥
अभिमंत्र्य महाशक्तिं चिक्षे पास्य शिरः प्रति
॥२६॥पतंत्या स तया वेगाद्राक्षसोऽशनिना यथा।
हृतोत्तमांगो ददृशे वातरुग्ण इव द्रुमः
॥२७॥तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् ॥
अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन्
॥२८॥कपिसैन्यं समालोक्य विद्रुतं पवनात्मजः ॥
धूम्राक्षमाजघानाशु शरेण रणमूर्धनि
॥२९॥धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः ॥
सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन्
॥३०॥ततः शयानं लंकेशः कुम्भकर्णमबोधयत् ॥
प्रबुद्धं प्रेषयामास युद्धाय स च रावणः
॥३१॥आगतं कुम्भकर्णं तं ब्रह्मास्त्रेण तु लक्ष्मणः ॥
जघान समरे क्रुद्धो गतासुर्न्यपतच्च सः
॥३२॥दूषणस्यानुजौ तत्र वत्रवेगप्रमाथिनौ ॥
हनुमन्नीलनिहतौ रावणप्रतिमौ रणे
॥३३॥वज्रदंष्ट्रं समवधीद्विश्वकर्मसुतो नलः ॥
अकंपनं च न्यहनत्कुमुदो वानरर्षभः
॥३४॥षष्ठ्यां पराजितो राजा प्राविशच्च पुरीं ततः ॥
अतिकायो लक्ष्मणेन हतश्च त्रिशिरास्तथा
॥३५॥सुग्रीवेण हतौ युद्धे देवांत कनरांतकौ ॥
हनूमता हतौ युद्धे कुम्भकर्णसुतावुभौ
॥३६॥विभीषणेन निहतो मकराक्षः खरात्मजः ॥
तत इन्द्रजितं पुत्रं चोदयामास रावणः
॥३७॥इन्द्रजिन्मोहयित्वा तौ भ्रातरौ रामलक्षमणौ ॥
घोरैः शरैरंगदेन हतवाहो दिवि स्थितः
॥३८॥कुमुदांगदसुग्रीवनलजांबवदादिभिः ॥
सहिता वानराः सर्वे न्यपतंस्तेन घातिताः
॥३९॥एवं निहत्य समरे ससैन्यौ रामलक्ष्मणौ ॥
अंतर्दधे तदा व्योम्नि मेघनादो महाबलः
॥४०॥ततो विभीषणो राममिक्ष्वाकुकुलभूषणम् ॥
उवाच प्रांजलिर्वाक्यं प्रणम्य च पुनःपुनः
॥४१॥अयमंभो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् ॥
गुह्यकोऽभ्यागतो राम त्वत्सकाशमरिंदम
॥४२॥इदमंभः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति ॥
अंतर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परं तप
॥४३॥अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यंतर्हितान्यपि ॥
भवान्द्रक्ष्यति यस्मै वा भवानेतत्प्रदास्यति
॥४४॥सोऽपि द्रक्ष्यति भूतानि वियत्त्यंतर्हितानि वै ॥
तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम्
॥४५॥चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सुग्रीवजांबवन्तौ च हनुमानंगदस्तथा
॥४६॥मैंदद्विविदनीलाश्च ये चान्ये वानरास्तथा ॥
ते सर्वे रामदत्तेन वारिणा शुद्धचक्षुषः
॥४७॥आकाशेंतर्हितं वीरमपश्यन्रावणा त्मजम् ॥
ततस्तमभिदुद्राव सौमित्रिर्दृष्टिगोचरम्
॥४८॥ततो जघान संकुद्धो लक्ष्मणः कृतलक्षणः ॥
कुवेरप्रेषितजलैः पवित्रीकृतलोचनः
॥४९॥ततः समभवद्युद्धं लक्ष्मणेंद्रजितोर्महत् ॥
अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव
॥५०॥ततस्तृतीयदिवसे यत्नेन महता द्विजाः ॥
इंद्रजिन्निहतो युद्धे लक्ष्मणेन बलीयसा
॥५१॥ततो मूलबलं सर्वं हतं रामेण धीमता ॥
अथ क्रुद्धो दशग्रीवः प्रियपुत्रे निपातिते
॥५२॥निर्ययौ रथमास्थाय नगराद्बहुसैनिकः ॥
रावणो जानकीं हन्तुमुद्युक्तो विंध्यवारितः
॥५३॥ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा ॥
उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः
॥५४॥ऐन्द्रं रथं समारुह्य रामो धर्मभृतां वरः ॥
शिरांसि राक्षसेन्द्रस्य ब्रह्मास्त्रेणावधीद्रणे
॥५५॥ततो हतदशग्रीवं रामं दशरथात्मजम् ॥
आशीर्भिर्जययुक्ताभिर्देवाः सर्षिपुरोगमाः
॥५६॥तुष्टुवुः परिसंतुष्टाः सिद्धविद्याधरास्तथा ॥
रामं कमलपत्राक्षं पुष्प वर्षेरवाकिरन्
॥५७॥रामस्तैः सुरसंघातैः सहितः सैनिकैर्वृतः ॥
सीतासौमित्रिसहितः समारुह्य च पुष्पकम्
॥५८॥तथाभिषिच्य राजानं लंकायां च विभीषणम् ॥
कपिसेनावृतो रामो गन्धमादनमन्वगात्
॥५९॥परिशोध्य च वैदेहीं गंधमादनपर्वते ॥
रामं कमलपत्राक्षं स्थितवानर संवृतम्
॥६०॥हतलंकेश्वरं वीरं सानुजं सविभीषणम् ॥
सभार्यं देववृंदैश्च सेवितं मुनिपुंगवैः
॥६१॥मुनयोऽभ्यागता द्रष्टुं दंडकारण्य वासिनः ॥
अगस्त्यं ते पुरस्कृत्य तुष्टुवुर्मैथिलीपतिम्
॥६२॥मुनय ऊचुः
नमस्ते रामचंद्राय लोकानुग्रहकारिणे ॥
अरावणं जगत्कर्तुमवतीर्णाय भूतले
॥६३॥ताटिकादेहसंहर्त्रे गाधिजाध्वररक्षिणे ॥
नमस्ते जितमारीच सुवाहुप्राणहारिणे
॥६४॥अहल्यामुक्तिसंदायिपादपंकजरेणवे ॥
नमस्ते हरकोदण्डलीलाभञ्जनकारिणे
॥६५॥नमस्ते मैथिलीपाणिग्रहणोत्सवशालिने ॥
नमस्ते रेणुकापुत्रपराजयविधायिने
॥६६॥सहलक्ष्मणसीताभ्यां कैकेय्यास्तु वरद्वयात् ॥
सत्यं पितृवचः कर्तुं नमो वनमुपे युषे
॥६७॥भरतप्रार्थनादत्तपादुकायुगुलाय ते ॥
नमस्ते शरभंगस्य स्वर्गप्राप्त्यैकहेतवे
॥६८॥नमो विराधसंहर्त्रे गृधराजस खाय ते ॥
मायामृगमहाक्रूरमारीचांगविदारिणे
॥६९॥सीतापहारिलोकेशयुद्धत्यक्तकलेवरम् ॥
जटायुषं तु संदह्य तत्कैवल्यप्रदायिने
॥७०॥नमः कबंधसंहर्त्रे शवरीपूजितांघ्रये ॥
प्राप्तसुग्रीवसख्याय कृतवालिवधाय ते
॥७१॥नमः कृतवते सेतुं समुद्रे वरुणालये ॥
सर्वराक्षससंहर्त्रे रावणप्राणहारिणे
॥७२॥संसारांबुधिसंतारपोतपादांबुजाय ते ॥
नमो भक्तार्तिसंहर्त्रे सच्चिदानंदरूपिणे
॥७३॥नमस्ते राम भद्राय जगतामृद्धिहेतवे ॥
रामादिपुण्यनामानि जपतां पापहारिणे
॥७४॥नमस्ते सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यंतकारिणे ॥
नमस्ते करुणामूर्ते भक्तरक्षणदीक्षित
॥७८५॥ससीताय नमस्तुभ्यं विभीषणसुखप्रद ॥
लंकेश्वरवधाद्राम पालितं हि जगत्त्वया
॥७६॥रक्षरक्ष जगन्नाथ पाह्य स्माञ्जानकीपते ॥
स्तुत्वैवं मुनयः सर्वे तूष्णीं तस्थुर्द्विजोत्तमाः
॥७७॥श्रीसूत उवाच
य इदं रामचन्द्रस्य स्तोत्रं मुनिभिरीरितम् ॥
त्रिसंध्यं पठते भक्त्या भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
॥७८॥प्रयाणकाले पठतो न् भीतिरुपजायते ॥
एतत्स्तोत्रस्य पठनाद्भूतवेतालकादयः
॥७९॥नश्यंति रोगा नश्यंति नश्यते पापसंचयः ॥
पुत्रकामो लभेत्पुत्रं कन्या विंदति सत्पतिम्
॥८०॥मोक्षकामो लभेन्मोक्षं धनकामो धनं लभेत् ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति पठन्भक्त्या त्विमं स्तवम्
॥८१॥ततो रामो मुनीन्प्राह प्रणम्य च कृतांजलिः ॥
अहं विशुद्धये प्राप्यः सकलैरपि मानवैः
॥८२॥मद्दृष्टिगोचरो जन्तुर्नित्यमोक्षस्य भाजनम् ॥
तथापि मुनयो नित्यं भक्तियुक्तेन चेतसा
॥८३॥स्वात्मलाभेन संतुष्टान्साधून्भूतसुहृत्तमान् ॥
निरहंकारिणः शांतान्नमस्याम्यूर्ध्वरेतसः
॥८४॥यस्माद्ब्रह्मण्यदेवोऽहमतो विप्रान्भजे सदा ॥
युष्मान्पृच्छाम्यहं किंचित्तद्वदध्वं विचार्य तु
॥८५॥रावणस्य वधाद्विप्रा यत्पापं मम वर्तते ॥
तस्य मे निष्कृतिं ब्रूत पौलस्त्यवधजस्य हि ॥
यत्कृत्वा तेन पापे न मुच्येऽहं मुनिपुंगवाः
॥८६॥मुनय ऊचुः
सत्यव्रत जगन्नाथ जगद्रक्षाधुरंधर
॥८७॥सर्वलोकोपकारार्थं कुरु राम शिवार्चनम् ॥
गन्धमादनशृंगेऽस्मिन्महापुण्ये विमुक्तिदे
॥८८॥शिवलिंगप्रतिष्ठां त्वं लोकसंग्रहकाम्यया ॥
कुरु राम दशग्रीववधदोषापनुत्तये
॥८९॥लिंगस्थापनजं पुण्यं चतुर्वक्त्रोऽपि भाषितुम् ॥
न शक्नोति ततो वक्तुं किं पुनर्मनुजेश्वर
॥९॥यत्त्वया स्थाप्यते लिगं गन्धमादनपर्वते ॥
अस्य संदर्शनं पुंसां काशीलिंगावलोकनात्
॥९१॥अधिकं कोटिगुणितं फलवत्स्यान्न संशयः ॥
तव नाम्ना त्विदं लिंगं लोके ख्यातिं समश्नुताम्
॥९२॥नाशकं पुण्यपापाख्यकाष्ठानां दहनोपमम् ॥
इदं रामेश्वरं लिंगं ख्यातं लोके भविष्यति
॥९३॥मा विलंबं कुरुष्वातो लिंगस्थापनकर्मणि ॥
रामचंद्र महाभाग करुणापूर्णविग्रह
॥९४॥श्रीसूत उवाच
इति श्रुत्वा वचो रामो मुनीनां तं मुनीश्वराः ॥
पुण्यकालं विचार्याथ द्विमुहूर्तं जगत्पतिः
॥९५॥कैलासं प्रेषयामास हनुमन्तं शिवालयम् ॥
शिवलिंगं समानेतुं स्थापनार्थं रघूद्वहः
॥९६॥राम उवाच
हनूमन्नंजनीसूनो वायुपुत्र महाबल ॥
कैलासं त्वरितो गत्वा लिंगमानय मा चिरम्
॥९७॥इत्याज्ञप्तस्स रामेण भुजावास्फाल्य वीर्यवान् ॥
मुहूर्तद्वितयं ज्ञात्वा पुण्यकालं कपीश्वरः
॥९८॥पश्यतां सर्वदेवानामृषीणां च महात्मनाम् ॥
उत्पपात महावेगश्चालयन्गंधमादनम्
॥९९॥लंघयन्स वियन्मार्गं कैलासं पर्वतं ययौ ॥
न ददर्श महादेवं लिंगरूपधरं कपिः
॥१००॥कैलासे पर्वते तस्मिन्पुण्ये शंकरपालिते ॥
आंजनेयस्तपस्तेपे लिंगप्राप्त्यर्थमादरात्
॥१॥प्रागग्रेषु समासीनः कुशेषु मुनिपुंगवाः ॥
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो निरुच्छ्वासो जितेंद्रियः
॥२॥प्रसादयन्महादेवं लिंगं लेभे स मारुतिः ॥
एतस्मिन्नंतरे विप्रा मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
॥३॥अनागतं हनूमंतं कालं स्वल्पावशेषितम् ॥
ज्ञात्वा प्रकथितं तत्र रामं प्रति महामतिम्
॥४॥रामराम महाबाहो कालो ह्यत्येति सांप्रतम् ॥
जानक्या यत्कृतं लिंगं सैकतं लीलया विभो
॥५॥तल्लिंगं स्थापयस्वाद्य महालिंगमनुत्तमम् ॥
श्रुत्वैतद्वचनं रामो जानक्या सह सत्वरम्
॥६॥मुनिभिः सहितः प्रीत्या कृतकौतुकमंगलः ॥
ज्येष्ठे मासे सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः
॥७॥गरानंदे व्यतीपाते कन्या चन्द्रे वृषे रवौ ॥
दशयोगे महापुण्ये गन्धमादनपर्वते
॥८॥सेतुमध्ये महादेवं लिंगरूपधरं हरम् ॥
ईशानं कृत्तिवसनं गंगाचंद्रकलाधरम्
॥९॥रामो वै स्थापयामास शिवलिंगमनुत्तमम् ॥
लिंगस्थं पूजयामास राघवः सांबमीश्वरम्
॥११०॥लिंगस्थः स महादेवः पार्वत्या सह शंकरः ॥
प्रत्यक्षमेव भगवान्दत्तवान्वरमुत्तमम्
॥११॥सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने ॥
त्वयात्र स्थापितं लिंगं ये पश्यंति रघूद्वह
॥१२॥महापातकयुक्ताश्च तेषां पापं प्रणश्यति ॥
सर्वाण्यपि हि पापानि धनुष्कोटौ निमज्जनात्
॥१३॥दर्शनाद्रामलिंगस्य पातकानि महांत्यपि ॥
विलयं यांति राजेंद्र रामचन्द्र न संशयः
॥१४॥प्रादादेवं हि रामाय वरं देवोंऽबिकापतिः ॥
तदग्रे नंदिकेशं च स्थापयामास राघवः
॥१५॥ईश्वरस्याभिषेकार्थं धनुष्कोट्याथ राघवः ॥
एकं कूपं धरां भित्त्वा जनयामास वै द्विजाः
॥१६॥तस्माज्जलमुपादाय स्नापयामास शंकरम् ॥
कोटितीर्थमिति प्रोक्तं तत्तीर्थं पुण्यमुत्तमम्
॥१७॥उक्तं तद्वैभवं पूर्वमस्माभिर्मुनिपुंगवाः ॥
देवाश्च मुनयो नागा गन्धर्वाप्स रसां गणाः ॥
सर्वेपि वानरा लिंगमेकैकं चक्रुरादरात्
॥१८॥श्रीसूत उवाच
एवं वः कथितं विप्रा यथा रामेण धीमत
॥५९॥स्थापितं शिवलिंगं वै भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
इमां लिंगप्रतिष्ठां यः शृणोति पठतेऽथवा
॥१२०॥स रामेश्वरलिंगस्य सेवाफलमवाप्नुयात् ॥
सायुज्यं च समाप्नोति रामनाथस्य वैभवात्
॥१२१॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे सेतुमाहात्म्ये रामनाथलिंगप्रतिष्ठाविधिवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥