kuṃbhasaṃbhavatīrthe'sminvidhāyābhiṣavaṃ naraḥ
śrīsūta uvāca
kuṃbhasaṃbhavatīrthe'sminvidhāyābhiṣavaṃ naraḥ ||
rāmakuṃḍaṃ tataḥ puṇyaṃ gacchetpāpavimuktaye
||1||कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः ॥
रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये
raghunāthasaraḥ puṇyaṃ dvijāḥ pāpaharaṃ tathā ||
raghunāthasarastīre kṛto yajño'lpadakṣiṇaḥ
||2||रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा ॥
रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः
saṃpūrṇaphalado bhūyātsvādhyāyo'pi japastathā ||
raghunātha sarastīre muṣṭimātramapi dvijāḥ
||3||संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा ॥
रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः
dattaṃ cedvedaviduṣe tadanaṃtaguṇaṃ bhavet ||
rāmatīrthaṃ samuddiśya vakṣyāmi munipuṃgavāḥ
||4||दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् ॥
रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः
itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam ||
sutīkṣṇanāmā vipreṃdro munirniyatamānasaḥ
||5||इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥
सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः
agastyaśiṣyo rāmasya caraṇābjaviciṃtakaḥ ||
rāmacaṃdrasarastīre tapastepe suduṣkaram
||6||अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः ॥
रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्
japanṣaḍakṣaraṃ maṃtraṃ rāmacaṃdrādhidaivatam ||
nityaṃ sa paṃcasāhasraṃ matrarājamataṃdritaḥ
||7||जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् ॥
नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः
jajāpa kurvansnānaṃ ca raghunāthasarojale ||
bhikṣāśī niyatāhāro jitakrodho jiteṃdriyaḥ
||8||जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले ॥
भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः
evaṃ sutīkṣṇo vipreṃdrā bahukālamavartata ||
tataḥ kadācitsa munīrāmaṃ dhyāya nsadā hṛdi ||
tuṣṭāva sītāsahitaṃ rāmacaṃdraṃ sabhaktikam
||9||एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत ॥
ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि ॥
तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्
sutīkṣṇa uvāca
namaste jānakīnātha namaste hanumatpriya
||10||नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय
namaste kauśikamuneryāgarakṣaṇadīkṣita ||
namaste kausaleyāya viśvāmitrapriyāya ca
||11||नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित ॥
नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च
namaste harakodaṇḍabhaṃjakāmarasevita ||
mārīcāṃtaka rājeṃdra tāṭakāprāṇanāśana
||12||नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित ॥
मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन
kabaṃdhāre hare tubhyaṃ namo daśarathātmaja ||
jāmadagnyajite tubhyaṃ kharavidhvaṃsine namaḥ
||13||कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज ॥
जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः
namaḥ sugrīvanāthāya namo vāliharāya te ||
vibhīṣaṇabhayakleśahāriṇe malahāriṇe
||14||नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते ॥
विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे
ahalyāduḥkhasaṃhartre namaste bharatāgraja ||
aṃbhodhigarvasaṃhartre tasminsetu kṛte namaḥ
||15||अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज ॥
अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः
tārakabrahmaṇe tubhyaṃ lakṣmaṇāgraja te namaḥ ||
rakṣaḥsaṃhāriṇe tubhyaṃ namo rāvaṇamarddine
||16||तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः ॥
रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने
kodaṇḍadhāriṇe tubhyaṃ sarva rakṣāvidhāyine ||
iti stuvanmuniḥ so'yaṃ sutīkṣṇo rāmamanvaham
||17||कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने ॥
इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्
nināya kālamaniśaṃ rāmacaṃdraniṣaṇṇadhīḥ ||
evamabhyasatastasya rāma mantraṃ ṣaḍakṣaram
||18||निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः ॥
एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्
stuvato rāmacaṃdraṃ ca stotreṇānena suvratāḥ ||
tīrthe ca raghunāthasya kurvataḥ snānamanvaham
||19||स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः ॥
तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्
abhavanniścalā bhaktī rāmacaṃdretinirmalā ||
abhūdadvaitavijñānaṃ pratyagātmaikalakṣaṇam
||20||अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला ॥
अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्
anadhītatrayījñānaṃ tathaivāśrutavedanam ||
parakāyapraveśe ca sāmarthyamabhavaddvijāḥ
||21||अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् ॥
परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः
ākāśagamane śaktiḥ kalāvaidagdhyameva ca ||
aśrutānāṃ ca śāstrāṇāmabhijñānaṃ vinā gurum
||22||आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च ॥
अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्
gamanaṃ sarvalokeṣu prati ghātavivarjitam ||
atīṃdriyārthadraṣṭṛtvaṃ devaiḥ saṃbhāṣaṇaṃ tathā
||23||गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् ॥
अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा
pipīlikādijaṃtūnāṃ vārtājñānamapi dvijāḥ ||
brahmaviṣṇumahādevalokeṣu gamanaṃ tathā
||24||पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः ॥
ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा
caturdaśasu lokeṣu svādhīnagamanaṃ tathā ||
etānyanyāni sarvāṇi yogilabhyāni sattamāḥ
||25||चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा ॥
एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः
sutīkṣṇasyābhavanviprā rāmā tīrthaniṣevaṇāt ||
evaṃprabhāvaṃ tattīrthaṃ mahāpātakanāśanam
||26||सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् ॥
एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्
mahāsiddhikaraṃ puṇyamapamṛtyuvināśanam ||
bhuktimuktipradaṃ puṃsāṃ narakakleśanā śanam
||27||महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्
rāmabhaktipradaṃ nityaṃ saṃsārocchedakāraṇam ||
asya tīre mahalliṃgaṃ sthāpayitvā raghūdvahaḥ ||
pūjayāmāsa talliṃgaṃ lokānugrahakā myayā
||28||रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् ॥
अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः ॥
पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया
rāmatīrthe mahāpuṇye snātvā talliṃgadarśanāt ||
narāṇāṃ muktireva syātkimutānyā vibhūtayaḥ
||29||रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् ॥
नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः
tatra snātvā śivaṃ dṛṣṭvā dharma putraḥ purā dvijāḥ ||
anṛtoktisamudbhūtadoṣānmukto'bhavatkṣaṇāt
||30||तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः ॥
अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्
ṛṣaya ūcuḥ
asatyamuditaṃ kasmāddharmaputreṇa sūtaja ||
yaddoṣaśāṃtaye sasnau rāmatīthe'tipāvane
||31||असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज ॥
यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने
śrīsūta uvāca
yuṣmākamṛṣayo vakṣye yathoktamanṛtaṃ raṇe ||
chalena dharmaputreṇa yannaṣṭaṃ rāmatīrthake
||32||युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे ॥
छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके
anyonyaṃ pāṃḍavā viprā dharmaputrādayaḥ purā ||
dhṛtarāṣṭrasya putrāśca durnodhanamukhāstadā
||33||अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा ॥
धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा
mahadvai vairamāsādya rājyārthaṃ viprasattamāḥ ||
mahatyā senayā sārddhaṃ kurukṣetre sametya ca
||34||महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः ॥
महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च
ayudhyansamare vīrāḥ samareṣvanivartinaḥ ||
yuddhaṃ kṛtvā daśadinaṃ gāṃgeyaḥ patito bhuvi
||35||अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः ॥
युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि
tataḥ paṃcadinaṃ bhūyo dhṛṣṭadyumnena vīryavān ||
ācāryo yuyudhe droṇo mahābalaparākramaḥ
||36||ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् ॥
आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः
anekāstrāṇi śastrāṇi droṇācaryo mahābalī ||
visṛjanpāṃḍavānīkaṃ pīḍayāmāsa vīryavān
||37||अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली ॥
विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्
atha divyāstravicchūro dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ ||
abhinadbāṇavarṣeṇa droṇasenāmanekadhā
||38||अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥
अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा
dhṛṣṭadyumnaṃ tadā droṇaḥ śaravarṣairavākirat ||
pārthasenā tathā droṇabāṇavarṣātipīḍitā
||39||धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् ॥
पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता
daśadikṣu bhayākrāṃtā vidrutā dvijasattamāḥ ||
tato'rjuno raṇe droṇaṃ yuyudhe rathināṃ varaḥ
||40||दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः ॥
ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः
raṇapravīṇayostatra vijayadroṇayo raṇe ||
draṣṭuṃ samāgatairdevairabhūdvyomaniraṃ taram
||41||रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे ॥
द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्
droṇaphālgunayorviprā nāsti yuddhopamā bhuvi ||
sāmarṣayostadācāryaśiṣyayorabhavadraṇaḥ
||42||द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि ॥
सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः
droṇaphālgunayoryuddhaṃ droṇaphālguna yoriva ||
bahu mene'tha manasā droṇo'rjunaparākramam
||43||द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव ॥
बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्
tato droṇo mahāvīryaṃ priyaśiṣyaṃ sa phālgunam ||
vihāya pāṃcālabalaṃ samayudhyata vīryavān
||44||ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् ॥
विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्
saviṃśatisahasrāṇi daśa tatrāyutāni ca ||
droṇācāryo'vadhīdrājñāṃ yuddhe sagajavājinām
||45||सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च ॥
द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्
dhṛṣṭadyumno'tha kupito droṇa mabhyahanaccharaiḥ ||
droṇaśca paṭṭiśaṃ gṛhya dhṛṣṭadyumnamatāḍayat
||46||धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः ॥
द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्
śarairvivyādha taṃ yuddhe tīkṣṇairagniśikhopamaiḥ ||
paraṅmukho'bhavattatra dhṛṣṭa dyumnaḥ śarāhataḥ
||47||शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः ॥
परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः
tato virathamāgatya dhṛṣṭadyumnaṃ vṛkodaraḥ ||
svaṃ syaṃdanaṃ samāropya droṇācāryamathābravīt
||48||ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः ॥
स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्
svakarmabhirasaṃtuṣṭāḥ śikṣitāstrā dvijādhamāḥ ||
na yuddhyeranyadi krūrā na naśyerannṛpā raṇe
||49||स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः ॥
न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे
ahiṃsā hi paro dharmo brāhmaṇānāṃ sadā smṛtaḥ ||
hiṃsayā dāraputrādīnrakṣaṃte vyādhajātayaḥ
||50||अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः ॥
हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः
hiṃsīstvamekaputrārthe yuddhe sthitvā bahūnnṛpān ||
sa cāpi te suto brahmanhataḥ śete raṇājire
||51||हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् ॥
स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे
tathāpi lajjā te nāsti śoko'pīha na jāyate ||
vacanaṃ tviti bhīmasya satyaṃ śrutvā yudhiṣṭhirāt
||52||तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते ॥
वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्
nijāyudhaṃ sa tatyāja papāta syaṃdano pari ||
yogavitprāyamātasthe droṇācāryastadā dvijāḥ
||53||निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि ॥
योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः
tadaṃtaraṃ parijñāya droṇācāryasya pārśvataḥ ||
khaṅgapāṇiḥ śiracchettumabhyadhāvadraṇā jire
||54||तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः ॥
खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे
vāryamāṇo'pi pārthādyaistacchiraśchettumudyayau ||
yogavittvāddroṇamūrdhno jyotirūrdhvaṃ divaṃ yayau
||55||वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ ॥
योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ
dṛṣṭaṃ kṛṣṇārjunakṛpadharmaputrādi bhirmṛdhe ||
droṇasyāsya gataprāṇāccharīrādacchinacchiraḥ
||56||दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे ॥
द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः
bhāradvāje hate yuddhe kauravāḥ prādravanbhayāt ||
jahṛṣuḥ pāṃḍavā viprā dhṛṣṭadyumnādaya stadā
||57||भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् ॥
जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा
senāṃ tāṃ vidrutāṃ dṛṣṭvā drauṇirūce suyodhanam ||
etaddravati ki sainyaṃ tyaktapraharaṇaṃ nṛpa
||58||सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् ॥
एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप
tadā duryodhano rājā svayaṃ vaktu maśaknuvan ||
yuddhe droṇavadhaṃ vaktuṃ kṛpācāryamacodayat ||
drauṇaye'tha kṛpācāryo vadhamūce gurostadā
||59||तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् ॥
युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् ॥
द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा
kṛpa uvāca
aśvatthāmaṃstava pitā brahmāstreṇa mṛdhe ripūn ||
hatvā nināya sadanaṃ yamasya śataśo balī
||60||अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् ॥
हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली
durādharṣatamaṃ dṛṣṭvā tadvīryaṃ keśavastadā ||
pāṃḍavānprāha vipreṃdra vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
||61||दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा ॥
पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः
keśava uvāca
droṇaṃ jetumupāyo'sti pāṃḍavā yudhi durjayam
||62||द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्
aśvatthātmā tava suto hato droṇa mṛdhe'dhunā ||
satyavādī vadedevaṃ yadi prāmāṇiko janaḥ
||63||अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना ॥
सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः
droṇo nivarteta raṇāttadā tyaktvāyudhaṃ kṣaṇāt ||
ata enāṃ mṛṣāvārtāṃ dharmarājo'dhunā vadet
||64||द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् ॥
अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्
nānyathā śakyate jetuṃ droṇo yuddhaviśāradaḥ ||
dharmājjetumaśakyaṃ ceddharmaṃ tyaktvā'pyariṃ jayet
||65||नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः ॥
धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्
iti keśavavākyaṃ tacchrutvā bhīmaḥ pṛthāsataḥ ||
pitaraṃ te samabhyetya mithyāvākyamabhāṣata
||66||इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः ॥
पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत
aśvatthāmā hato droṇa yuddhe'tra patito'dhunā ||
droṇācāryopi tadvākyamamanyata yathārthataḥ
||67||अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना ॥
द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः
aviśvasya punaḥ so'tha dharmajaṃ prāpya cābravīt ||
dharmātmaja mṛdhe sūnuraśvatthāmā mamādhunā
||68||अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् ॥
धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना
hataḥ kiṃ tvaṃ vadasvādya satyavādī bhavānmataḥ ||
dharmaputro'satyabhīrurāsīccārijayotsukaḥ
||69||हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः ॥
धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः
kiṃ kartavyaṃ mayādyeti dolālolamanā abhūt ||
sa dṛṣṭvā bhīmanihatamaśvatthāmābhidhaṃ gajam
||70||किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् ॥
स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्
aśvatthāmā hato yuddhe bhīmenādya raṇe mahān ||
itthaṃ droṇaṃ babhāṣe'sau dharmaputraśchaloktitaḥ
||71||अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् ॥
इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः
tacchrutvā tvatpitā śastraṃ tyaktvā yuddhānnyavarttata ||
atha dharmasutaḥ prāha paraṃ vāraṇa ityapi
||72||तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत ॥
अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि
tyaktaṃ śastraṃ na gṛhṇīyāṃ yuddhe punariti sma saḥ ||
pratijajñe tava pitā vatsa droṇo balī punaḥ
||73||त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः ॥
प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः
ataḥ śastraṃ na jagrāha pratijñābhaṃgakātaraḥ ||
dhṛṣṭadyumnaṃ tadā dṛṣṭvā pitā te mṛtyumātmanaḥ
||74||अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः ॥
धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः
matvā prāyopaveśena rathopasthe sa yogavit ||
aśayiṣṭa samādhisthaḥ prāṇānāyamya vāgyataḥ
||75||मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् ॥
अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः
tato nirbhidya mūrdhānaṃ tatprāṇā niryayuḥ kṣaṇāt ||
tadā mṛtasya droṇasya vatsa khaṅgena tacchiraḥ
||76||ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् ॥
तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः
keśāgṛhītvā hastena dhṛṣṭadyumno'cchinadyudhi ||
māvadhīriti pārthādyāḥ procuḥ sarve ca sainikāḥ ||
sarvairnivāryamāṇopi tvattātaṃ pārśvato'vadhīt
||77||केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि ॥
मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः ॥
सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्
śrīsūta uvāca
pitaraṃ nihataṃ śrutvā rudandrauṇiściraṃ dvijāḥ
||78||पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः
kopena mahatā tatra jvalanvākyamathābravīta ||
anṛtaṃ procya pitaraṃ nyastaśastraṃ cakāra yaḥ
||79||कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत ॥
अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः
pitaraṃ me'dya taṃ pārthamapyanyā tha pāṃḍavān ||
gṛhītvā keśapāśaṃ yastyaktaśastraśiro'hanat
||80||पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् ॥
गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्
chadmanā pārṣataṃ taṃ ca haniṣyāmyacirādaham ||
kṛṣṇena saha paśyaṃtu pāṇḍavā matparākramam
||81||छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् ॥
कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्
iti drauṇirdvijāstatra pratijajñe bhayaṃkaram ||
tatostaṃ gata āditye rājānaḥ sarva eva te
||82||इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् ॥
ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते
ubhaye nihate droṇe prāviśanpaṭamaṇḍapam ||
aṣṭādaśadinairevaṃ nivṛttamabhavadraṇam
||83||उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् ॥
अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्
śalyaṃ karṇaṃ tathānyāṃśca duryodhanamukhāṃstataḥ ||
dhārtarāṣṭrānnihatyājau dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
||84||शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः ॥
धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः
svīyānāṃ ca pareṣāṃ ca mṛtānāṃ sāṃparāyikam ||
akarodvidhivadviprāḥ sārdhaṃ dhaumyā dibhirdvijaiḥ
||85||स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् ॥
अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः
vaṃditvā dhṛtarāṣṭraṃ ca sarve saṃbhūya pāṇḍavāḥ ||
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātā hataśiṣṭajanairvṛtāḥ
||86||वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः ॥
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः
saṃprāpya hāstinapuraṃ prāviśaṃste svamaṃdiram ||
tataḥ katipayāhaḥsu gateṣu kila nāgarāḥ
||87||संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् ॥
ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः
dhaumyādimunibhiḥ sārdhaṃ dharmajasya mahātmanaḥ ||
rājyā bhiṣecanaṃ kartuṃ prārabhaṃta munīśvarāḥ ||
rājyābhiṣecane tasya pravṛtte dharmajasya tu ||
aśarīrā tato vāṇī babhāṣe dharmanaṃdanam
||89||धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः ॥
राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः ॥
राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु ॥
अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्
dharma putra mahābhāga ripūṇāmapi vatsala ||
rājyābhiṣekaṃ mā kārṣīrnārhastvaṃ rājyapālane
||90||धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल ॥
राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने
yatastvaṃ chadmanācāryamuktvā satyaṃ dvijottamam ||
nyasta śastraṃ raṇe rājannaghātayadalajjakaḥ
||91||यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् ॥
न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः
ataste pāpabāhulyaṃ vidyate dharmanaṃdana ||
prāyaścittamakṛtvāsya rājyapālanakarmaṇi
||92||अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन ॥
प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि
nārhatā vidyate yasmātprāyaścittamataścara ||
ityuktvā virarāmātha sā tu vāgaśarīriṇī
||93||नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर ॥
इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी
tato dharmasuto rājā tadvākyaṃ bhṛśakātaraḥ ||
mūḍho'haṃ sāhasī krūraḥ piśuno lobhamohitaḥ
||94||ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः ॥
मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः
tuccharājyābhilāṣeṇa kṛtavānpāpamīdṛśam ||
etatpāpaviśuddhyarthaṃ kiṃ kariṣyāmi kā gatiḥ
||95||तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् ॥
एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः
kiṃ vā dānaṃ pradāsyāmi kutra yāsyāmi vā punaḥ ||
iti śokasamāviṣṭe tasminrājani dharmaje
||96||किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः ॥
इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे
kṛṣṇadvaipāyano vyāsassamāyātastadaṃtikam ||
tato'bhivaṃdya taṃ vyāsaṃ pratyutthāya kṛtāṃjaliḥ
||97||कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् ॥
ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः
saṃpūjyārghyādinā viprā bhaktiyuktena cetasā ||
adehavācā yatproktaṃ tatsarvamakhilena saḥ
||98||संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा ॥
अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः
vyāsāya śrāvayāmāsa duḥkhito dharmanaṃdanaḥ ||
śrutvā tadakhilaṃ vākyaṃ dharmajasya mahāmuniḥ ||
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ tato vaktuṃ praca krame
||99||व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः ॥
श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः ॥
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे
vyāsa uvāca
mā kārṣīstvaṃ bhayaṃ rājannupāyaṃ prabravīmi te ||
asya pāpasya śāṃtyarthaṃ śrutvānuṣṭhīyatāṃ tvayā
||100||मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते ॥
अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ tadbrūhi mahāyoginpārāśarya kṛpānidhe ||
yena me pāpanāśaḥ syādacirāttadvadādhunā
||101||किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे ॥
येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना
vyāsa uvāca
dakṣiṇāṃbhonidhau setau gaṃdhamādanaparvate
||102||दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते
rāmasetau mahārāja rāmatīrthamiti śrutam ||
asti puṇyaṃ saraḥ siddhaṃ mahāpātakanāśanam
||3||रामसेतौ महाराज रामतीर्थमिति श्रुतम् ॥
अस्ति पुण्यं सरः सिद्धं महापातकनाशनम्
yasya darśanamātreṇa mahāpātakakoṭayaḥ ||
prayāṃti vilayaṃ sadyastamaḥ sūryodaye yathā
||4||यस्य दर्शनमात्रेण महापातककोटयः ॥
प्रयांति विलयं सद्यस्तमः सूर्योदये यथा
rāmatīrthaṃ yadā paśyetsvayaṃ rāmeṇa nirmitam ||
tadaiva brahmahatyāyā mucyate nātra saṃśayaḥ
||5||रामतीर्थं यदा पश्येत्स्वयं रामेण निर्मितम् ॥
तदैव ब्रह्महत्याया मुच्यते नात्र संशयः
tatra gatvā mahārāja rāmatīrthe vimuktide ||
snāhi te pāpaśuddhiḥ syādrājyarakṣārhatāpi ca
||6||तत्र गत्वा महाराज रामतीर्थे विमुक्तिदे ॥
स्नाहि ते पापशुद्धिः स्याद्राज्यरक्षार्हतापि च
dānaṃ kuruṣva tattīre gobhūmitilavāsasām ||
suvarṇarajatānāṃ ca dānaṃ kuru yudhiṣṭhira ||
avaśyametatpāpānāṃ śuddhiste na cirādbhavet
||7||दानं कुरुष्व तत्तीरे गोभूमितिलवाससाम् ॥
सुवर्णरजतानां च दानं कुरु युधिष्ठिर ॥
अवश्यमेतत्पापानां शुद्धिस्ते न चिराद्भवेत्
śrīsūta uvāca
vyāsena dharmaputro'yamevamukto dvijottamāḥ
||9||व्यासेन धर्मपुत्रोऽयमेवमुक्तो द्विजोत्तमाः
tatkṣaṇenaiva dhaumyena sahitaḥ sānujastadā ||
sahadevaṃ pratiṣṭhāpya rājye dharmātmajastadā
||9||तत्क्षणेनैव धौम्येन सहितः सानुजस्तदा ॥
सहदेवं प्रतिष्ठाप्य राज्ये धर्मात्मजस्तदा
rāmasetuṃ samuddiśya pratasthe vāhanaṃ vinā ||
dinaiḥ katipayaireva rāmasetuṃ jagāma saḥ
||110||रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना ॥
दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः
rāmatīrthaṃ samāsādya dhaumyena saha pāṃḍavaḥ ||
purohitoktamārgeṇa saṃkalpya vidhipūrvakam
||11||रामतीर्थं समासाद्य धौम्येन सह पांडवः ॥
पुरोहितोक्तमार्गेण संकल्प्य विधिपूर्वकम्
sasnau rāmasarastīrthe puṇye pāpavināśane ||
snātvācamya viśuddhātmā kṣetrapiṃḍaṃ pradāya ca
||12||सस्नौ रामसरस्तीर्थे पुण्ये पापविनाशने ॥
स्नात्वाचम्य विशुद्धात्मा क्षेत्रपिंडं प्रदाय च
vyāso ktākhiladānāni pradadau sa yudhiṣṭhiraḥ ||
māsamekaṃ nirāhāraḥ sasnau tatra sa dharmajaḥ
||13||व्यासो क्ताखिलदानानि प्रददौ स युधिष्ठिरः ॥
मासमेकं निराहारः सस्नौ तत्र स धर्मजः
pratyahaṃ ca dadau dānaṃ vittalobhaṃ vinā dvijāḥ ||
eka māse gate tvevaṃ kasmiṃściddivase tataḥ
||14||प्रत्यहं च ददौ दानं वित्तलोभं विना द्विजाः ॥
एक मासे गते त्वेवं कस्मिंश्चिद्दिवसे ततः
āha dharmātmajaṃ vāṇī punarapyaśarīriṇī ||
rājaṃste vilayaṃ yātaṃ sarvaṃ pāpaṃ yudhiṣṭhira
||15||आह धर्मात्मजं वाणी पुनरप्यशरीरिणी ॥
राजंस्ते विलयं यातं सर्वं पापं युधिष्ठिर
chale nāsatyavacanādācāryasya vadhena yaḥ ||
doṣaste samabhūtpūrvaṃ so'pi naṣṭaḥ paraṃtapa
||16||छले नासत्यवचनादाचार्यस्य वधेन यः ॥
दोषस्ते समभूत्पूर्वं सोऽपि नष्टः परंतप
yāhi svanagaraṃ rājangatvā pālaya medinīm ||
abhiṣecaya cātmānaṃ rājyarakṣārhatāsti te
||17||याहि स्वनगरं राजन्गत्वा पालय मेदिनीम् ॥
अभिषेचय चात्मानं राज्यरक्षार्हतास्ति ते
ityuktvā virarāmātha sāpi vāgaśarīriṇī ||
tato dharmātmajaḥ prītastāmuddiśya diśaṃ prati
||18||इत्युक्त्वा विररामाथ सापि वागशरीरिणी ॥
ततो धर्मात्मजः प्रीतस्तामुद्दिश्य दिशं प्रति
namaskṛtvāśarīriṇyai tasyai vāce sahānujaḥ ||
prayayau hāstinapuraṃ suprītenāṃtarātmanā
||19||नमस्कृत्वाशरीरिण्यै तस्यै वाचे सहानुजः ॥
प्रययौ हास्तिनपुरं सुप्रीतेनांतरात्मना
abhiṣikto'tha rājye'sau pālayāmāsa medinīm ||
itthaṃ dharmātmajo viprā rāmatīrthanimajjanāt
||120||अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् ॥
इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्
gatapāpo viśuddhātmā yogyo'bhūdrājyarakṣaṇe ||
evaṃ vaḥ kathitaṃ citraṃ rāmatīrthasya vaibhavam
||21||गतपापो विशुद्धात्मा योग्योऽभूद्राज्यरक्षणे ॥
एवं वः कथितं चित्रं रामतीर्थस्य वैभवम्
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ bhaktimuktipradāyakam ||
yatra snānādvimukto'bhūnmithyādoṣātsa dharmajaḥ
||22||सर्वपापहरं पुण्यं भक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
यत्र स्नानाद्विमुक्तोऽभून्मिथ्यादोषात्स धर्मजः
paṭhaṃti ye' dhyāyamidaṃ dvijottamāḥ śṛṇvaṃti vā ye manujā vipātakāḥ ||
yāsyaṃti kailāsamananyalabhyaṃ gatvā na saṃyāṃti punaśca janma
||123||पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः ॥
यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ maṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye rāmatīrthapraśaṃsāyāṃ dharmaputramithyā kathanadoṣaśāṃtivarṇanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||