vatsanābhakṛtaghnadoṣaśāṃtivarṇanam
śrīsūta uvāca
śivatīrthe naraḥ snātvā brahmahatyāvimokṣaṇe ||
svapāpajālaśāṃtyarthaṃ śaṃkhatīrthaṃ tato vrajet
||1||शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे ॥
स्वपापजालशांत्यर्थं शंखतीर्थं ततो व्रजेत्
yatra majjanamātreṇa kṛtaghno'pi vimucyate ||
mātṝḥ pitṝngurūṃścāpi ye na manyaṃti mohitāḥ
||2||यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते ॥
मातॄः पितॄन्गुरूंश्चापि ये न मन्यंति मोहिताः
ye cāpyanye durātmānaḥ kṛtaghnā nirapatrapāḥ ||
te sarve śaṃkhatīrthe smiñchuddhyaṃti snānamātrataḥ
||3||ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः ॥
ते सर्वे शंखतीर्थे स्मिञ्छुद्ध्यंति स्नानमात्रतः
śaṃkhanāmā muniḥ pūrvaṃ gaṃdhamādanaparvate ||
avartata tapaḥ kurvanviṣṇuṃ dhyāyansamāhitaḥ
||4||शंखनामा मुनिः पूर्वं गंधमादनपर्वते ॥
अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुं ध्यायन्समाहितः
sa tatra kalpayāmāsa snānārthaṃ tīrthamuttamam ||
śaṃkhena nirmitaṃ tīrthaṃ śaṃkhatīrthamitīryate
||5||स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् ॥
शंखेन निर्मितं तीर्थं शंखतीर्थमितीर्यते
tatra snātvā sakṛnmartyaḥ kṛtaghno'pivimucyate 1|
atretihāsaṃ vakṣyāmi purāṇaṃ pāpanāśanam
||6||तत्र स्नात्वा सकृन्मर्त्यः कृतघ्नोऽपिविमुच्यते १।
अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्
yasya śravaṇamātreṇa naro muktimavāpnuyāt ||
purā babhūva vipreṃdro vatsanābho mahāmuniḥ
||7||यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥
पुरा बभूव विप्रेंद्रो वत्सनाभो महामुनिः
satyavāñchīlavānvāgmī sarvabhūtadayāparaḥ ||
śatrumitrasamo dāṃtastapasvī vijiteṃdriyaḥ
||8||सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी सर्वभूतदयापरः ॥
शत्रुमित्रसमो दांतस्तपस्वी विजितेंद्रियः
parabrahmaṇi niṣṇātastattvabrahmaikasaṃśrayaḥ ||
evaṃ prabhāvaḥ sa munistapastepe nijāśrame
||9||परब्रह्मणि निष्णातस्तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः ॥
एवं प्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे निजाश्रमे
sa vai niścalasarvāṃgastiṣṭhaṃstatraiva bhūtale ||
paramāṇvaṃtaraṃ vāpi na svasthānāccacāla saḥ
||10||स वै निश्चलसर्वांगस्तिष्ठंस्तत्रैव भूतले ॥
परमाण्वंतरं वापि न स्वस्थानाच्चचाल सः
sthitvaikatra tapasyaṃtamanekaśatavatsarān ||
tamācakāma valmīkaṃ chāditāṃgaṃ cakāra ca
||11||स्थित्वैकत्र तपस्यंतमनेकशतवत्सरान् ॥
तमाचकाम वल्मीकं छादितांगं चकार च
valmīkākrāṃtadehopi vatsanābho mahāmuniḥ ||
akarottapa evāsau valmīkaṃ na tvabuddhyata
||12||वल्मीकाक्रांतदेहोपि वत्सनाभो महामुनिः ॥
अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत
tasmiṃśca tapyati tapo vāsavo munipuṃgavāḥ |
1 visṛjya meghajālāni varṣayāmāsa vegavān
||13||तस्मिंश्च तप्यति तपो वासवो मुनिपुंगवाः ।
१ विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान्
evaṃ dināni saptāyaṃ sa vavarṣa niraṃ taram ||
āsāreṇātimahatā vṛṣyamāṇopi vai muniḥ
||14||एवं दिनानि सप्तायं स ववर्ष निरं तरम् ॥
आसारेणातिमहता वृष्यमाणोपि वै मुनिः
taṃ varṣaṃ pratijagrāha nimīlitavilocanaḥ ||
mahatā stanitenāśu tadā badhirayañchrutī
||15||तं वर्षं प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः ॥
महता स्तनितेनाशु तदा बधिरयञ्छ्रुती
valmīkasyopariṣṭādvai nipapāta mahāśaniḥ ||
tasminvarṣati parjanye śītavātātiduḥsahe
||16||वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै निपपात महाशनिः ॥
तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे
valmīkaśikharaṃ dhvastaṃ babhūvāśanitāḍi tam ||
viśīrṇaśikhare tasminvalmīke'śanitāḍite
||17||वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूवाशनिताडि तम् ॥
विशीर्णशिखरे तस्मिन्वल्मीकेऽशनिताडिते
sehetiduḥsahāṃ vṛṣṭiṃ vatsanābho viciṃtayan ||
maharṣau varṣadhārābhiḥ pīḍyamāne divāni śam
||18||सेहेतिदुःसहां वृष्टिं वत्सनाभो विचिंतयन् ॥
महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने दिवानि शम्
dharmasya cetasi kṛpā saṃbabhūvātibhūyasī ||
sa dharmaściṃtayāmāsa vatsanābhe tapasyati
||19||धर्मस्य चेतसि कृपा संबभूवातिभूयसी ॥
स धर्मश्चिंतयामास वत्सनाभे तपस्यति
patatyapyativarṣe'yaṃ tapaso na nivartate ||
aho'sya vatsanābhasya dharmaikāyattacittatā
||20||पतत्यप्यतिवर्षेऽयं तपसो न निवर्तते ॥
अहोऽस्य वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता
iti ciṃtayatastasya mātirevamajāyata ||
ahaṃ vai māhiṣaṃ rūpaṃ sumahāṃtaṃ manoharam
||21||इति चिंतयतस्तस्य मातिरेवमजायत ॥
अहं वै माहिषं रूपं सुमहांतं मनोहरम्
varṣadhārānipātānāṃ soḍhāraṃ kaṭhinatvacam ||
svīkṛtya māhiṣaṃ rūpaṃ sthāsyāmyupari yoginaḥ
||22||वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम् ॥
स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः
na hi bādhiṣyate varṣaṃ mahāvegayutaṃ tvapi ||
dharma evaṃ viniścitya dhārāḥ pṛṣṭhena dhārayan
||23||न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि ॥
धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्
vatsanābhopari tadā gātramācchādya tasthivān ||
tataḥ saptadināṃte tu tadvai varṣamupāramat
||24||वत्सनाभोपरि तदा गात्रमाच्छाद्य तस्थिवान् ॥
ततः सप्तदिनांते तु तद्वै वर्षमुपारमत्
tato mahiṣarūpī sa dharmo'tikṛpayā yutaḥ ||
tadvai valmīkamutsṛjya nātidūre hyavarttata
||25||ततो महिषरूपी स धर्मोऽतिकृपया युतः ॥
तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरे ह्यवर्त्तत
tato nivṛte varṣe tu vatsanābho mahāmuniḥ ||
nivṛttastapasastū rṇaṃ diśaḥ sarvā vyalokayan
||26||ततो निवृते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः ॥
निवृत्तस्तपसस्तू र्णं दिशः सर्वा व्यलोकयन्
sthito'haṃ vṛṣṭisaṃpāte kurvannadya mahattapaḥ ||
pṛthivī salilāklinnā dṛśyate sarvatodiśam
||27||स्थितोऽहं वृष्टिसंपाते कुर्वन्नद्य महत्तपः ॥
पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्
śikharāṇi girīṇāṃ ca vanā nyupavanāni ca ||
āśramāṇi maharṣīṇāmāplutāni jalairnavaiḥ
||28||शिखराणि गिरीणां च वना न्युपवनानि च ॥
आश्रमाणि महर्षीणामाप्लुतानि जलैर्नवैः
evamādīni sarvāṇi dṛṣṭvā pramudito'bhavat ||
ciṃtayāmāsa dharmātmā vatsanā bho mahāmuniḥ
||29||एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् ॥
चिंतयामास धर्मात्मा वत्सना भो महामुनिः
ahamasminmahāvarṣe nūnaṃ kenāpi rakṣitaḥ ||
varṣatyasminmahāvarṣe jīvitaṃ tvanyathā kutaḥ
||30||अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः ॥
वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः
viciṃtyaivaṃ muniśreṣṭhaḥ sarvatra samalokayat ||
tato'paśyanmahākāyamadūrādagrataḥ sthitam
||31||विचिंत्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् ॥
ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम्
mahiṣaṃ nīlavarṇaṃ ca vatsanābhastapodhanaḥ ||
mahiṣaṃ taṃ samuddiśya manasā samaciṃtayat
||32||महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः ॥
महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिंतयत्
tiryagyoniṣvapi kathaṃ dṛśyate dharmaśīlatā ||
yato hyahaṃ mahāvarṣānmahiṣeṇābhirakṣitaḥ
||33||तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता ॥
यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः
dīrghamāyuramuṣyāstu yanmāṃ rakṣitavāniha ||
ityādi sa viciṃtyaivaṃ tapase punarudyayau
||34||दीर्घमायुरमुष्यास्तु यन्मां रक्षितवानिह ॥
इत्यादि स विचिंत्यैवं तपसे पुनरुद्ययौ
taṃ punaśca tapasyaṃtaṃ dṛṣṭvā mahiṣarūpadhṛk ||
romāṃcāvṛtasarvāṃgaḥ pramodamagamadbhṛśam
||35||तं पुनश्च तपस्यंतं दृष्ट्वा महिषरूपधृक् ॥
रोमांचावृतसर्वांगः प्रमोदमगमद्भृशम्
vatsanābhasya hi muneḥ punaścaiva tapasyataḥ ||
manaḥ pūrvavadekāgraṃ parabrahmaṇi nābhavat
||36||वत्सनाभस्य हि मुनेः पुनश्चैव तपस्यतः ॥
मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्
sa viṣaṇṇamanā bhūtvā vatsanābho vyaciṃtayat ||
na bhavedyadi nairmalyaṃ tadā syāccaṃcalaṃ manaḥ
||37||स विषण्णमना भूत्वा वत्सनाभो व्यचिंतयत् ॥
न भवेद्यदि नैर्मल्यं तदा स्याच्चंचलं मनः
manaśca pāpabāhulye nirmalaṃ naiva jāyate ||
pāpaleśopi me nāsti kathaṃ lolā yate manaḥ
||38||मनश्च पापबाहुल्ये निर्मलं नैव जायते ॥
पापलेशोपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः
aciṃtayaddoṣahetuṃ vatsanābhaḥ punaḥpunaḥ ||
sa viciṃtya viniścitya niniṃdātmānamaṃjasā
||39||अचिंतयद्दोषहेतुं वत्सनाभः पुनःपुनः ॥
स विचिंत्य विनिश्चित्य निनिंदात्मानमंजसा
dhiṅmāmadya durātmānamaho mūḍhosmyahaṃ bhṛśam ||
kṛtaghnatā mahādoṣo māmadya samupāgataḥ
||40||धिङ्मामद्य दुरात्मानमहो मूढोस्म्यहं भृशम् ॥
कृतघ्नता महादोषो मामद्य समुपागतः
yadīdṛśānmahāvarṣāttrātāraṃ mahiṣottamam ||
tiṣṭhāmyapūjayanneva tato me bhūtkṛtaghnatā
||41||यदीदृशान्महावर्षात्त्रातारं महिषोत्तमम् ॥
तिष्ठाम्यपूजयन्नेव ततो मे भूत्कृतघ्नता
kṛtaghnatā mahāndoṣaḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ ||
kṛtaghnasya na vai lokāḥ kṛtaghnasya na bāṃdhavāḥ
||42||कृतघ्नता महान्दोषः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
कृतघ्नस्य न वै लोकाः कृतघ्नस्य न बांधवाः
kṛtaghnatādoṣa valānmama cittaṃ malīmasam ||
kṛtaghnā narakaṃ yāṃti ye ca viśvastaghātinaḥ
||43||कृतघ्नतादोष वलान्मम चित्तं मलीमसम् ॥
कृतघ्ना नरकं यांति ये च विश्वस्तघातिनः
niṣkṛtiṃ naiva paśyāmi kṛtaghnānāṃ kathaṃcana ||
ṛte prāṇaparityāgāddharmajñānāṃ vaco yathā
||44||निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथंचन ॥
ऋते प्राणपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा
pitrorabharaṇaṃ kṛtvā hyadattvā gurudakṣiṇām ||
kṛtaghnatāṃ ca saṃprāpya maraṇāṃtā hi niṣkṛtiḥ
||45||पित्रोरभरणं कृत्वा ह्यदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् ॥
कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः
tasmātprāṇānparityajya prāyaścittaṃ carāmyaham ||
iti niścitya manasā vatsanābho mahāmuniḥ
||46||तस्मात्प्राणान्परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम् ॥
इति निश्चित्य मनसा वत्सनाभो महामुनिः
tṛṇīkṛtya nijānprāṇānniḥsaṃgenāṃtarā tmanā ||
meroḥ śikharamārūḍhaḥ prāyaścittacikīrṣayā
||47||तृणीकृत्य निजान्प्राणान्निःसंगेनांतरा त्मना ॥
मेरोः शिखरमारूढः प्रायश्चित्तचिकीर्षया
sumeruśikharāttasmādiyeṣa patituṃ muniḥ ||
tasminpatitumārabdhe mā tvariṣṭhā iti bruvan ||
tyaktamāhiṣarūpaḥ sandharma eva nyavārayat
||48||सुमेरुशिखरात्तस्मादियेष पतितुं मुनिः ॥
तस्मिन्पतितुमारब्धे मा त्वरिष्ठा इति ब्रुवन् ॥
त्यक्तमाहिषरूपः सन्धर्म एव न्यवारयत्
dharma uvāca
vatsanābha mahāprājña jīvasva bahuvatsarān
||49||वत्सनाभ महाप्राज्ञ जीवस्व बहुवत्सरान्
parituṣṭo'smi bhadraṃ te dehatyāgacikīrṣayā ||
na hi tvaddharmakakṣāyāṃ loke kaścitsamo'sti vai
||50||परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते देहत्यागचिकीर्षया ॥
न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै
yadyapi prāṇasaṃtyāgaḥ kṛtaghne niṣkṛtirbhavet ||
tathāpi dharmaśīlatvāttavānyāṃ niṣkṛtiṃ vade
||51||यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत् ॥
तथापि धर्मशीलत्वात्तवान्यां निष्कृतिं वदे
śaṃkhatīrthābhidhaṃ tīrthamasti vai gaṃdhamādane ||
śāṃtyarthamasya pāpasya tatra snāhi samāhitaḥ
||52||शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै गंधमादने ॥
शांत्यर्थमस्य पापस्य तत्र स्नाहि समाहितः
prāpsyase cittaśuddhiṃ tvamato vigatakalmaṣaḥ ||
tataśca labdhavijñānaḥ prāpsyase śāśvataṃ padam
||53||प्राप्स्यसे चित्तशुद्धिं त्वमतो विगतकल्मषः ॥
ततश्च लब्धविज्ञानः प्राप्स्यसे शाश्वतं पदम्
ahaṃ dharmosmi yogīndra satyameva bravīmi te ||
iti dharmavacaḥ śrutvā vatsanābho mahāmuniḥ
||54||अहं धर्मोस्मि योगीन्द्र सत्यमेव ब्रवीमि ते ॥
इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः
snātukāmaḥ śaṃkhatīrthe gaṃdhamādanamanvagāt ||
śaṃkhatīrthaṃ ca saṃprāpya tatra sasnau mahāmuniḥ
||55||स्नातुकामः शंखतीर्थे गंधमादनमन्वगात् ॥
शंखतीर्थं च संप्राप्य तत्र सस्नौ महामुनिः
tato vigatapāpasya mano nirmalatāṃ gatam ||
tato'cireṇa kālena brahmabhūyamagānmuniḥ
||56||ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम् ॥
ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāḥ śaṃkhatīrthasya vaibhavam ||
yatra hi snānamātreṇa kṛtaghno'pi vimucyate
||57||एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम् ॥
यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते
mātṛdrohī pitṛdrohī gurudrohī tathaiva ca ||
anye kṛtaghnanivahā mucyaṃte'tra nimajjanāt
||58||मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च ॥
अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यंतेऽत्र निमज्जनात्
ataḥ kṛtaghnairmanujaiḥ sevanīyamidaṃ sadā ||
aho tīrthasya māhātmyaṃ yatkṛtaghnopi mucyate
||59||अतः कृतघ्नैर्मनुजैः सेवनीयमिदं सदा ॥
अहो तीर्थस्य माहात्म्यं यत्कृतघ्नोपि मुच्यते
akṛtvā bharaṇaṃ pitroradattvā gurudakṣiṇām ||
kṛtaghnatāṃ ca saṃprāpya maraṇāṃtā hi niṣkṛtiḥ
||60||अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् ॥
कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः
iha tu snānamātreṇa kṛtaghnasyāpi niṣkṛtiḥ ||
kṛtaghnatāpi tattīrthe snānamātrādvinaśyati
||61||इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः ॥
कृतघ्नतापि तत्तीर्थे स्नानमात्राद्विनश्यति
anyeṣāṃ tucchapāpānāṃ sarveṣāṃ kimutādhunā
||62||अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना
adhyāyamenaṃ paṭhedbhaktiyuktaḥ kṛtaghnopi martyāḥ sa pāpādvimuktaḥ ||
viśuddhāṃtarātmā gataḥ satyalokaṃ samaṃ brahmaṇā mokṣamapyāśu gacchet
||63||अध्यायमेनं पठेद्भक्तियुक्तः कृतघ्नोपि मर्त्याः स पापाद्विमुक्तः ॥
विशुद्धांतरात्मा गतः सत्यलोकं समं ब्रह्मणा मोक्षमप्याशु गच्छेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye śaṃkhatīrthapraśaṃsāyāṃ vatsanābhakṛtaghnadoṣaśāṃtivarṇanaṃnāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||