kakṣīvadudvāhodyogavarṇanam
sūta uvāca
kuṃḍe hanumataḥ snātvā svayaṃ rudreṇa sevite ||
agastitīrthaṃ vipreṃdrāstato gacchetsamāhitaḥ
||1||कुंडे हनुमतः स्नात्वा स्वयं रुद्रेण सेविते ॥
अगस्तितीर्थं विप्रेंद्रास्ततो गच्छेत्समाहितः
etadvinirmitaṃ tīrthaṃ sākṣādvai kumbhayoninā ||
pravartamāne kalahe purā vai meruviṃdhyayoḥ
||2||एतद्विनिर्मितं तीर्थं साक्षाद्वै कुम्भयोनिना ॥
प्रवर्तमाने कलहे पुरा वै मेरुविंध्ययोः
niruddhabhuvanābhogo vavṛdhe viṃdhyaparvataḥ ||
tadā prāṇiṣu sarveṣu nirucchvāseṣu devatāḥ
||3||निरुद्धभुवनाभोगो ववृधे विंध्यपर्वतः ॥
तदा प्राणिषु सर्वेषु निरुच्छ्वासेषु देवताः
kailāsaṃ parvataṃ gatvā śaṃbhave tadvyajijñapan ||
tadā sa pārvatīpāṇigrahaṇotsukakautukī
||4||कैलासं पर्वतं गत्वा शंभवे तद्व्यजिज्ञपन् ॥
तदा स पार्वतीपाणिग्रहणोत्सुककौतुकी
preṣayitvā vasiṣṭhādīnpārvatīṃ yācituṃ munīn ||
kuṃbhaja tvaṃ nigṛhṇīṣva viṃdhyādrimiti so'nvaśāt
||5||प्रेषयित्वा वसिष्ठादीन्पार्वतीं याचितुं मुनीन् ॥
कुंभज त्वं निगृह्णीष्व विंध्याद्रिमिति सोऽन्वशात्
tataḥ sa kumbhajaḥ prāha bhagavaṃtaṃ pinākinam ||
udvāhaveṣaṃ te deva na drakṣyehaṃ kathaṃ vibho
||6||ततः स कुम्भजः प्राह भगवंतं पिनाकिनम् ॥
उद्वाहवेषं ते देव न द्रक्ष्येहं कथं विभो
iti vijñāpitaḥ śaṃbhuḥ punaḥ kuṃbhajamabravīt ||
kuṃbhajodvāhaveṣaṃ te pārvatyā sahito hyaham
||7||इति विज्ञापितः शंभुः पुनः कुंभजमब्रवीत् ॥
कुंभजोद्वाहवेषं ते पार्वत्या सहितो ह्यहम्
vedāraṇye mahāpuṇye darśayiṣyāmyasaṃśayaḥ ||
tadgaccha śīghraṃ viṃdhyādriṃ nigrahītuṃ munīśvara
||8||वेदारण्ये महापुण्ये दर्शयिष्याम्यसंशयः ॥
तद्गच्छ शीघ्रं विंध्याद्रिं निग्रहीतुं मुनीश्वर
evamuktastatogastyo vindhyādriṃ sa nigṛhya ca ||
pādākramaṇamātreṇa samīkurvanmahītalam
||9||एवमुक्तस्ततोगस्त्यो विन्ध्याद्रिं स निगृह्य च ॥
पादाक्रमणमात्रेण समीकुर्वन्महीतलम्
caritvā dakṣi ṇāndeśāngandhamādanamanvagāt ||
sa viditvā maharṣistu gandhamādanavaibhavam
||10||चरित्वा दक्षि णान्देशान्गन्धमादनमन्वगात् ॥
स विदित्वा महर्षिस्तु गन्धमादनवैभवम्
tatra tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ svanāmnā nirmame muniḥ ||
lopāmudrāsakhastatra vartate'dyāpi kuṃbhajaḥ
||11||तत्र तीर्थं महापुण्यं स्वनाम्ना निर्ममे मुनिः ॥
लोपामुद्रासखस्तत्र वर्ततेऽद्यापि कुंभजः
tatra snātvā ca pītvā ca na bhūyo janmabhāgbhavet ||
iha loke trikālepi tattīrthasadṛśaṃ dvijāḥ
||12||तत्र स्नात्वा च पीत्वा च न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥
इह लोके त्रिकालेपि तत्तीर्थसदृशं द्विजाः
tīrthaṃ na vidyate puṇyaṃ bhuktimuktiphalapradam ||
sarvābhīṣṭapradaṃ nṛṇāṃ yattīrthasnānavaibhavāt
||13||तीर्थं न विद्यते पुण्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥
सर्वाभीष्टप्रदं नृणां यत्तीर्थस्नानवैभवात्
sudīrghatamasaḥ putraḥ kakṣīvānnāma nāmataḥ ||
lebhe manoramāṃ nāma svanayasya sutāṃ priyām
||14||सुदीर्घतमसः पुत्रः कक्षीवान्नाम नामतः ॥
लेभे मनोरमां नाम स्वनयस्य सुतां प्रियाम्
kakṣīvataḥ kathā seyaṃ puṇyāpāpavināśinī ||
tāṃ kathāṃ vaḥ pravakṣyāmi tacchṛṇudhvaṃ munīśvarāḥ
||15||कक्षीवतः कथा सेयं पुण्यापापविनाशिनी ॥
तां कथां वः प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं मुनीश्वराः
asti dīrghatamā nāma muniḥ paramadhārmikaḥ ||
tasya putraḥ samabhavatkakṣīvāniti viśrutaḥ
||16||अस्ति दीर्घतमा नाम मुनिः परमधार्मिकः ॥
तस्य पुत्रः समभवत्कक्षीवानिति विश्रुतः
upanītaḥ sa kakṣīvānbrahmacārī jiteṃ driyaḥ ||
vedābhyāsāya sa guroḥ kule vāsamakalpayat
||17||उपनीतः स कक्षीवान्ब्रह्मचारी जितें द्रियः ॥
वेदाभ्यासाय स गुरोः कुले वासमकल्पयत्
udaṃkasya gurorgehe vasandīrghatamaḥsutaḥ ||
so'dhyeṣṭa caturo vedānsāṃgāñchāstrāṇi ṣaṭ tathā
||18||उदंकस्य गुरोर्गेहे वसन्दीर्घतमःसुतः ॥
सोऽध्येष्ट चतुरो वेदान्सांगाञ्छास्त्राणि षट् तथा
itihāsapurāṇāni tathopaniṣado'pica ||
uṣitvā ṣaṣṭivarṣāṇi kakṣīvāngurusannidhau
||19||इतिहासपुराणानि तथोपनिषदोऽपिच ॥
उषित्वा षष्टिवर्षाणि कक्षीवान्गुरुसन्निधौ
prayāsyansvagṛhaṃ viprā gurave dakṣi ṇāmadāt ||
uvāca vai gururvidvānkakṣīvānbrahmavittamaḥ
||20||प्रयास्यन्स्वगृहं विप्रा गुरवे दक्षि णामदात् ॥
उवाच वै गुरुर्विद्वान्कक्षीवान्ब्रह्मवित्तमः
kakṣīvānuvāca
ahaṃ gṛhaṃ prayāsyāmi kurvanujñāṃ mahāmune ||
avalokya kṛpādṛṣṭyā māṃ rakṣodaṃka sāṃpratam ||
udaṃkastveva muditaḥ kakṣīvaṃtamathābravīt
||21||अहं गृहं प्रयास्यामि कुर्वनुज्ञां महामुने ॥
अवलोक्य कृपादृष्ट्या मां रक्षोदंक सांप्रतम् ॥
उदंकस्त्वेव मुदितः कक्षीवंतमथाब्रवीत्
udaṃka uvāca
anujānāmi kakṣīvangaccha tvaṃ svagṛhaṃ prati
||22||अनुजानामि कक्षीवन्गच्छ त्वं स्वगृहं प्रति
udvāhārthamupāyaṃ te vatsa vakṣyāmi tacchṛṇu ||
rāmasetuṃ prayāhi tvaṃ gaṃdhamādanaparvatam
||23||उद्वाहार्थमुपायं ते वत्स वक्ष्यामि तच्छृणु ॥
रामसेतुं प्रयाहि त्वं गंधमादनपर्वतम्
tatrāgastyakṛtaṃ tīrthaṃ sarvābhīṣṭapradā yakam ||
bhuktimuktipradaṃ puṃsāṃ sarvapāpanibarhaṇam
||24||तत्रागस्त्यकृतं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदा यकम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां सर्वपापनिबर्हणम्
vidyate snāhi tatra tvaṃ sarvamaṃgalasādhane ||
trivarṣaṃ vasa tatra tvaṃ niyamācārasaṃyutaḥ
||25||विद्यते स्नाहि तत्र त्वं सर्वमंगलसाधने ॥
त्रिवर्षं वस तत्र त्वं नियमाचारसंयुतः
varṣeṣu triṣu yāteṣu caturthe vatsare tataḥ ||
nirgamiṣyati mātaṃgaḥ kaścittīrthottamāttataḥ
||26||वर्षेषु त्रिषु यातेषु चतुर्थे वत्सरे ततः ॥
निर्गमिष्यति मातंगः कश्चित्तीर्थोत्तमात्ततः
caturdaṃto mahākāyaḥ śaradabhrasamacchaviḥ ||
taṃ gajaṃ girisaṃkāśaṃ snātvā tatra samāruha
||27||चतुर्दंतो महाकायः शरदभ्रसमच्छविः ॥
तं गजं गिरिसंकाशं स्नात्वा तत्र समारुह
āruhya taṃ gajaṃ vatsa svanayasya purīṃ vraja ||
caturdaṃtagajasthaṃ tvāṃ dṛṣṭvā śakramivāparam
||28||आरुह्य तं गजं वत्स स्वनयस्य पुरीं व्रज ॥
चतुर्दंतगजस्थं त्वां दृष्ट्वा शक्रमिवापरम्
rājarṣiḥ svanayo dhīmānharṣavyākulalocanaḥ ||
svakanyāyāḥ kṛte duḥkhaṃ tyajedeva hṛdisthitam
||29||राजर्षिः स्वनयो धीमान्हर्षव्याकुललोचनः ॥
स्वकन्यायाः कृते दुःखं त्यजेदेव हृदिस्थितम्
purā hi pratijajñe sā tasya putrī manoramā ||
caturdaṃtaṃ mahākāyaṃ gajaṃ sarvāṃgapāṃḍuram
||30||पुरा हि प्रतिजज्ञे सा तस्य पुत्री मनोरमा ॥
चतुर्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम्
āruhya yaḥ samāgacchetsa me bhartā bhavediti ||
svakanyāyāḥ pratijñāṃ tāṃ samākarṇya sa bhūpatiḥ
||31||आरुह्य यः समागच्छेत्स मे भर्ता भवेदिति ॥
स्वकन्यायाः प्रतिज्ञां तां समाकर्ण्य स भूपतिः
duḥkhākulamanā bhūtvā satataṃ paryaciṃtayat ||
svanaye ciṃtayatyevaṃ nāradaḥ samupāgamat
||32||दुःखाकुलमना भूत्वा सततं पर्यचिंतयत् ॥
स्वनये चिंतयत्येवं नारदः समुपागमत्
tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā rājarṣiratidhārmikaḥ ||
pratyudgamya mudā yuktaḥ pādyārghyādyairapūjayat
||33||तमागतं मुनिं दृष्ट्वा राजर्षिरतिधार्मिकः ॥
प्रत्युद्गम्य मुदा युक्तः पाद्यार्घ्याद्यैरपूजयत्
praṇamya nāradaṃ rājā vacanaṃ cedamabravīt ||
kanyeyaṃ mama devarṣe pratijñāmakarotpurā
||34||प्रणम्य नारदं राजा वचनं चेदमब्रवीत् ॥
कन्येयं मम देवर्षे प्रतिज्ञामकरोत्पुरा
catu rdaṃtaṃ mahākāyaṃ gajaṃ sarvāṃgapāṃḍuram ||
āruhya yaḥ samāgacchetsa me bhartā bhavediti
||35||चतु र्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम् ॥
आरुह्य यः समागच्छेत्स मे भर्ता भवेदिति
caturdaṃto mahākāyo gajaḥ sarvāṃgapāṃḍuraḥ ||
saṃbhavediṃdrabhavane bhūtale naiva vidyate
||36||चतुर्दंतो महाकायो गजः सर्वांगपांडुरः ॥
संभवेदिंद्रभवने भूतले नैव विद्यते
iyaṃ ca dustarāmenāṃ pratijñāṃ bāliśā'karot ||
iyaṃ pratijñātitarāṃ satataṃ bādhate hi mām
||37||इयं च दुस्तरामेनां प्रतिज्ञां बालिशाऽकरोत् ॥
इयं प्रतिज्ञातितरां सततं बाधते हि माम्
anūḍhā hi pituḥ kanyā sarvadā śokamāvahet ||
iti tasya vacaḥ śrutvā svanaye nārado'bravīt
||38||अनूढा हि पितुः कन्या सर्वदा शोकमावहेत् ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा स्वनये नारदोऽब्रवीत्
mā viṣīdasva rājarṣe tasyā īdṛgvidhaḥ patiḥ ||
bhaviṣyatyacirādeva pṛthivyāṃ brāhmaṇottamaḥ
||39||मा विषीदस्व राजर्षे तस्या ईदृग्विधः पतिः ॥
भविष्यत्यचिरादेव पृथिव्यां ब्राह्मणोत्तमः
kakṣīvāniti vikhyāto jāmātā te bhaviṣyati ||
ityuktvā nāradamuniryayāvākāśamārgataḥ
||40||कक्षीवानिति विख्यातो जामाता ते भविष्यति ॥
इत्युक्त्वा नारदमुनिर्ययावाकाशमार्गतः
sva nayastadvacaḥ śrutvā nāradena prabhāṣitam ||
ākāṃkṣate divārātraṃ tādṛgvidhasamāgamam
||41||स्व नयस्तद्वचः श्रुत्वा नारदेन प्रभाषितम् ॥
आकांक्षते दिवारात्रं तादृग्विधसमागमम्
ataḥ saumya mahābhāga kakṣīvanbālatāpasa ||
agastyatīrthamadya tvaṃ snātuṃ gaccha tvarānvitaḥ
||42||अतः सौम्य महाभाग कक्षीवन्बालतापस ॥
अगस्त्यतीर्थमद्य त्वं स्नातुं गच्छ त्वरान्वितः
sarvamaṃgalasiddhiste bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
udaṃkenaivamukto'tha kakṣīvāndvijapuṃgavaḥ
||43||सर्वमंगलसिद्धिस्ते भविष्यति न संशयः ॥
उदंकेनैवमुक्तोऽथ कक्षीवान्द्विजपुंगवः
anu jñātaśca guruṇā prayayau gaṃdhamādanam ||
saṃprāpyāgastyatīrthaṃ ca tatra sasnau jiteṃdriyaḥ
||44||अनु ज्ञातश्च गुरुणा प्रययौ गंधमादनम् ॥
संप्राप्यागस्त्यतीर्थं च तत्र सस्नौ जितेंद्रियः
kṣetropavāsamakaroddinamekaṃ munīśvaraḥ ||
aparedyuḥ punaḥ snātvā pāraṇāmakaroddvijaḥ
||45||क्षेत्रोपवासमकरोद्दिनमेकं मुनीश्वरः ॥
अपरेद्युः पुनः स्नात्वा पारणामकरोद्द्विजः
rātrau tatraiva suṣvāpa kakṣīvāndharmatatparaḥ ||
evaṃ niyamayuktasya tasya kakṣīvato muneḥ
||46||रात्रौ तत्रैव सुष्वाप कक्षीवान्धर्मतत्परः ॥
एवं नियमयुक्तस्य तस्य कक्षीवतो मुनेः
ekena divase nonaṃ varṣatrayamathāgamat ||
atha varṣatrayasyāṃte tasminneva dine muniḥ
||47||एकेन दिवसे नोनं वर्षत्रयमथागमत् ॥
अथ वर्षत्रयस्यांते तस्मिन्नेव दिने मुनिः
anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ sukhaṃ suṣvāpa tattaṭe ||
yāmamātrāvaśiṣṭāyāṃ vibhāvaryāṃ mahādhvaniḥ
||48||अन्वास्य पश्चिमां संध्यां सुखं सुष्वाप तत्तटे ॥
याममात्रावशिष्टायां विभावर्यां महाध्वनिः
udabhūtpralayāṃbhodhivīcikolāhalopamaḥ ||
tena śabdena mahatā kakṣīvānpratyabudhyata
||49||उदभूत्प्रलयांभोधिवीचिकोलाहलोपमः ॥
तेन शब्देन महता कक्षीवान्प्रत्यबुध्यत
tatastu svanayo nāma rājā sānucaro balī ||
mṛgayākautukī tatra madhurāpatirāyayau
||50||ततस्तु स्वनयो नाम राजा सानुचरो बली ॥
मृगयाकौतुकी तत्र मधुरापतिराययौ
vinighnansa gajānsiṃhānvarāhānmahiṣānnurūn ||
anyānmṛgaviśeṣāṃśca sa rājā nyavadhīccharaiḥ
||851||विनिघ्नन्स गजान्सिंहान्वराहान्महिषान्नुरून् ॥
अन्यान्मृगविशेषांश्च स राजा न्यवधीच्छरैः
sāmātyo mṛgayāsakto rathavājigajairyutaḥ ||
agastyatīrthasavidhamāsasāda bhaṭānvitaḥ
||52||सामात्यो मृगयासक्तो रथवाजिगजैर्युतः ॥
अगस्त्यतीर्थसविधमाससाद भटान्वितः
sa rājā mṛgayāśrāṃtaḥ śrāṃtasainikasaṃvṛtaḥ ||
tattīrthatīraprāṃteṣu niṣasāda mahīpatiḥ
||53||स राजा मृगयाश्रांतः श्रांतसैनिकसंवृतः ॥
तत्तीर्थतीरप्रांतेषु निषसाद महीपतिः
tataḥ prabhāte vimale kakṣī vānmunisattamaḥ ||
agastyatīrthe snātvā'sau saṃdhyāṃ pūrvāmupāsya ca
||54||ततः प्रभाते विमले कक्षी वान्मुनिसत्तमः ॥
अगस्त्यतीर्थे स्नात्वाऽसौ संध्यां पूर्वामुपास्य च
tasya tīre japanmatrāṃstasthau niyamasaṃyutaḥ ||
atrāṃtare tīrthavarādgaja eko viniryayau
||55||तस्य तीरे जपन्मत्रांस्तस्थौ नियमसंयुतः ॥
अत्रांतरे तीर्थवराद्गज एको विनिर्ययौ
caturdaṃto mahākāyaḥ kailāsa iva mūrtimān ||
sa samutthāya tattīrthādagātkakṣīvadaṃtikam
||56||चतुर्दंतो महाकायः कैलास इव मूर्तिमान् ॥
स समुत्थाय तत्तीर्थादगात्कक्षीवदंतिकम्
tamāgatamudaṃkokta lakṣaṇairupalakṣitam ||
tadā nirīkṣya kakṣīvānāroḍhuṃ snānamātanot
||57||तमागतमुदंकोक्त लक्षणैरुपलक्षितम् ॥
तदा निरीक्ष्य कक्षीवानारोढुं स्नानमातनोत्
namaskṛtya ca tattīrthaṃ ślāghamāno muhurmuhuḥ ||
āruroha ca kakṣīvāṃścaturdaṃtaṃ mahāgajam
||58||नमस्कृत्य च तत्तीर्थं श्लाघमानो मुहुर्मुहुः ॥
आरुरोह च कक्षीवांश्चतुर्दंतं महागजम्
āruhya taṃ caturdaṃtaṃ rajatācalasaṃnibham ||
svanayasya purīmeva kakṣīvāngaṃtumaicchata
||59||आरुह्य तं चतुर्दंतं रजताचलसंनिभम् ॥
स्वनयस्य पुरीमेव कक्षीवान्गंतुमैच्छत
tamārūḍhaṃ caturdaṃtaṃ śvetadaṃtāvalottamam ||
sa vīkṣya niścikāyainaṃ kakṣīvāniti bhūpatiḥ
||60||तमारूढं चतुर्दंतं श्वेतदंतावलोत्तमम् ॥
स वीक्ष्य निश्चिकायैनं कक्षीवानिति भूपतिः
prasannahṛdayo rājā tasyāṃtikamupāgamat ||
tadābhyāśamupāgamya kakṣīvaṃtaṃ nṛpo'bravīt
||61||प्रसन्नहृदयो राजा तस्यांतिकमुपागमत् ॥
तदाभ्याशमुपागम्य कक्षीवंतं नृपोऽब्रवीत्
svanaya uvāca
tvaṃ brahmankasya putro'si nāma kiṃ tava me vada ||
gajamenaṃ samāruhya kutra vā gantumicchasi ||
svanayenaivamuktastu kakṣīvānvākyamabravīt
||62||त्वं ब्रह्मन्कस्य पुत्रोऽसि नाम किं तव मे वद ॥
गजमेनं समारुह्य कुत्र वा गन्तुमिच्छसि ॥
स्वनयेनैवमुक्तस्तु कक्षीवान्वाक्यमब्रवीत्
kakṣīvānuvāca
putro'haṃ dīrghatamasaḥ kakṣīvāniti viśrutaḥ
||63||पुत्रोऽहं दीर्घतमसः कक्षीवानिति विश्रुतः
svanayasya tu rājarṣergacchāmi nagaraṃ prati ||
ahamudvoḍhumicchāmi tasya kanyā manoramām
||64||स्वनयस्य तु राजर्षेर्गच्छामि नगरं प्रति ॥
अहमुद्वोढुमिच्छामि तस्य कन्या मनोरमाम्
caturdaṃtagajārūḍhastatpratijñāṃ ca pūrayan ||
svanayasya sutāpāṇiṃ grahīṣyāmi narādhipa
||65||चतुर्दंतगजारूढस्तत्प्रतिज्ञां च पूरयन् ॥
स्वनयस्य सुतापाणिं ग्रहीष्यामि नराधिप
tadbhāṣitaṃ samākarṇya śrotrapīyūṣavarṣaṇam ||
harṣasaṃphullanayanaḥ svanayo vākyama bravīt
||66||तद्भाषितं समाकर्ण्य श्रोत्रपीयूषवर्षणम् ॥
हर्षसंफुल्लनयनः स्वनयो वाक्यम ब्रवीत्
kakṣīvanbhoḥ kṛtārthosmi sa eva svanayo hyaham ||
udvoḍhumicchati bhavānyasya kanyāṃ manoramām
||67||कक्षीवन्भोः कृतार्थोस्मि स एव स्वनयो ह्यहम् ॥
उद्वोढुमिच्छति भवान्यस्य कन्यां मनोरमाम्
svāgataṃ te muniśreṣṭha kakṣīvanbālatāpasa ||
mama kanyāṃ gṛhāṇa tvaṃ tapodhana manoramām
||68||स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ कक्षीवन्बालतापस ॥
मम कन्यां गृहाण त्वं तपोधन मनोरमाम्
tayā saha carandharmāngārhasthyaṃ pratipālaya ||
rājñoktaḥ sa tadovāca kakṣīvāndharmatatparaḥ ||
rājānaṃ svanayaṃ prītaṃ madhurāpuravāsinam
||69||तया सह चरन्धर्मान्गार्हस्थ्यं प्रतिपालय ॥
राज्ञोक्तः स तदोवाच कक्षीवान्धर्मतत्परः ॥
राजानं स्वनयं प्रीतं मधुरापुरवासिनम्
kakṣīvānuvāca
pitā dīrghatamānāma vedāraṇye mama prabho
||70||पिता दीर्घतमानाम वेदारण्ये मम प्रभो
āste tapaścaransaumyo niyamācāratatparaḥ ||
tasyāṃtikaṃ preṣaya tvaṃ vipramekaṃ dharāpate
||71||आस्ते तपश्चरन्सौम्यो नियमाचारतत्परः ॥
तस्यांतिकं प्रेषय त्वं विप्रमेकं धरापते
tathoktaḥ sa tadā rājā svanayo hṛṣṭamā nasaḥ ||
anekasenayā sārdhaṃ prāhiṇotsvapurodhasam
||72||तथोक्तः स तदा राजा स्वनयो हृष्टमा नसः ॥
अनेकसेनया सार्धं प्राहिणोत्स्वपुरोधसम्
vipraṃ sudarśanaṃ nāma vedāraṇyasthalaṃ prati ||
sudarśanaḥ samādiṣṭaḥ svanayena nṛpeṇa saḥ
||73||विप्रं सुदर्शनं नाम वेदारण्यस्थलं प्रति ॥
सुदर्शनः समादिष्टः स्वनयेन नृपेण सः
mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau vedakānanam ||
tatroṭaje samāsīna taṃ dīrghatamasaṃ munim
||74||महत्या सेनया सार्धं प्रययौ वेदकाननम् ॥
तत्रोटजे समासीन तं दीर्घतमसं मुनिम्
tapaścaratamāsīnaṃ dhyāyanvedāṭavī patim ||
purohito dadarśātha japaṃtaṃ maṃtramuttamam
||75||तपश्चरतमासीनं ध्यायन्वेदाटवी पतिम् ॥
पुरोहितो ददर्शाथ जपंतं मंत्रमुत्तमम्
praṇāmamakarottasmai munaye sa sudarśanaḥ ||
uvāca dīrghatamasaṃ muniṃ prahlādayanniva
||76||प्रणाममकरोत्तस्मै मुनये स सुदर्शनः ॥
उवाच दीर्घतमसं मुनिं प्रह्लादयन्निव
sudarśana uvāca
kaccitte kuśalaṃ brahmankaccitte vardhate tapaḥ ||
āśrame kuśalaṃ kaccitkacciddharme sukhaṃ vada
||77||कच्चित्ते कुशलं ब्रह्मन्कच्चित्ते वर्धते तपः ॥
आश्रमे कुशलं कच्चित्कच्चिद्धर्मे सुखं वद
pṛṣṭaḥ sudarśanenaivaṃ munirdīrghatamāstadā ||
sudarśanamuvācedamarghyādividhipūrvakam
||78||पृष्टः सुदर्शनेनैवं मुनिर्दीर्घतमास्तदा ॥
सुदर्शनमुवाचेदमर्घ्यादिविधिपूर्वकम्
dīrghatamā uvāca
sarvatra kuśalaṃ brahmansudarśana mahāmate ||
mama vedāṭavīnāthakṛpayā nāśubhaṃ kvacit
||79||सर्वत्र कुशलं ब्रह्मन्सुदर्शन महामते ॥
मम वेदाटवीनाथकृपया नाशुभं क्वचित्
tavāpi kuśalaṃ brahmankiṃ sukhāgamanaṃ tathā ||
kiṃvā''gamanakāryaṃ te sudarśana mamāśrame
||80||तवापि कुशलं ब्रह्मन्किं सुखागमनं तथा ॥
किंवाऽऽगमनकार्यं ते सुदर्शन ममाश्रमे
svanayasya purodhāstvaṃ khalu vedavidāṃvaraḥ ||
taṃ vihāya mahārāja madhurāpuravāsinam
||81||स्वनयस्य पुरोधास्त्वं खलु वेदविदांवरः ॥
तं विहाय महाराज मधुरापुरवासिनम्
mahatyā senayā sārdhaṃ kimarthaṃ tvamihāgataḥ ||
ityukto dīrghatamasā tadānīṃ sa sudarśanaḥ
||82||महत्या सेनया सार्धं किमर्थं त्वमिहागतः ॥
इत्युक्तो दीर्घतमसा तदानीं स सुदर्शनः
uvāca taṃ mahātmānaṃ muniṃ jvalitatejasam ||
sarvatra me sukhaṃ brahmanbhavataḥ kṛpayā sadā
||83||उवाच तं महात्मानं मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥
सर्वत्र मे सुखं ब्रह्मन्भवतः कृपया सदा
bhagavansva nayo rājā sāṣṭāṃgaṃ praṇipatya tu ||
tvāṃ prāha praśritaṃ vākyaṃ manmukhena śṛṇuṣva tat
||84||भगवन्स्व नयो राजा साष्टांगं प्रणिपत्य तु ॥
त्वां प्राह प्रश्रितं वाक्यं मन्मुखेन शृणुष्व तत्
svanaya uvāca
kakṣīvāṃste suto brahma ngaṃdhamādanaparvate ||
snānaṃ kurvannagastyasya tīrthe saṃprati vartate
||85||कक्षीवांस्ते सुतो ब्रह्म न्गंधमादनपर्वते ॥
स्नानं कुर्वन्नगस्त्यस्य तीर्थे संप्रति वर्तते
tasya rūpaṃ tapo dharmamācārānvaidikāṃstathā ||
vedaśāstrapravīṇatvamābhi jātyaṃ ca tādṛśam
||86||तस्य रूपं तपो धर्ममाचारान्वैदिकांस्तथा ॥
वेदशास्त्रप्रवीणत्वमाभि जात्यं च तादृशम्
lokottaramidaṃ sarvaṃ vijñāya tava naṃdane ||
manoramāṃ sutāṃ tasmai dātumicchāmyahaṃ mune
||87||लोकोत्तरमिदं सर्वं विज्ञाय तव नंदने ॥
मनोरमां सुतां तस्मै दातुमिच्छाम्यहं मुने
mṛgayākautukī cāhaṃ gaṃdhamādanaparvatam ||
āgato muniśārdūla vartte yuṣmatsutāṃtike
||88||मृगयाकौतुकी चाहं गंधमादनपर्वतम् ॥
आगतो मुनिशार्दूल वर्त्ते युष्मत्सुतांतिके
pitranujñāṃ vinā nāhamudvaheyaṃ sutāṃ tava ||
iti brūte tava sutaḥ kakṣīvānmunisa ttama
||89||पित्रनुज्ञां विना नाहमुद्वहेयं सुतां तव ॥
इति ब्रूते तव सुतः कक्षीवान्मुनिस त्तम
tadbhāvāṃ matsutāṃ tasmai dātuṃ me'nugrahaṃ kuru ||
praiṣayaṃ ca samīpaṃ te senayā ca sudarśanam
||90||तद्भावां मत्सुतां तस्मै दातुं मेऽनुग्रहं कुरु ॥
प्रैषयं च समीपं ते सेनया च सुदर्शनम्
sudarśana uvāca
iti māṃ bhagavanrājā prāhiṇottava sannidhim ||
tadbhavānanumanyasva rājñastasya cikīrṣitam
||91||इति मां भगवन्राजा प्राहिणोत्तव सन्निधिम् ॥
तद्भवाननुमन्यस्व राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्
śrīsūta uvāca
ityuktvā virarāmātha svanayasya purohitaḥ ||
tato dīrghatamāḥ prāha svanayasya purohitam
||92||इत्युक्त्वा विररामाथ स्वनयस्य पुरोहितः ॥
ततो दीर्घतमाः प्राह स्वनयस्य पुरोहितम्
dīrghatamā uvāca
sudarśana bhavatvevaṃ kathitaṃ svanayena yat ||
mamābhīṣṭatamaṃ hyetatpāṇigrahaṇamaṃgalam
||93||सुदर्शन भवत्वेवं कथितं स्वनयेन यत् ॥
ममाभीष्टतमं ह्येतत्पाणिग्रहणमंगलम्
āgamiṣyāmyahaṃ vipra gandhamādanaparvatam ||
ityuktvā sa munirviprā mahādīrghatamā muniḥ
||94||आगमिष्याम्यहं विप्र गन्धमादनपर्वतम् ॥
इत्युक्त्वा स मुनिर्विप्रा महादीर्घतमा मुनिः
vedāṭavīpatiṃ natvā bhaktipravaṇacetasā ||
sudarśanena sahitaḥ setumuddiśya niryayau
||95||वेदाटवीपतिं नत्वा भक्तिप्रवणचेतसा ॥
सुदर्शनेन सहितः सेतुमुद्दिश्य निर्ययौ
ṣaṭbhirdinairmuniḥ puṇyaṃ prayayau gandhamādanam ||
agastitīrthatīraṃ ca gatvā dīrghatamā muniḥ
||96||षट्भिर्दिनैर्मुनिः पुण्यं प्रययौ गन्धमादनम् ॥
अगस्तितीर्थतीरं च गत्वा दीर्घतमा मुनिः
atha putraṃ dadarśāgre kakṣīvaṃtaṃ mahāmuniḥ ||
kakṣīvānpitaraṃ dṛṣṭvā vavande nāma kīrtayan
||97||अथ पुत्रं ददर्शाग्रे कक्षीवंतं महामुनिः ॥
कक्षीवान्पितरं दृष्ट्वा ववन्दे नाम कीर्तयन्
tato dīrghatamā yogī svāṃkamāropya taṃ sutam ||
mūrdhnyupāghrāya sasnehaṃ sasvaje pulakākulaḥ
||98||ततो दीर्घतमा योगी स्वांकमारोप्य तं सुतम् ॥
मूर्ध्न्युपाघ्राय सस्नेहं सस्वजे पुलकाकुलः
kuśalaṃ paripapraccha tadā dīrghatamā ṛṣiḥ ||
sarvavedāstvayādhītāḥ kakṣīvankimu vatsaka
||99||कुशलं परिपप्रच्छ तदा दीर्घतमा ऋषिः ॥
सर्ववेदास्त्वयाधीताः कक्षीवन्किमु वत्सक
śāstrāṇyapāṭhīḥ kiṃ tvaṃ vā vatsa sarvaṃ vadasva me ||
iti pṛṣṭaḥ svapitrā sa sarvaṃ vṛttaṃ tamavravīt
||100||शास्त्राण्यपाठीः किं त्वं वा वत्स सर्वं वदस्व मे ॥
इति पृष्टः स्वपित्रा स सर्वं वृत्तं तमव्रवीत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyebrahmakhaṇḍe setumāhātmye'gastitīrthapraśaṃsāyāṃ kakṣīvadudvāhodyogavarṇanaṃnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||