duṣpaṇyapaiśācyamokṣaṇam
śrīsūta uvāca
lakṣmītīrthe śubhe puṃsāṃ sarvaiśvaryaikakāraṇe ||
snātvā narastato gacchedagnitīrthaṃ dvijottamāḥ
||1||लक्ष्मीतीर्थे शुभे पुंसां सर्वैश्वर्यैककारणे ॥
स्नात्वा नरस्ततो गच्छेदग्नितीर्थं द्विजोत्तमाः
agnitīrthaṃ mahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam ||
tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ sarvābhīṣṭaikasādhanam ||
tatra snāyānnaro bhaktyā svapāpapariśuddhaye
||2||अग्नितीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् ॥
तीर्थानामुत्तमं तीर्थं सर्वाभीष्टैकसाधनम् ॥
तत्र स्नायान्नरो भक्त्या स्वपापपरिशुद्धये
ṛṣaya ūcuḥ
agnirtārthamitikhyātiḥ kathaṃ tasya munīśvara
||3||अग्निर्तार्थमितिख्यातिः कथं तस्य मुनीश्वर
kutraidamagnitīrthaṃ ca kīdṛśaṃ tasya vaibhavam ||
etannaḥ śraddadhānānāṃ vistarādvaktumarhasi
||4||कुत्रैदमग्नितीर्थं च कीदृशं तस्य वैभवम् ॥
एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि
śrīsūta uvāca
samyakpṛṣṭaṃ hi yuṣmābhiḥ śṛṇudhvaṃ munipuṃgavāḥ ||
purā hi rāghavo hatvā rāvaṇaṃ saparicchadam
||5||सम्यक्पृष्टं हि युष्माभिः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः ॥
पुरा हि राघवो हत्वा रावणं सपरिच्छदम्
sthāpayitvā tu laṃkāyāṃ bhartāraṃ ca vibhīṣaṇam ||
sītāsaumitrisaṃyukto rāmo daśarathātmajaḥ
||6||स्थापयित्वा तु लंकायां भर्तारं च विभीषणम् ॥
सीतासौमित्रिसंयुक्तो रामो दशरथात्मजः
siddhacāraṇagaṃdhavairdevairapsarasāṃ gaṇaiḥ ||
stūyamāno munigaṇaiḥ satyāśīstīrthakautukī
||7||सिद्धचारणगंधवैर्देवैरप्सरसां गणैः ॥
स्तूयमानो मुनिगणैः सत्याशीस्तीर्थकौतुकी
dhārayam̐llīlayā cāpaṃ rāmo'sahyaparākramaḥ ||
ātmanaḥ śuddhimādhātuṃ jānakīṃ śodhitu tathā
||8||धारयँल्लीलया चापं रामोऽसह्यपराक्रमः ॥
आत्मनः शुद्धिमाधातुं जानकीं शोधितु तथा
iṃdrādidevavṛndaiśca munibhiḥ pitṛbhistathā ||
vibhīṣaṇena sahitaḥ sarverapi ca vānaraiḥ
||9||इंद्रादिदेववृन्दैश्च मुनिभिः पितृभिस्तथा ॥
विभीषणेन सहितः सर्वेरपि च वानरैः
āyayau setumārgeṇa gaṃdhamādanaparvatam ||
lakṣmītīrthataṭe sthitvā jānakīśodhanāya saḥ
||10||आययौ सेतुमार्गेण गंधमादनपर्वतम् ॥
लक्ष्मीतीर्थतटे स्थित्वा जानकीशोधनाय सः
agnimāvāhayāmāsa devarṣipitṛsannidhau ||
athottasthau mahāṃbhodherlakṣmītīrthādvidūrataḥ
||11||अग्निमावाहयामास देवर्षिपितृसन्निधौ ॥
अथोत्तस्थौ महांभोधेर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः
paśyatsu sarvalokeṣu lihannaṃbhāṃsi pāvakaḥ ||
ātāmralocanaḥ pītavāsā dhanurdharaḥ
||12||पश्यत्सु सर्वलोकेषु लिहन्नंभांसि पावकः ॥
आताम्रलोचनः पीतवासा धनुर्धरः
saptabhiścaiva jihvābhirlelihāno diśo daśa ||
dṛṣṭvā raghupatiṃ śūraṃ līlāmānuṣarūpiṇam
||13||सप्तभिश्चैव जिह्वाभिर्लेलिहानो दिशो दश ॥
दृष्ट्वा रघुपतिं शूरं लीलामानुषरूपिणम्
jagāda vacanaṃ ramyaṃ jānakīśuddhikāraṇāt ||
rāmarāma mahābāho rākṣasānāṃ bhayāvaha
||14||जगाद वचनं रम्यं जानकीशुद्धिकारणात् ॥
रामराम महाबाहो राक्षसानां भयावह
pātivratyena jānakyā rāvaṇaṃ hatavānbhavān ||
satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||15||पातिव्रत्येन जानक्या रावणं हतवान्भवान् ॥
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नात्र कार्या विचारणा
kamaleyaṃ jaganmātā līlāmānuṣavigrahā ||
devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī
||16||कमलेयं जगन्माता लीलामानुषविग्रहा ॥
देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी
viṣṇordehānurūpāṃ vai karotyeṣātmanastanum ||
yadāyadā jagatsvāmindevadeva janārddana
||17||विष्णोर्देहानुरूपां वै करोत्येषात्मनस्तनुम् ॥
यदायदा जगत्स्वामिन्देवदेव जनार्द्दन
avatārānkaroṣi tvaṃ tadeyaṃ tvatsahāyinī ||
yadā tvaṃ bhārgavo rāmastadābhūddharaṇī tviyam
||18||अवतारान्करोषि त्वं तदेयं त्वत्सहायिनी ॥
यदा त्वं भार्गवो रामस्तदाभूद्धरणी त्वियम्
adhunā jānakī jātā bhavitrī rukmiṇī tataḥ ||
anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇoreṣā sahāyinī
||19||अधुना जानकी जाता भवित्री रुक्मिणी ततः ॥
अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषा सहायिनी
tasmāmadvacanādenāṃ prati gṛhṇīṣva rāghava ||
pāvakasya tu tadvākyaṃ śrutvā devā maharṣayaḥ
||20||तस्मामद्वचनादेनां प्रति गृह्णीष्व राघव ॥
पावकस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा देवा महर्षयः
vidyādharāśca gaṃdharvā mānavāḥ pannagāstathā ||
anye ca bhūtanivahā rāmaṃ daśarathātmajam
||21||विद्याधराश्च गंधर्वा मानवाः पन्नगास्तथा ॥
अन्ये च भूतनिवहा रामं दशरथात्मजम्
jānakīṃ maithilīṃ caiva praśaśaṃsuḥ punaḥpunaḥ ||
rāmo'gnivacanātsītāṃ pratijagrāha nirmalām
||22||जानकीं मैथिलीं चैव प्रशशंसुः पुनःपुनः ॥
रामोऽग्निवचनात्सीतां प्रतिजग्राह निर्मलाम्
evaṃ sītāviśuddhyarthaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
āvāhane kṛte vahnirlakṣmītīrthādvidūrataḥ
||23||एवं सीताविशुद्ध्यर्थं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
आवाहने कृते वह्निर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः
yataḥ pradeśāduttasthāvaṃbudherdvijasattamāḥ ||
agnitīrthaṃ vijānīta taṃ pradeśamanuttamam
||24||यतः प्रदेशादुत्तस्थावंबुधेर्द्विजसत्तमाः ॥
अग्नितीर्थं विजानीत तं प्रदेशमनुत्तमम्
tato vinirgamādagneragnitīrthamitīryate ||
atra snātvā naro bhaktyā vahnestīrthe vimuktide
||25||ततो विनिर्गमादग्नेरग्नितीर्थमितीर्यते ॥
अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वह्नेस्तीर्थे विमुक्तिदे
upoṣya vedaviduṣo brāhmaṇānapi bhojayet ||
tebhyo vastraṃ dhanaṃ bhūmiṃ dadyātkanyāṃ ca bhūṣitām
||26||उपोष्य वेदविदुषो ब्राह्मणानपि भोजयेत् ॥
तेभ्यो वस्त्रं धनं भूमिं दद्यात्कन्यां च भूषिताम्
sarvapāpavinirmukto viṣṇusāyujyamāpnuyāt ||
agnitīrthasya kūlesminnannadānaṃ viśiṣyate
||27||सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥
अग्नितीर्थस्य कूलेस्मिन्नन्नदानं विशिष्यते
agnitīrthasamaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||
duṣpaṇyopi mahāpāpo yatra snānātpiśācatām
||28||अग्नितीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
दुष्पण्योपि महापापो यत्र स्नानात्पिशाचताम्
parityajya mahāghorāṃ divyaṃ rūpamavāptavān ||
paśumānnāma vaiśyo'bhūtpurā pāṭaliputrake
||29||परित्यज्य महाघोरां दिव्यं रूपमवाप्तवान् ॥
पशुमान्नाम वैश्योऽभूत्पुरा पाटलिपुत्रके
sa vai dharmaparo nityaṃ brāhmaṇārādhane rataḥ ||
kṛṣiṃ niraṃtaraṃ kurvango rakṣāṃ caiva sarvadā
||30||स वै धर्मपरो नित्यं ब्राह्मणाराधने रतः ॥
कृषिं निरंतरं कुर्वन्गो रक्षां चैव सर्वदा
paṇyavīthyāṃ ca vikrīṇankāṃcanādīni dharmataḥ ||
paśumannāmadheyasya vaṇikchreṣṭhasya tasya vai
||31||पण्यवीथ्यां च विक्रीणन्कांचनादीनि धर्मतः ॥
पशुमन्नामधेयस्य वणिक्छ्रेष्ठस्य तस्य वै
babhūva bhāryātritayaṃ patiśuśrūṣaṇe ratam ||
jyeṣṭhā trīnsuṣuve putrānvaiśyavaṃśavivarddhanān
||32||बभूव भार्यात्रितयं पतिशुश्रूषणे रतम् ॥
ज्येष्ठा त्रीन्सुषुवे पुत्रान्वैश्यवंशविवर्द्धनान्
supaṇyaṃ paṇyavataṃ ca cārupaṇyaṃ tathaiva ca ||
madhyamā suṣute putrau sukośa bahukośakau
||33||सुपण्यं पण्यवतं च चारुपण्यं तथैव च ॥
मध्यमा सुषुते पुत्रौ सुकोश बहुकोशकौ
tṛtīyāyāṃ trayaḥ putrāstasya vaiśyasya jajñire ||
mahāpaṇyo mahākośo duṣpaṇya iti viśrutāḥ
||34||तृतीयायां त्रयः पुत्रास्तस्य वैश्यस्य जज्ञिरे ॥
महापण्यो महाकोशो दुष्पण्य इति विश्रुताः
evaṃ paśumatastasya vaiśyasya dvijasattamāḥ ||
babhūvuraṣṭau tanayāstāsu strīṣu tisṛṣvapi
||35||एवं पशुमतस्तस्य वैश्यस्य द्विजसत्तमाः ॥
बभूवुरष्टौ तनयास्तासु स्त्रीषु तिसृष्वपि
te supaṇyamukhāḥ sarve putrā vavṛdhire kramāta ||
dhūlikeliṃ vitanvantaḥ pitarau toṣayaṃti te
||36||ते सुपण्यमुखाः सर्वे पुत्रा ववृधिरे क्रमात ॥
धूलिकेलिं वितन्वन्तः पितरौ तोषयंति ते
paṃcahāyanatāṃ prāptāḥ kramātte vaiśyanaṃdanāḥ ||
paśumānapi vaiśyeṃdraḥ sarvānapi ca tānsutān
||37||पंचहायनतां प्राप्ताः क्रमात्ते वैश्यनंदनाः ॥
पशुमानपि वैश्येंद्रः सर्वानपि च तान्सुतान्
bālyamārabhya satataṃ svakṛtyeṣu vyaśikṣayat ||
kṛṣigotrāṇavāṇijyakarmasu kramaśikṣitāḥ
||38||बाल्यमारभ्य सततं स्वकृत्येषु व्यशिक्षयत् ॥
कृषिगोत्राणवाणिज्यकर्मसु क्रमशिक्षिताः
supaṇyamukhyāḥ saptaiva pitṛvākyamaśṛṇvata ||
paśumānvakti yatkāryaṃ tatkṣaṇānniravartayan
||39||सुपण्यमुख्याः सप्तैव पितृवाक्यमशृण्वत ॥
पशुमान्वक्ति यत्कार्यं तत्क्षणान्निरवर्तयन्
naipuṇyaṃ prāpuratyaṃtaṃ te suvarṇakriyāsvapi ||
duṣpaṇyastvaṣṭamaḥ putro bālyamārabhya saṃtatam
||40||नैपुण्यं प्रापुरत्यंतं ते सुवर्णक्रियास्वपि ॥
दुष्पण्यस्त्वष्टमः पुत्रो बाल्यमारभ्य संततम्
durmārganirato bhūtvā nāśṛṇotpitṛbhāṣitam ||
dhūlikeliṃ samārabhya durmārganirato'bhavat
||41||दुर्मार्गनिरतो भूत्वा नाशृणोत्पितृभाषितम् ॥
धूलिकेलिं समारभ्य दुर्मार्गनिरतोऽभवत्
sa bāla eva sanputro bālānanyānabādhata ||
duṣkarmanirataṃ dṛṣṭvā taṃ pitā paśumāṃstathā
||42||स बाल एव सन्पुत्रो बालानन्यानबाधत ॥
दुष्कर्मनिरतं दृष्ट्वा तं पिता पशुमांस्तथा
upekṣāmeva kṛtavānbāliśo'yamitīrayan ||
athāṣṭāvapi vaiśyasya prāpuryauvanamātmajāḥ
||43||उपेक्षामेव कृतवान्बालिशोऽयमितीरयन् ॥
अथाष्टावपि वैश्यस्य प्रापुर्यौवनमात्मजाः
tato'yamaṣṭamaḥ putro duṣpaṇyo balināṃ varaḥ ||
gṛhītvā pāṇiṣu gale bālānnagaravartinaḥ
||44||ततोऽयमष्टमः पुत्रो दुष्पण्यो बलिनां वरः ॥
गृहीत्वा पाणिषु गले बालान्नगरवर्तिनः
nicikṣepa sa kūpeṣu saritsu ca saraḥsvapi ||
na ko'pi tasya jānāti duścaritramidaṃ janaḥ
||45||निचिक्षेप स कूपेषु सरित्सु च सरःस्वपि ॥
न कोऽपि तस्य जानाति दुश्चरित्रमिदं जनः
yāvanmriyaṃte te bālāstāvannikṣiptavāñjale ||
teṣāṃ mṛtānāṃ bālānāṃ pitaro mātarastathā
||46||यावन्म्रियंते ते बालास्तावन्निक्षिप्तवाञ्जले ॥
तेषां मृतानां बालानां पितरो मातरस्तथा
gaveṣayaṃti tānsarvānnagareṣu hi sarvaśaḥ ||
tān dṛṣṭvā ca mṛtānputrānkevalaṃ prārudañjanāḥ
||47||गवेषयंति तान्सर्वान्नगरेषु हि सर्वशः ॥
तान् दृष्ट्वा च मृतान्पुत्रान्केवलं प्रारुदञ्जनाः
jaleṣvatha śavāndṛṣṭvā janāścakruryathocitam ||
evaṃ pratidinaṃ bālānduṣpaṇyo mārayanpure
||48||जलेष्वथ शवान्दृष्ट्वा जनाश्चक्रुर्यथोचितम् ॥
एवं प्रतिदिनं बालान्दुष्पण्यो मारयन्पुरे
janairapyaparijñātaściramevamavartata ||
mriyamāṇeṣu bāleṣu vaiśyaputrasya karmaṇā
||49||जनैरप्यपरिज्ञातश्चिरमेवमवर्तत ॥
म्रियमाणेषु बालेषु वैश्यपुत्रस्य कर्मणा
prajānāṃ vṛddhirāhityācchūnyaprāyamabhūtpuram ||
tataḥ sametya paurāstadvṛttaṃ rājñe nyavedayan
||50||प्रजानां वृद्धिराहित्याच्छून्यप्रायमभूत्पुरम् ॥
ततः समेत्य पौरास्तद्वृत्तं राज्ञे न्यवेदयन्
śrutvā nṛpastadvacanamāhūya grāmapālakān ||
kāraṇaṃ bālamaraṇe ciṃtyatāmiti so'nvaśāt
||51||श्रुत्वा नृपस्तद्वचनमाहूय ग्रामपालकान् ॥
कारणं बालमरणे चिंत्यतामिति सोऽन्वशात्
grāmapālāstathetyuktvā tatra tatra vyavasthitāḥ ||
samyaggaveṣayāmāsuḥ kāraṇaṃ bālamāraṇe
||52||ग्रामपालास्तथेत्युक्त्वा तत्र तत्र व्यवस्थिताः ॥
सम्यग्गवेषयामासुः कारणं बालमारणे
te vai gaveṣaṃyato'pi nāviṃdanbālamārakam ||
te punarnṛpamāsādya bhītā vākyamathābruvan
||53||ते वै गवेषंयतोऽपि नाविंदन्बालमारकम् ॥
ते पुनर्नृपमासाद्य भीता वाक्यमथाब्रुवन्
gaveṣayaṃto'pi vayaṃ tanna viṃdāmahe nṛpa ||
yo bālānnagare sthitvā satataṃ mārayatyapi
||54||गवेषयंतोऽपि वयं तन्न विंदामहे नृप ॥
यो बालान्नगरे स्थित्वा सततं मारयत्यपि
punaśca nāgarāḥ sarve rājānaṃ prāpya duḥkhitāḥ ||
punaḥ prajānāṃ maraṇamabruvanvāṣpasaṃkulāḥ
||55||पुनश्च नागराः सर्वे राजानं प्राप्य दुःखिताः ॥
पुनः प्रजानां मरणमब्रुवन्वाष्पसंकुलाः
rājā tatkāraṇājñānāttūṣṇīmāste viciṃtya tu ||
kadācidvaiśyaputroyaṃ paṃcabhirbālakaiḥ saha
||56||राजा तत्कारणाज्ञानात्तूष्णीमास्ते विचिंत्य तु ॥
कदाचिद्वैश्यपुत्रोयं पंचभिर्बालकैः सह
taṭākāṃtikamāpede paṃkajāharaṇacchalāt ||
balādgṛhītvā tānbālānduṣpaṇyaḥ krośatastadā
||57||तटाकांतिकमापेदे पंकजाहरणच्छलात् ॥
बलाद्गृहीत्वा तान्बालान्दुष्पण्यः क्रोशतस्तदा
krūrātmā majjayāmāsa kaṃṭhadaghne sarojale ||
mṛtānmatvā ca tāñchīghraṃ duṣpaṇyaḥ svagṛhaṃ yayau
||58||क्रूरात्मा मज्जयामास कंठदघ्ने सरोजले ॥
मृतान्मत्वा च ताञ्छीघ्रं दुष्पण्यः स्वगृहं ययौ
pañcānāṃ pitarasteṣāṃ mārgayaṃtaḥ sutānpure ||
teṣu vai mārgamāṇeṣu paṃca tenātibālakāḥ
||59||पञ्चानां पितरस्तेषां मार्गयंतः सुतान्पुरे ॥
तेषु वै मार्गमाणेषु पंच तेनातिबालकाः
nikṣiptā api toyeṣu nāmriyaṃta yadṛcchayā ||
te śanaiḥ kūlamāsādya paṃcāpi klinnamaulayaḥ
||60||निक्षिप्ता अपि तोयेषु नाम्रियंत यदृच्छया ॥
ते शनैः कूलमासाद्य पंचापि क्लिन्नमौलयः
aśaktā nagaraṃ gaṃtuṃ bālyāttatraiva babhramuḥ ||
dūrāduccāryamāṇāni svanāmāni svabaṃdhubhiḥ
||61||अशक्ता नगरं गंतुं बाल्यात्तत्रैव बभ्रमुः ॥
दूरादुच्चार्यमाणानि स्वनामानि स्वबंधुभिः
śrutvā paṃcāpi te bālāḥ pratiśabdamakurvata ||
tatastatpitaraḥ śrutvā tatrāgatyasarastaṭe
||62||श्रुत्वा पंचापि ते बालाः प्रतिशब्दमकुर्वत ॥
ततस्तत्पितरः श्रुत्वा तत्रागत्यसरस्तटे
putrāndṛṣṭvā tu saprāṇānpraharṣamatulaṃ gatāḥ ||
kimetaditi pitrādyaiḥ pṛṣṭāste bālakāstadā
||63||पुत्रान्दृष्ट्वा तु सप्राणान्प्रहर्षमतुलं गताः ॥
किमेतदिति पित्राद्यैः पृष्टास्ते बालकास्तदा
duṣpaṇyasyātha duṣkṛtyaṃ bandhubhyaste nyavedayan ||
tato viditavṛttāṃtā rājānaṃ prāpya nāgarāḥ
||64||दुष्पण्यस्याथ दुष्कृत्यं बन्धुभ्यस्ते न्यवेदयन् ॥
ततो विदितवृत्तांता राजानं प्राप्य नागराः
paṃcabhiḥ kathitaṃ vṛttaṃ duṣpaṇyasya nyavedayan ||
tato rājā samāhūya paśumaṃtaṃ vaṇigvaram ||
paureṣvapi ca śṛṇvatsu vākyametadabhāṣata
||65||पंचभिः कथितं वृत्तं दुष्पण्यस्य न्यवेदयन् ॥
ततो राजा समाहूय पशुमंतं वणिग्वरम् ॥
पौरेष्वपि च शृण्वत्सु वाक्यमेतदभाषत
rājovāca
duṣpaṇyanāmā paśumanbahuprajamidaṃ puram
||66||दुष्पण्यनामा पशुमन्बहुप्रजमिदं पुरम्
śūnyaprāyaṃ kṛtaṃ paśya tvatputreṇa durātmanā ||
idānīṃ bāliśānetānmajjayāmāsa vai jale
||67||शून्यप्रायं कृतं पश्य त्वत्पुत्रेण दुरात्मना ॥
इदानीं बालिशानेतान्मज्जयामास वै जले
yadṛcchayā ca saprāṇāḥ punarapyāgatāḥ puram ||
asminnitthaṃ gate kārye kiṃ kartavyaṃ vadādhunā
||68||यदृच्छया च सप्राणाः पुनरप्यागताः पुरम् ॥
अस्मिन्नित्थं गते कार्ये किं कर्तव्यं वदाधुना
adya tvāmeva pṛcchāmi yatastvaṃ dharmatatparaḥ ||
ityuktaḥ paśumānrājñā dharmajño yuktamabravīt
||69||अद्य त्वामेव पृच्छामि यतस्त्वं धर्मतत्परः ॥
इत्युक्तः पशुमान्राज्ञा धर्मज्ञो युक्तमब्रवीत्
paśumānuvāca
puraṃ niḥśeṣitaṃ yena vadhamevāyamarhati ||
na hyatra viṣaye kiṃcitpraṣṭavyaṃ vidyate nṛpa
||70||पुरं निःशेषितं येन वधमेवायमर्हति ॥
न ह्यत्र विषये किंचित्प्रष्टव्यं विद्यते नृप
na hyayaṃ mama putraḥ syācchatrurevātipāpakṛt ||
na hyasya niṣkṛtiṃ paśye yena niḥśeṣitaṃ puram
||71||न ह्ययं मम पुत्रः स्याच्छत्रुरेवातिपापकृत् ॥
न ह्यस्य निष्कृतिं पश्ये येन निःशेषितं पुरम्
vadhyatāmeva duṣṭātmā satyameva bravīmyaham ||
śrutvā paśumato vākyaṃ nāgarāḥ sarva eva hi
||72||वध्यतामेव दुष्टात्मा सत्यमेव ब्रवीम्यहम् ॥
श्रुत्वा पशुमतो वाक्यं नागराः सर्व एव हि
vaṇigvaraṃ ślāghamānā rājānamidamūcire
na vadhyatāmayaṃ duṣṭastūṣṇīṃ nirvāsyatāṃ purāt
||73||न वध्यतामयं दुष्टस्तूष्णीं निर्वास्यतां पुरात्
tataḥ sa rājā duṣpaṇyaṃ samāhūyedamabravīt ||
asmāddeśādbhavāñchīghraṃ duṣṭātmangaccha sāṃpratam
||74||ततः स राजा दुष्पण्यं समाहूयेदमब्रवीत् ॥
अस्माद्देशाद्भवाञ्छीघ्रं दुष्टात्मन्गच्छ सांप्रतम्
yadi tiṣṭhestvamatraiva daṇḍayeyaṃ vadhena vai ||
iti rājñā vinirbhartsya dūtairnirvāsitaḥ purāt
||75||यदि तिष्ठेस्त्वमत्रैव दण्डयेयं वधेन वै ॥
इति राज्ञा विनिर्भर्त्स्य दूतैर्निर्वासितः पुरात्
duṣpaṇyastvatha taṃ deśaṃ parityajya bhayānvitaḥ ||
munimaṃḍalasaṃbādhaṃ vanameva yayau tadā
||76||दुष्पण्यस्त्वथ तं देशं परित्यज्य भयान्वितः ॥
मुनिमंडलसंबाधं वनमेव ययौ तदा
tatrāpyekaṃ munisutaṃ sa toyeṣu nyamajjayat ||
kelyarthamāgatā dṛṣṭvā muniputrā mṛtaṃ śiśum
||77||तत्राप्येकं मुनिसुतं स तोयेषु न्यमज्जयत् ॥
केल्यर्थमागता दृष्ट्वा मुनिपुत्रा मृतं शिशुम्
tatpitre kathayāmāsurabhyetya bhṛśaduḥkhitāḥ ||
tata ugraśravāḥ śrutvā tebhyaḥ putraṃ jale mṛtam
||78||तत्पित्रे कथयामासुरभ्येत्य भृशदुःखिताः ॥
तत उग्रश्रवाः श्रुत्वा तेभ्यः पुत्रं जले मृतम्
tapomahimnā duṣpa ṇyacaritaṃ tadamanyata ||
ugraśravāḥ śaśāpainaṃ duṣpaṇyaṃ vaiśyanaṃdanam
||79||तपोमहिम्ना दुष्प ण्यचरितं तदमन्यत ॥
उग्रश्रवाः शशापैनं दुष्पण्यं वैश्यनंदनम्
ugraśravā uvāca
matsutaṃ payasi kṣipya yattvaṃ māritavānasi ||
tavāpi maraṇaṃ bhūyājjala eva nimajjanāt
||80||मत्सुतं पयसि क्षिप्य यत्त्वं मारितवानसि ॥
तवापि मरणं भूयाज्जल एव निमज्जनात्
mṛtaśca suciraṃ kālaṃ piśācastvaṃ bhaviṣyasi ||
iti śāpe śrute sadyo duṣpaṇyaḥ khinnamānasaḥ
||81||मृतश्च सुचिरं कालं पिशाचस्त्वं भविष्यसि ॥
इति शापे श्रुते सद्यो दुष्पण्यः खिन्नमानसः
tadvai vanaṃ parityajya ghoramanyadvanaṃ yayau ||
siṃhādikrūrasatvāḍhyaṃ tasminprāpte vanāṃtaram
||82||तद्वै वनं परित्यज्य घोरमन्यद्वनं ययौ ॥
सिंहादिक्रूरसत्वाढ्यं तस्मिन्प्राप्ते वनांतरम्
pāṃsuvarṣaṃ mahdvarṣanvṛkṣānāmoṭaya nmuhuḥ ||
vajraghātasamasparśo vavau jhaṃjhānilo mahān
||83||पांसुवर्षं मह्द्वर्षन्वृक्षानामोटय न्मुहुः ॥
वज्रघातसमस्पर्शो ववौ झंझानिलो महान्
vegena gātraṃ bhiṃdantī vṛṣṭiścāsītsuduḥsahā ||
taddṛṣṭvā sa tu duṣpaṇyaściṃtayanbhṛśaduḥ khitaḥ
||84||वेगेन गात्रं भिंदन्ती वृष्टिश्चासीत्सुदुःसहा ॥
तद्दृष्ट्वा स तु दुष्पण्यश्चिंतयन्भृशदुः खितः
mṛtaṃ śuṣkaṃ mahākāyaṃ gajamekamapaśyata ||
mahāvātaṃ mahāvarṣaṃ tadā soḍhumaśaknuvan
||85||मृतं शुष्कं महाकायं गजमेकमपश्यत ॥
महावातं महावर्षं तदा सोढुमशक्नुवन्
gajāsyavivareṇaiva viveśodaragahvaram ||
tasminpraviṣṭamātre tu vṛṣṭirāsītsubhūyasī
||86||गजास्यविवरेणैव विवेशोदरगह्वरम् ॥
तस्मिन्प्रविष्टमात्रे तु वृष्टिरासीत्सुभूयसी
tato varṣajalaiḥ sarvaiḥ pravāhaḥ sumahānabhūt ||
sa pravāho vane tasminnadī kācidajāyata
||87||ततो वर्षजलैः सर्वैः प्रवाहः सुमहानभूत् ॥
स प्रवाहो वने तस्मिन्नदी काचिदजायत
atha tairvarṣasalilaiḥ sa gajaḥ pūritodaraḥ ||
plavamāno mahāpūre nīraṃdhraḥ samajāyata
||88||अथ तैर्वर्षसलिलैः स गजः पूरितोदरः ॥
प्लवमानो महापूरे नीरंध्रः समजायत
tato nirvivarasyāsya jalapūrṇodarasya ca ||
gajasya jaṭharātso'yaṃ nirgaṃtu na śaśāka ha
||89||ततो निर्विवरस्यास्य जलपूर्णोदरस्य च ॥
गजस्य जठरात्सोऽयं निर्गंतु न शशाक ह
tataśca vṛṣṭitoyānāṃ pravāho bhīmavegavān ||
udarasthitaduṣpaṇyaṃ samudraṃ prāpayadgajam
||90||ततश्च वृष्टितोयानां प्रवाहो भीमवेगवान् ॥
उदरस्थितदुष्पण्यं समुद्रं प्रापयद्गजम्
duṣpaṇyaḥ salile magnaḥ kṣaṇātprāṇairvyayujyata ||
mṛta eva sa duṣpaṇyaḥ piśācatvamavāptavān
||91||दुष्पण्यः सलिले मग्नः क्षणात्प्राणैर्व्ययुज्यत ॥
मृत एव स दुष्पण्यः पिशाचत्वमवाप्तवान्
pīḍitaḥ kṣutpipāsābhyāṃ durgamaṃ vanamāśritaḥ ||
ghoreṣu gharmakāleṣu samākrośanbhayānakam
||92||पीडितः क्षुत्पिपासाभ्यां दुर्गमं वनमाश्रितः ॥
घोरेषु घर्मकालेषु समाक्रोशन्भयानकम्
atiṣṭhadgahane'raṇye duḥkhānyanubhavanbahu ||
kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca
||93||अतिष्ठद्गहनेऽरण्ये दुःखान्यनुभवन्बहु ॥
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च
sa piśāco mahāduḥkhī nyavasadghorakānane ||
vanādvanāṃtaraṃ dhāvandeśāddeśāddeśāṃtaraṃ tathā
||94||स पिशाचो महादुःखी न्यवसद्घोरकानने ॥
वनाद्वनांतरं धावन्देशाद्देशाद्देशांतरं तथा
sarvatrānubhavanduḥkhamāyayau daṇḍakānkramāt ||
agastyādāśramātpuṇyānnātidūre sa saṃcaran
||95||सर्वत्रानुभवन्दुःखमाययौ दण्डकान्क्रमात् ॥
अगस्त्यादाश्रमात्पुण्यान्नातिदूरे स संचरन्
nadanbhairavanādaṃ ca vākyamuccairabhāṣata ||
bhobhostapodhanāḥ sarve śṛṇudhvaṃ māmakaṃ vacaḥ
||96||नदन्भैरवनादं च वाक्यमुच्चैरभाषत ॥
भोभोस्तपोधनाः सर्वे शृणुध्वं मामकं वचः
bhavanto hi kṛpāvantaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||
kṛpādṛṣṭyānugṛhṇīta māṃ duḥkhairatipīḍitam
||97||भवन्तो हि कृपावन्तः सर्वभूतहिते रताः ॥
कृपादृष्ट्यानुगृह्णीत मां दुःखैरतिपीडितम्
purā duṣpaṇyanāmāhaṃ vaiśyaḥ pāṭaliputrake ||
putraḥ paśu mataścāpi bahūnbālānamārayam
||98||पुरा दुष्पण्यनामाहं वैश्यः पाटलिपुत्रके ॥
पुत्रः पशु मतश्चापि बहून्बालानमारयम्
tato vivāsito rājñā tasmāddeśādvanaṃ gataḥ ||
amārayaṃ jale putraṃ tatrograśravaso muneḥ
||99||ततो विवासितो राज्ञा तस्माद्देशाद्वनं गतः ॥
अमारयं जले पुत्रं तत्रोग्रश्रवसो मुनेः
sa munirdatta vāñchāpaṃ mamāpi maraṇaṃ jale ||
piśācatāṃ ca me ghorāṃ dattavānduḥkhabhūyasīm
||100||स मुनिर्दत्त वाञ्छापं ममापि मरणं जले ॥
पिशाचतां च मे घोरां दत्तवान्दुःखभूयसीम्
kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatānyapi ||
piśāca tānubhūteyaṃ śūnyakānanabhūmiṣu
||101||कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतान्यपि ॥
पिशाच तानुभूतेयं शून्यकाननभूमिषु
nāhaṃ soḍhuṃ samartho'smi pipāsāṃ kṣudhameva ca ||
rakṣadhvaṃ kṛpayā yūyamato māṃ bahuduḥkhinam
||102||नाहं सोढुं समर्थोऽस्मि पिपासां क्षुधमेव च ॥
रक्षध्वं कृपया यूयमतो मां बहुदुःखिनम्
yathā mucyeya paiśācyāttathā kuruta tāpasāḥ ||
iti śrutvā piśācasya vacanaṃ te tapodhanāḥ ||
lopāmudrāsahacaramūcire kumbhasaṃbhavam ||
tāpasā ūcuḥ ||
piśācasyāsya bhagavanbrūhi niṣkṛtimuttamām
||4||यथा मुच्येय पैशाच्यात्तथा कुरुत तापसाः ॥
इति श्रुत्वा पिशाचस्य वचनं ते तपोधनाः ॥
लोपामुद्रासहचरमूचिरे कुम्भसंभवम् ॥
तापसा ऊचुः ॥
पिशाचस्यास्य भगवन्ब्रूहि निष्कृतिमुत्तमाम्
evaṃvidhānāṃ pāpānāṃ tvaṃ samartho hi rakṣaṇe ||
teṣāmagastyaḥ śrutavānkṛpayā parayā yutaḥ ||
priyaśiṣyaṃ samāhūya sutīkṣṇaṃ vākyamabravīt
||5||एवंविधानां पापानां त्वं समर्थो हि रक्षणे ॥
तेषामगस्त्यः श्रुतवान्कृपया परया युतः ॥
प्रियशिष्यं समाहूय सुतीक्ष्णं वाक्यमब्रवीत्
agastya uvāca
sutīkṣṇa gaccha tvaritaṃ parvataṃ gaṃdhamādanam
||6||सुतीक्ष्ण गच्छ त्वरितं पर्वतं गंधमादनम्
tatrāgnitīrthaṃ sumahadvidyate pāpanāśanam ||
piśācamokṣaṇārthāya tatra snāhi mahāmate
||7||तत्राग्नितीर्थं सुमहद्विद्यते पापनाशनम् ॥
पिशाचमोक्षणार्थाय तत्र स्नाहि महामते
piśācārthaṃ tvayi snāte tatra saṃkalpapūrvakam ||
piśācabhāvamunmucya divyatāmeṣa yāsyati
||8||पिशाचार्थं त्वयि स्नाते तत्र संकल्पपूर्वकम् ॥
पिशाचभावमुन्मुच्य दिव्यतामेष यास्यति
niṣkṛtiṃ nāsya paśyāmi vinā tattīrthasevanāta ||
ataḥ sutīkṣṇakṛpayā rakṣasvainaṃ piśācakam
||9||निष्कृतिं नास्य पश्यामि विना तत्तीर्थसेवनात ॥
अतः सुतीक्ष्णकृपया रक्षस्वैनं पिशाचकम्
agastyenaivamuktastu sutīkṣṇo gandhamādanam ||
prāpyāgnitīrthe saṃkalpya piśācārthaṃ kṛpānidhiḥ
||110||अगस्त्येनैवमुक्तस्तु सुतीक्ष्णो गन्धमादनम् ॥
प्राप्याग्नितीर्थे संकल्प्य पिशाचार्थं कृपानिधिः
sasnau tatra piśācārthaṃ niyamena dinatrayam ||
rāmanāthādikaṃ sevya tattīrthaṃ pratigṛhya ca
||11||सस्नौ तत्र पिशाचार्थं नियमेन दिनत्रयम् ॥
रामनाथादिकं सेव्य तत्तीर्थं प्रतिगृह्य च
svāśramaṃ prati gatvātha sutīkṣṇo viprasattamaḥ ||
tattīrtha prokṣaṇātsadyaḥ saviyujya piśācatām
||12||स्वाश्रमं प्रति गत्वाथ सुतीक्ष्णो विप्रसत्तमः ॥
तत्तीर्थ प्रोक्षणात्सद्यः सवियुज्य पिशाचताम्
vaibhavāttasya tīrthasya sadyo divyatvamāptavān ||
vimānavaramārūḍho divyastrīparivāritaḥ
||13||वैभवात्तस्य तीर्थस्य सद्यो दिव्यत्वमाप्तवान् ॥
विमानवरमारूढो दिव्यस्त्रीपरिवारितः
sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca tathānyāṃśca tapodhanān ||
punaḥpunarnamaskṛtya tāṃścāmaṃtrya praharṣitaḥ
||14||सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च तथान्यांश्च तपोधनान् ॥
पुनःपुनर्नमस्कृत्य तांश्चामंत्र्य प्रहर्षितः
svargamevāruhattūrṇaṃ devairapi sa pūjitaḥ ||
agnitīrthasya māhātmyādduṣpaṇyo vaiśyanaṃdanaḥ
||15||स्वर्गमेवारुहत्तूर्णं देवैरपि स पूजितः ॥
अग्नितीर्थस्य माहात्म्याद्दुष्पण्यो वैश्यनंदनः
paiśācyaṃ śāpajaṃ tyaktvā divyatāmitthamāptavān ||
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā agnitīrthasya vaibhavam
||16||पैशाच्यं शापजं त्यक्त्वा दिव्यतामित्थमाप्तवान् ॥
एवं वः कथितं विप्रा अग्नितीर्थस्य वैभवम्
yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ śṛṇuyādvā sabhaktikam ||
piśācamokṣaṇākhyānaṃ mucyate sarvapātakaiḥ
||17||यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा सभक्तिकम् ॥
पिशाचमोक्षणाख्यानं मुच्यते सर्वपातकैः
iha bhuktvā mahābhogānparatrāpi sukhaṃ labhet
||119||इह भुक्त्वा महाभोगान्परत्रापि सुखं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye'gnitīrthapraśaṃsāyāṃ duṣpaṇyapaiśācyamokṣaṇaṃnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||