dhanuṣkoṭivaibhavakathanavarṇanam
śrīsūta uvāca
vihitābhiṣavo martyaḥ sarvatīrthe'tipāvane ||
brahmahatyādipāpaghnīṃ dhanuṣkoṭiṃ tato vrajet
||1||विहिताभिषवो मर्त्यः सर्वतीर्थेऽतिपावने ॥
ब्रह्महत्यादिपापघ्नीं धनुष्कोटिं ततो व्रजेत्
yasyāḥ smaraṇamātreṇa muktaḥ syānmānavo bhuvi ||
dhanuṣkoṭiṃ prapaśyaṃti snāṃti vā kathayaṃti ye
||2||यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानवो भुवि ॥
धनुष्कोटिं प्रपश्यंति स्नांति वा कथयंति ये
aṣṭāviṃśatibhedāṃste narakānnopabhuṃjate ||
tāmisramaṃdhatāmisraṃ mahārauravarauravau
||3||अष्टाविंशतिभेदांस्ते नरकान्नोपभुंजते ॥
तामिस्रमंधतामिस्रं महारौरवरौरवौ
kumbhīpākaṃ kālasūtramasipatravanaṃ tathā ||
kṛmibhakṣoṃ'dhakūpaśca saṃdaṃśaṃ śālmalī tathā
||4||कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं तथा ॥
कृमिभक्षोंऽधकूपश्च संदंशं शाल्मली तथा
sūrmirvaitaraṇī prāṇarodho viśasanaṃ tathā ||
lālābhakṣo'pyavīciśca sārameyādanaṃ tathā
||5||सूर्मिर्वैतरणी प्राणरोधो विशसनं तथा ॥
लालाभक्षोऽप्यवीचिश्च सारमेयादनं तथा
tathaiva vajrakaṇakaṃ kṣārakardamapātanam ||
rakṣogaṇāśanaṃ cāpi śūlaprotaṃ vitodanam
||6||तथैव वज्रकणकं क्षारकर्दमपातनम् ॥
रक्षोगणाशनं चापि शूलप्रोतं वितोदनम्
daṃdaśūkāśanaṃ cāpi paryāvartanasaṃjñitam ||
tirodhānābhidhaṃ viprāstathā sūcīmukhābhidham
||7||दंदशूकाशनं चापि पर्यावर्तनसंज्ञितम् ॥
तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा सूचीमुखाभिधम्
pūyaśoṇitabhakṣaṃ ca viṣāgniparipīḍanam ||
aṣṭāviṃśatisaṃkhyākamevaṃ narakasaṃcayam
||8||पूयशोणितभक्षं च विषाग्निपरिपीडनम् ॥
अष्टाविंशतिसंख्याकमेवं नरकसंचयम्
na yāti manujo viprā dhanuṣkoṭau nimajjanāt ||
vittāpatyakalatrāṇāṃ yo'nyeṣāmapahārakaḥ
||9||न याति मनुजो विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥
वित्तापत्यकलत्राणां योऽन्येषामपहारकः
sa kālapāśanirbaddho yamadūtairbhayānakaiḥ ||
tāmisranarake ghore pātyate bahuvatsaram
||10||स कालपाशनिर्बद्धो यमदूतैर्भयानकैः ॥
तामिस्रनरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम्
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
yo nihatya tu bhartāraṃ bhuṃkte tasya dhanādikān
||11||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
यो निहत्य तु भर्तारं भुंक्ते तस्य धनादिकान्
pātyate soṃ'dhatāmisre mahāduḥkhasamākule ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||12||पात्यते सोंऽधतामिस्रे महादुःखसमाकुले ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
bhūtadroheṇa yo martyaḥ puṣṇāti svakuṭuṃbakam ||
sa tāniha vihāyāśu raurave pātyate dhruvam
||13||भूतद्रोहेण यो मर्त्यः पुष्णाति स्वकुटुंबकम् ॥
स तानिह विहायाशु रौरवे पात्यते ध्रुवम्
viṣolbaṇamahāsarpasaṃkule yamapūruṣaiḥ ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||14||विषोल्बणमहासर्पसंकुले यमपूरुषैः ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
yaḥ svadehaṃbharo martyo bhāryāputrādikaṃ vinā ||
sa mahāraurave ghore pātyate nijamāṃsabhuk
||15||यः स्वदेहंभरो मर्त्यो भार्यापुत्रादिकं विना ॥
स महारौरवे घोरे पात्यते निजमांसभुक्
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasmi nnāsau nipātyate ||
yaḥ paśūnpakṣiṇo vāpi saprāṇānniruṇaddhi vai
||16||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मि न्नासौ निपात्यते ॥
यः पशून्पक्षिणो वापि सप्राणान्निरुणद्धि वै
kṛpāleśavihīnaṃ taṃ kravyādairapi niṃditam ||
kuṃbhīpāke taptataile pāta yaṃti yamānugāḥ
||17||कृपालेशविहीनं तं क्रव्यादैरपि निंदितम् ॥
कुंभीपाके तप्ततैले पात यंति यमानुगाः
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
mātaraṃ pitaraṃ viprānyo dveṣṭi puruṣādhamaḥ
||18||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
मातरं पितरं विप्रान्यो द्वेष्टि पुरुषाधमः
sa kālasūtra narake vistṛtāyutayojane ||
adhastādagnisaṃtapta uparyarkamarīcibhiḥ
||19||स कालसूत्र नरके विस्तृतायुतयोजने ॥
अधस्तादग्निसंतप्त उपर्यर्कमरीचिभिः
khale tāmramaye viprāḥ pātyate kṣudhayārditaḥ ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||20||खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधयार्दितः ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
yo vedamārgamullaṃghya vartate kupathe naraḥ ||
so'sipatravane ghore pātyate yamakiṃkaraiḥ
||21||यो वेदमार्गमुल्लंघ्य वर्तते कुपथे नरः ॥
सोऽसिपत्रवने घोरे पात्यते यमकिंकरैः
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
yo rājā rājabhṛtyo vā hyadaṃḍye daṃḍamācaret
||22||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
यो राजा राजभृत्यो वा ह्यदंड्ये दंडमाचरेत्
śarīradaṃḍaṃ vipre vā sa śūkaramukhe dvijāḥ ||
pātyate narake ghore ikṣuvadyaṃtrapīḍitaḥ
||23||शरीरदंडं विप्रे वा स शूकरमुखे द्विजाः ॥
पात्यते नरके घोरे इक्षुवद्यंत्रपीडितः
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
īśvarādhīnavṛttīnāṃ hiṃsāṃ yaḥ prāṇināṃ caret
||24||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
ईश्वराधीनवृत्तीनां हिंसां यः प्राणिनां चरेत्
taireva pīḍyamāno'yaṃ jaṃtubhiḥ svena pīḍitaiḥ ||
aṃdhakūpe mahābhīme pātyate yamakiṃkaraiḥ
||25||तैरेव पीड्यमानोऽयं जंतुभिः स्वेन पीडितैः ॥
अंधकूपे महाभीमे पात्यते यमकिंकरैः
tatrāṃdhakārabahule vinidro nirvṛtaścaret ||
ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||26||तत्रांधकारबहुले विनिद्रो निर्वृतश्चरेत् ॥
चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
yo'śnāti paṃktibhedena sasyasūpādikaṃ naraḥ ||
akṛtvā paṃcayajñaṃ vā bhuṃkte mohena sa dvijāḥ
||27||योऽश्नाति पंक्तिभेदेन सस्यसूपादिकं नरः ॥
अकृत्वा पंचयज्ञं वा भुंक्ते मोहेन स द्विजाः
prapātyate yamabhaṭairnarake kṛmibhojane ||
bhakṣyamāṇaḥ kṛmiśatairbhakṣayankṛmisaṃca yān
||28||प्रपात्यते यमभटैर्नरके कृमिभोजने ॥
भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसंच यान्
svayaṃ ca kṛmibhūtaḥ saṃstiṣṭhedyāvadaghakṣayam ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||29||स्वयं च कृमिभूतः संस्तिष्ठेद्यावदघक्षयम् ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
yo haredvipravittāni steyena balato'pi vā ||
anyeṣāmapi vittāni rājā tatpuruṣo'pi vā
||30||यो हरेद्विप्रवित्तानि स्तेयेन बलतोऽपि वा ॥
अन्येषामपि वित्तानि राजा तत्पुरुषोऽपि वा
ayasmayāgnikuṃḍeṣu saṃdaṃśaiḥ so'tipīḍitaḥ ||
saṃdaṃśe narake ghore pātyate yamapūruṣaiḥ
||31||अयस्मयाग्निकुंडेषु संदंशैः सोऽतिपीडितः ॥
संदंशे नरके घोरे पात्यते यमपूरुषैः
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
agamyāṃ yobhigaccheta striyaṃ vai puruṣādhamaḥ
||32||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
अगम्यां योभिगच्छेत स्त्रियं वै पुरुषाधमः
agamyaṃ puruṣaṃ yoṣidabhigaccheta vā dvijāḥ ||
tāvayasmayanārīṃ ca puruṣaṃ cāpyayasmayam
||33||अगम्यं पुरुषं योषिदभिगच्छेत वा द्विजाः ॥
तावयस्मयनारीं च पुरुषं चाप्ययस्मयम्
taptāvāliṃgya tiṣṭhaṃtau yāvaccaṃdradivākarau ||
sūrmyākhye narake ghore pātyete bahukaṃṭake
||34||तप्तावालिंग्य तिष्ठंतौ यावच्चंद्रदिवाकरौ ॥
सूर्म्याख्ये नरके घोरे पात्येते बहुकंटके
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
bādhate sarvajaṃtūnyo nāno pāyairupadravaiḥ
||35||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
बाधते सर्वजंतून्यो नानो पायैरुपद्रवैः
śālmalīnarake ghore pātyate bahukaṃṭake ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||36||शाल्मलीनरके घोरे पात्यते बहुकंटके ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
rājā vā rājabhṛtyo vā yaḥ pāṣaṃḍamanuvrataḥ ||
bhedako dharmasetūnāṃ vaitaraṇyāṃ nipātyate
||37||राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषंडमनुव्रतः ॥
भेदको धर्मसेतूनां वैतरण्यां निपात्यते
snāni ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
vṛṣalīsaṃgaduṣṭo yaḥ śaucādyācāravarjitaḥ
||38||स्नानि चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
वृषलीसंगदुष्टो यः शौचाद्याचारवर्जितः
tyaktalajjastyaktavedaḥ paśucaryārata stathā ||
sa pūyaviṣṭhāmūtrāsṛkchleṣmapittādipūrite
||39||त्यक्तलज्जस्त्यक्तवेदः पशुचर्यारत स्तथा ॥
स पूयविष्ठामूत्रासृक्छ्लेष्मपित्तादिपूरिते
atibībhatsanarake pātyate yamakiṃkaraiḥ ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||40||अतिबीभत्सनरके पात्यते यमकिंकरैः ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
aśmabhirmṛgayurhanyādbāṇai rvā bādhate mṛgān ||
sa vidhyamāno bāṇaughaiḥ paratra yamakiṃkaraiḥ
||41||अश्मभिर्मृगयुर्हन्याद्बाणै र्वा बाधते मृगान् ॥
स विध्यमानो बाणौघैः परत्र यमकिंकरैः
prāṇarodhākhyanarake pātyate yamakiṃkaraiḥ ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||42||प्राणरोधाख्यनरके पात्यते यमकिंकरैः ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
dāṃbhiko yaḥ paśūnyajñe vidhyanuṣṭhānavarjitaḥ ||
haṃtyasau paralokeṣu vaiśase narake dvijāḥ
||43||दांभिको यः पशून्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः ॥
हंत्यसौ परलोकेषु वैशसे नरके द्विजाः
kṛntyamāno yamabhaṭaiḥ pātyate duḥkhasaṃkule ||
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate
||44||कृन्त्यमानो यमभटैः पात्यते दुःखसंकुले ॥
स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते
ātmabhāryāṃ savarṇāṃ yo retaḥ pāyayate tu saḥ ||
paratra retaḥpāyī sanretaḥkuṃḍe nipātyate
||45||आत्मभार्यां सवर्णां यो रेतः पाययते तु सः ॥
परत्र रेतःपायी सन्रेतःकुंडे निपात्यते
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
yo dasyumārga māśritya garado grāmadāhakaḥ
||46||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
यो दस्युमार्ग माश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः
vaṇigdravyāpahārī ca sa paratra dvijottamāḥ ||
vajradaṃṣṭrāhikābhikhye narake pātyate ciram
||47||वणिग्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः ॥
वज्रदंष्ट्राहिकाभिख्ये नरके पात्यते चिरम्
snāti ceddhanuṣaḥ koṭau tasminnāsau nipātyate ||
vidyaṃte yāni cānyāni narakāṇi paratra vai
||48||स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
विद्यंते यानि चान्यानि नरकाणि परत्र वै
tāni nāpnoti manujo dhanuṣkoṭinimajjanāt ||
dhanuṣkoṭau sakṛtsnā nādaśvamedhaphalaṃ labhet
||49||तानि नाप्नोति मनुजो धनुष्कोटिनिमज्जनात् ॥
धनुष्कोटौ सकृत्स्ना नादश्वमेधफलं लभेत्
ātmavidyā bhavetsākṣānmuktiścāpi caturvidhā ||
na pāpe ramate buddhirna bhavedduḥkhameva vā
||50||आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा ॥
न पापे रमते बुद्धिर्न भवेद्दुःखमेव वा
buddheḥ prīti rbhavetsamyagdhanuṣkoṭau nimajjanāt ||
tulāpuruṣadānena yatphalaṃ labhyate naraiḥ
||51||बुद्धेः प्रीति र्भवेत्सम्यग्धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥
तुलापुरुषदानेन यत्फलं लभ्यते नरैः
tatphalaṃ labhyate puṃbhirdhanuṣkoṭau nimajjanāt ||
gosahasra pradānena yatpuṇyaṃ hi bhavennṛṇām
||52||तत्फलं लभ्यते पुंभिर्धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥
गोसहस्र प्रदानेन यत्पुण्यं हि भवेन्नृणाम्
tatpuṇyaṃ labhate martyo dhanaṣkoṭau nimajjanāt ||
dharmārthakāmamokṣeṣu yaṃyamicchati pūruṣaḥ
||53||तत्पुण्यं लभते मर्त्यो धनष्कोटौ निमज्जनात् ॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु यंयमिच्छति पूरुषः
taṃtaṃ sadyaḥ samāpnoti dhanuṣkoṭau nimajjanāt ||
mahāpātakayukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ
||54||तंतं सद्यः समाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥
महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः
sadyaḥ pūto bhavedviprā dhanuṣkoṭau nimajjanāt ||
prajñālakṣmīryaśaḥ saṃpajjñānaṃ dharmo viraktatā
||55||सद्यः पूतो भवेद्विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥
प्रज्ञालक्ष्मीर्यशः संपज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता
manaḥśuddhirbhavennṝṇāṃ dhanuṣkoṭinimajjanāt ||
brahmahatyāyutaṃ cāpi surāpānāyutaṃ tathā
||56||मनःशुद्धिर्भवेन्नॄणां धनुष्कोटिनिमज्जनात् ॥
ब्रह्महत्यायुतं चापि सुरापानायुतं तथा
ayutaṃ gurudārāṇāṃ gamanaṃ pāpakāraṇam ||
steyāyutaṃ suvarṇānāṃ tatsaṃsargaśca koṭiśaḥ
||57||अयुतं गुरुदाराणां गमनं पापकारणम् ॥
स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसर्गश्च कोटिशः
śīghraṃ vilayamāpnoti dhanuṣkoṭau nimajjanāt ||
brahmahatyāsamānāni surāpānasamāni ca
||58||शीघ्रं विलयमाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥
ब्रह्महत्यासमानानि सुरापानसमानि च
gurustrīgamanenāpi yāni tulyāni cāstikāḥ ||
suvarṇasteyatulyāni tatsaṃsargasamāni ca
||59||गुरुस्त्रीगमनेनापि यानि तुल्यानि चास्तिकाः ॥
सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च
tāni sarvāṇi naśyaṃti dhanuṣko ṭi nimajjanāt ||
ukteṣveteṣu saṃdeho na kartavyaḥ kadācana
||60||तानि सर्वाणि नश्यंति धनुष्को टि निमज्जनात् ॥
उक्तेष्वेतेषु संदेहो न कर्तव्यः कदाचन
jihvāgre paraśuṃ taptaṃ dhārayāmi na saṃśayaḥ ||
arthavādamimaṃ sarvaṃ bruvanvai nārakī bhavet
||61||जिह्वाग्रे परशुं तप्तं धारयामि न संशयः ॥
अर्थवादमिमं सर्वं ब्रुवन्वै नारकी भवेत्
saṃkaraḥ sa hi vijñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||
aho maurkhyamaho maurkhyamaho maurkhyaṃ dvijottamāḥ
||62||संकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥
अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः
dhanuṣkoṭyabhidhe tīrthe sarvapātakanāśane ||
advaitajñānade puṃsāṃ bhuktimuktipradāyini
||63||धनुष्कोट्यभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने ॥
अद्वैतज्ञानदे पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि
iṣṭakāmyaprade nityaṃ tathaivājñānanāśane ||
sthite'pi tadvihāyāyaṃ ramate'nyatra vai janaḥ
||64||इष्टकाम्यप्रदे नित्यं तथैवाज्ञाननाशने ॥
स्थितेऽपि तद्विहायायं रमतेऽन्यत्र वै जनः
aho mohasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate ||
snātasya dhanuṣaḥ koṭau nāṃtakādbhayamasti vai
||65||अहो मोहस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ॥
स्नातस्य धनुषः कोटौ नांतकाद्भयमस्ति वै
dhanuṣkoṭiṃ prapaśyaṃti tatra snāṃti ca ye narāḥ ||
stuvaṃti ca praśaṃsaṃti spṛśaṃti ca namaṃti ca ||
na pibaṃti hi te stanyaṃ mātṝṇāṃ dvijapuṃgavāḥ
||66||धनुष्कोटिं प्रपश्यंति तत्र स्नांति च ये नराः ॥
स्तुवंति च प्रशंसंति स्पृशंति च नमंति च ॥
न पिबंति हि ते स्तन्यं मातॄणां द्विजपुंगवाः
ṛṣaya ūcuḥ
dhanuṣkoṭyābhidhā tasya kathaṃ sūta samāgatā
||67||धनुष्कोट्याभिधा तस्य कथं सूत समागता
tatsarvaṃ brūhi tattvena vistarānmunipuṃgava ||
iti pṛṣṭo naimiṣīyairāha sūtaḥ punaśca tān
||68||तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरान्मुनिपुंगव ॥
इति पृष्टो नैमिषीयैराह सूतः पुनश्च तान्
śrīsūta uvāca
rāmeṇa nihate yuddhe rāvaṇe lokakaṇṭake ||
bibhīṣaṇe ca laṃkāyāṃ rājani sthāpite tataḥ
||69||रामेण निहते युद्धे रावणे लोककण्टके ॥
बिभीषणे च लंकायां राजनि स्थापिते ततः
vaidehīlakṣmaṇayuto rāmo daśarathā tmajaḥ ||
sugrīvapramukhairvīrairvānarairapi saṃvṛtaḥ
||70||वैदेहीलक्ष्मणयुतो रामो दशरथा त्मजः ॥
सुग्रीवप्रमुखैर्वीरैर्वानरैरपि संवृतः
siddhacāraṇagandharvadevavidyādhararṣibhiḥ ||
apsarobhiśca satataṃ stūyamānanijādbhutaḥ
||71||सिद्धचारणगन्धर्वदेवविद्याधरर्षिभिः ॥
अप्सरोभिश्च सततं स्तूयमाननिजाद्भुतः
līlāvidhṛtakodaṇḍastripuraghno yathā śivaḥ ||
sarvaiḥ parivṛto rāmo gaṃdhamādanamanvagāt
||72||लीलाविधृतकोदण्डस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः ॥
सर्वैः परिवृतो रामो गंधमादनमन्वगात्
tatra sthitaṃ mahātmānaṃ rāghavaṃ rāvaṇāṃtakam ||
prāṃjaliḥ prārthayāmāsa dharmajño'tha vibhīṣaṇaḥ
||73||तत्र स्थितं महात्मानं राघवं रावणांतकम् ॥
प्रांजलिः प्रार्थयामास धर्मज्ञोऽथ विभीषणः
setunānena te rāma rājānaḥ sarva eva hi ||
balodriktāḥ samabhyetya pīḍayeyuḥ purīṃ mama
||74||सेतुनानेन ते राम राजानः सर्व एव हि ॥
बलोद्रिक्ताः समभ्येत्य पीडयेयुः पुरीं मम
ataḥ setumimaṃ bhiṃdhi dhanuṣkoṭyā raghūdvaha ||
iti saṃprārthitastena paulastyena sa rāghavaḥ
||79||अतः सेतुमिमं भिंधि धनुष्कोट्या रघूद्वह ॥
इति संप्रार्थितस्तेन पौलस्त्येन स राघवः
bibheda dhanuṣaḥ koṭyā svasetuṃ raghunaṃ danaḥ ||
ato dvijāstatastīrthaṃ dhanuṣkoṭiritiśrutam
||76||बिभेद धनुषः कोट्या स्वसेतुं रघुनं दनः ॥
अतो द्विजास्ततस्तीर्थं धनुष्कोटिरितिश्रुतम्
śrīrāmadhanuṣaḥ koṭyā yo rekhāṃ paśyate kṛtām ||
anekakleśasaṃyuktaṃ garbhavāsaṃ na paśyati
||77||श्रीरामधनुषः कोट्या यो रेखां पश्यते कृताम् ॥
अनेकक्लेशसंयुक्तं गर्भवासं न पश्यति
dhanuṣkoṭyāṃ kṛtā rekhā rāmeṇa lavaṇāṃbudhau ||
taddarśanādbhavenmuktirna jāne snānajaṃ phalam
||78||धनुष्कोट्यां कृता रेखा रामेण लवणांबुधौ ॥
तद्दर्शनाद्भवेन्मुक्तिर्न जाने स्नानजं फलम्
narmadārodhasi tapo mahāpātaka nāśanam ||
gaṃgātīre tu maraṇamapavargaphalapradam
||79||नर्मदारोधसि तपो महापातक नाशनम् ॥
गंगातीरे तु मरणमपवर्गफलप्रदम्
dānaṃ dvijāḥ kurukṣetre brahmahatyādiśodhakam ||
tapaśca maraṇaṃ dānaṃ dhanuṣkoṭau kṛtaṃ naraiḥ
||80||दानं द्विजाः कुरुक्षेत्रे ब्रह्महत्यादिशोधकम् ॥
तपश्च मरणं दानं धनुष्कोटौ कृतं नरैः
mahāpātakanāśāya muktyai cābhīṣṭasiddhaye ||
bhavetsamarthaṃ vipreṃdrā nātra kāryā vicāraṇā
||81||महापातकनाशाय मुक्त्यै चाभीष्टसिद्धये ॥
भवेत्समर्थं विप्रेंद्रा नात्र कार्या विचारणा
tāvatsaṃpīḍyate jaṃtuḥ pātakaiścopapā takaiḥ ||
yāvannālokyate rāma dhanuṣkoṭirvimuktidā
||82||तावत्संपीड्यते जंतुः पातकैश्चोपपा तकैः ॥
यावन्नालोक्यते राम धनुष्कोटिर्विमुक्तिदा
bhidyate hṛdayagraṃthiśchidyaṃte sarvasaṃśayāḥ ||
kṣīyaṃte pāpakarmāṇi dhanuṣkoṭyavalo kinaḥ
||83||भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यंते सर्वसंशयाः ॥
क्षीयंते पापकर्माणि धनुष्कोट्यवलो किनः
dakṣiṇāṃbhonidhau setau rāmacandreṇa nirmitā ||
yā rekhā dhanuṣaḥ koṭyā vibhīṣaṇahitāya vai
||84||दक्षिणांभोनिधौ सेतौ रामचन्द्रेण निर्मिता ॥
या रेखा धनुषः कोट्या विभीषणहिताय वै
saiva kailāsapadavīṃ vaikuṇṭhabra hmalokayoḥ ||
mārgaḥ svargasya lokasya nātra kāryā vicāraṇā
||85||सैव कैलासपदवीं वैकुण्ठब्र ह्मलोकयोः ॥
मार्गः स्वर्गस्य लोकस्य नात्र कार्या विचारणा
tulyaṃ yajñaphalaiḥ puṇyairdhanuṣkoṭyavagāhanam ||
sarvamaṃtrādhikaṃ puṇyaṃ sarvadā naphalapradam
||86||तुल्यं यज्ञफलैः पुण्यैर्धनुष्कोट्यवगाहनम् ॥
सर्वमंत्राधिकं पुण्यं सर्वदा नफलप्रदम्
kāyakaleśakaraiḥ puṃsāṃ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ ||
kiṃ vedaiḥ kimu vā śāstrairdhanuṣkoṭyavalokinaḥ
||87||कायकलेशकरैः पुंसां किं तपोभिः किमध्वरैः ॥
किं वेदैः किमु वा शास्त्रैर्धनुष्कोट्यवलोकिनः
rāmacaṃdradhanuṣkoṭau snānaṃ cellabhyate nṛṇām ||
sitāsitasaritpuṇyavāribhiḥ kiṃ prayojanam
||88||रामचंद्रधनुष्कोटौ स्नानं चेल्लभ्यते नृणाम् ॥
सितासितसरित्पुण्यवारिभिः किं प्रयोजनम्
rāmacaṃdradhanuṣkoṭidarśanaṃ labhyate yadi ||
kāśyāṃ tu maraṇānmuktiḥ prārthyate kiṃ vṛthā naraiḥ
||89||रामचंद्रधनुष्कोटिदर्शनं लभ्यते यदि ॥
काश्यां तु मरणान्मुक्तिः प्रार्थ्यते किं वृथा नरैः
animajjya dhanuṣkoṭāvanupoṣya dinatrayam ||
adattvā kāṃcanaṃ gāṃ ca daridraḥ syānna saṃśayaḥ
||90||अनिमज्ज्य धनुष्कोटावनुपोष्य दिनत्रयम् ॥
अदत्त्वा कांचनं गां च दरिद्रः स्यान्न संशयः
dhanuṣkoṭya vagāhena yatphalaṃ labhate naraḥ ||
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvāpi bahudakṣiṇaiḥ
||91||धनुष्कोट्य वगाहेन यत्फलं लभते नरः ॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वापि बहुदक्षिणैः
na tatphalamavāpnoti satyaṃsatyaṃ vadāmyaham ||
dhanuṣkoṭyabhidhaṃ tīrthaṃ sarvatīrthādhikaṃ viduḥ
||92||न तत्फलमवाप्नोति सत्यंसत्यं वदाम्यहम् ॥
धनुष्कोट्यभिधं तीर्थं सर्वतीर्थाधिकं विदुः
daśakoṭisahasrāṇi saṃti tīrthāni bhūtale ||
teṣāṃ sānnidhyamastyatra dhanuṣkoṭau dvijottamāḥ
||93||दशकोटिसहस्राणि संति तीर्थानि भूतले ॥
तेषां सान्निध्यमस्त्यत्र धनुष्कोटौ द्विजोत्तमाः
aṣṭau vasava ādityā rudrāśca marutastathā ||
sādhyāśca saha gandharvāḥ siddhavidyādharāstathā
||94||अष्टौ वसव आदित्या रुद्राश्च मरुतस्तथा ॥
साध्याश्च सह गन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा
ete cānye ca ye devāḥ sānnidhyaṃ kurvate sadā ||
tīrthe'tra dhanuṣaḥ koṭau nityameva pitāmahaḥ
||95||एते चान्ये च ये देवाः सान्निध्यं कुर्वते सदा ॥
तीर्थेऽत्र धनुषः कोटौ नित्यमेव पितामहः
sannidhatte śivo viṣṇurumā mā ca sarasvatī ||
dhanuṣkoṭau tapastaptvā devāśca ṛṣayastathā
||96||सन्निधत्ते शिवो विष्णुरुमा मा च सरस्वती ॥
धनुष्कोटौ तपस्तप्त्वा देवाश्च ऋषयस्तथा
vipulāṃ siddhimagamaṃstatphalena munīśvarāḥ ||
snāyāttatra naro yastu pitṛdevāṃśca tarpayet
||97||विपुलां सिद्धिमगमंस्तत्फलेन मुनीश्वराः ॥
स्नायात्तत्र नरो यस्तु पितृदेवांश्च तर्पयेत्
sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate ||
atraikaṃ bhojayedvipraṃ yo naro bhaktisaṃyutaḥ
||98||सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥
अत्रैकं भोजयेद्विप्रं यो नरो भक्तिसंयुतः
iha loke paratrāpi sonaṃtasukhamaśnute ||
śākamūlaphale vṛttiṃ yo na vartayate naraḥ
||99||इह लोके परत्रापि सोनंतसुखमश्नुते ॥
शाकमूलफले वृत्तिं यो न वर्तयते नरः
sa naro dhanuṣaḥkoṭau snāyātta tphalasiddhaye ||
aśvamedhakratuṃ kartuṃ śaktiryasya na vidyate
||100||स नरो धनुषःकोटौ स्नायात्त त्फलसिद्धये ॥
अश्वमेधक्रतुं कर्तुं शक्तिर्यस्य न विद्यते
dhanuṣkoṭau sa hi snāyāttena tatphalamaśnute ||
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vāpi munī śvarāḥ
||1||धनुष्कोटौ स हि स्नायात्तेन तत्फलमश्नुते ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वापि मुनी श्वराः
niṃdyayonau na jāyaṃte dhanuṣkoṭvagāhanāt ||
makarasthe ravau māghe dhanuṣkoṭau tu yo naraḥ
||2||निंद्ययोनौ न जायंते धनुष्कोट्वगाहनात् ॥
मकरस्थे रवौ माघे धनुष्कोटौ तु यो नरः
snāyātpuṇyaṃ nigadituṃ tasyāhaṃ na kṣamo dvijāḥ ||
māghamāse dhanuṣkoṭāvavagāheta yo naraḥ
||3||स्नायात्पुण्यं निगदितुं तस्याहं न क्षमो द्विजाः ॥
माघमासे धनुष्कोटाववगाहेत यो नरः
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu gaṃgādiṣu munīśvarāḥ ||
prāpnuyādakṣayām̐llokānmokṣaṃ cāpi labheta saḥ
||4||स स्नातः सर्वतीर्थेषु गंगादिषु मुनीश्वराः ॥
प्राप्नुयादक्षयाँल्लोकान्मोक्षं चापि लभेत सः
janmaprabhṛti yatpāpaṃ striyo vā puruṣasya vā ||
tatsarvaṃ māghamāse'tra majjanādvilayaṃ vrajet
||5||जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥
तत्सर्वं माघमासेऽत्र मज्जनाद्विलयं व्रजेत्
yathā surāṇāṃ sarveṣāmuttamo raghunaṃdanaḥ ||
tathaiva ca dhanuṣkoṭiḥ sarvatīrthottamā smṛtā
||6||यथा सुराणां सर्वेषामुत्तमो रघुनंदनः ॥
तथैव च धनुष्कोटिः सर्वतीर्थोत्तमा स्मृता
tatra snānaṃ māghamāse sarvābhīṣṭapradāyakam ||
triṃśaddinaṃ māghamāse niyato'pi jiteṃdriyaḥ
||7||तत्र स्नानं माघमासे सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥
त्रिंशद्दिनं माघमासे नियतोऽपि जितेंद्रियः
dhanuṣkoṭau naraḥ snāyādapunarbhavasiddhaye ||
ekabhukto jitakrodho māghamāse'tra yo naraḥ
||8||धनुष्कोटौ नरः स्नायादपुनर्भवसिद्धये ॥
एकभुक्तो जितक्रोधो माघमासेऽत्र यो नरः
snānaṃ karoti vipreṃdrā mucyate brahmahatyayā ||
śrīrāmadhanuṣaḥ koṭī māghamāse narastu yaḥ
||9||स्नानं करोति विप्रेंद्रा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
श्रीरामधनुषः कोटी माघमासे नरस्तु यः
snātvāṃte śivarātrau ca nirāhāro jiteṃdriyaḥ ||
kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau pratiyāmaṃ viśeṣataḥ
||110||स्नात्वांते शिवरात्रौ च निराहारो जितेंद्रियः ॥
कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रतियामं विशेषतः
rāma nāthaṃ mahādevamabhyarcya vidhipūrvakam ||
paredyurudite sūrye dhanuṣkoṭau nimajya ca
||11||राम नाथं महादेवमभ्यर्च्य विधिपूर्वकम् ॥
परेद्युरुदिते सूर्ये धनुष्कोटौ निमज्य च
anyeṣvapi ca tīrtheṣu snātvā niyatamānasaḥ ||
nirvartya nityakarmāṇi rāmanāthaṃ niṣevya ca
||12||अन्येष्वपि च तीर्थेषु स्नात्वा नियतमानसः ॥
निर्वर्त्य नित्यकर्माणि रामनाथं निषेव्य च
yathāśakti dvijānannairbhojayitvā dvijottamāḥ ||
bhūmiṃ gāṃ ca tilāndhānyaṃ dattvā vittaṃ ca śaktitaḥ
||13||यथाशक्ति द्विजानन्नैर्भोजयित्वा द्विजोत्तमाः ॥
भूमिं गां च तिलान्धान्यं दत्त्वा वित्तं च शक्तितः
brāhmaṇairapyanujñātaḥ svayaṃ bhuṃjati vāgyataḥ ||
evaṃ kṛtavataḥ puṃso rāmanātho maheśvaraḥ
||14||ब्राह्मणैरप्यनुज्ञातः स्वयं भुंजति वाग्यतः ॥
एवं कृतवतः पुंसो रामनाथो महेश्वरः
vimocya sarvapāpāni bhuktiṃ muktiṃ prayacchati ||
ataḥ sarvaprayatnena māghamāse munīśvarāḥ
||15||विमोच्य सर्वपापानि भुक्तिं मुक्तिं प्रयच्छति ॥
अतः सर्वप्रयत्नेन माघमासे मुनीश्वराः
snātavyaṃ hi dhanuṣkoṭau narairatra mumukṣubhiḥ ||
dhanuṣkoṭau naraḥ snānaṃ setāvardhodaye tu yaḥ
||16||स्नातव्यं हि धनुष्कोटौ नरैरत्र मुमुक्षुभिः ॥
धनुष्कोटौ नरः स्नानं सेतावर्धोदये तु यः
karoti tasya pāpāni naśyaṃtyeva kṣaṇāddvijāḥ ||
snānaṃ mahodaye cātra bhuktimuktiphalapradam
||17||करोति तस्य पापानि नश्यंत्येव क्षणाद्द्विजाः ॥
स्नानं महोदये चात्र भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
yaḥ snāyāddhanuṣaḥ koṭāvarddhodayamaho daye ||
tasya vaśyāstrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
||18||यः स्नायाद्धनुषः कोटावर्द्धोदयमहो दये ॥
तस्य वश्यास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
dhanuṣkoṭau dvijāḥ snānamarddhodayamahodaye ||
vināpyadvaitavijñānaṃ sāyujyaprāptikāraṇam
||19||धनुष्कोटौ द्विजाः स्नानमर्द्धोदयमहोदये ॥
विनाप्यद्वैतविज्ञानं सायुज्यप्राप्तिकारणम्
tatra snānaṃ dvijāḥ puṃsāmarddhodayamahodaye ||
manvādyuktaṃ vinā satyaṃ prāyaścittaṃ hi pāpinām
||120||तत्र स्नानं द्विजाः पुंसामर्द्धोदयमहोदये ॥
मन्वाद्युक्तं विना सत्यं प्रायश्चित्तं हि पापिनाम्
atra setau dhanuṣkoṭāvardhodayamaho daye ||
snāti cenmanujo viprāḥ satyaṃ yajñaṃ vināpyayam
||21||अत्र सेतौ धनुष्कोटावर्धोदयमहो दये ॥
स्नाति चेन्मनुजो विप्राः सत्यं यज्ञं विनाप्ययम्
yajñānāṃ phalamāpnoti saṃpūrṇaṃ nātra saṃśayaḥ ||
caṃdrasūryoparāgeṣu yaḥ snāyādatra mānavaḥ
||22||यज्ञानां फलमाप्नोति संपूर्णं नात्र संशयः ॥
चंद्रसूर्योपरागेषु यः स्नायादत्र मानवः
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ śeṣeṇāpi na śakyate ||
caṃdrasūryoparāgeṣu dhanuṣkoṭyavagāhanam
||23||तस्य पुण्यफलं वक्तुं शेषेणापि न शक्यते ॥
चंद्रसूर्योपरागेषु धनुष्कोट्यवगाहनम्
brahmahatyādipāpānāṃ prāyaścitta mudīritam ||
śrīrāmadhanuṣaḥ koṭau caṃdrasūryoparāgayoḥ
||24||ब्रह्महत्यादिपापानां प्रायश्चित्त मुदीरितम् ॥
श्रीरामधनुषः कोटौ चंद्रसूर्योपरागयोः
snānaṃ sāyujyadaṃ proktaṃ sarvatīrthaphalapradam ||
caṃdrasūryoparāgeṣu ardhodayamahodaye ||
'
||25||स्नानं सायुज्यदं प्रोक्तं सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥
चंद्रसूर्योपरागेषु अर्धोदयमहोदये ॥
'
snātavyamatra manujairbhuktimuktiphalecchubhiḥ ||
ataḥ sarvaṃ parityajya gacchadhvaṃ munipuṃgavāḥ
||26||स्नातव्यमत्र मनुजैर्भुक्तिमुक्तिफलेच्छुभिः ॥
अतः सर्वं परित्यज्य गच्छध्वं मुनिपुंगवाः
dhanuṣkoṭiṃ mahāpuṇyāṃ bhuktimuktiphala pradām ||
tatra gatvā pitṛbhyaśca kurudhvaṃ piṃḍadāpanam
||27||धनुष्कोटिं महापुण्यां भुक्तिमुक्तिफल प्रदाम् ॥
तत्र गत्वा पितृभ्यश्च कुरुध्वं पिंडदापनम्
ākalpaṃ pitṛtṛptiḥ syādatra piṃḍanivāpanāt ||
pitṝṇāṃ tṛptidaṃ sthānatrayaṃ rāmeṇa nirmitam
||28||आकल्पं पितृतृप्तिः स्यादत्र पिंडनिवापनात् ॥
पितॄणां तृप्तिदं स्थानत्रयं रामेण निर्मितम्
setumūle dhanuṣkoṭyāṃ gaṃdhamādanaparvate ||
piṃḍaṃ dattvā pitṛbhyo'tra ṛṇānmukto bhaviṣyati
||29||सेतुमूले धनुष्कोट्यां गंधमादनपर्वते ॥
पिंडं दत्त्वा पितृभ्योऽत्र ऋणान्मुक्तो भविष्यति
setumūlaṃ dhanuṣkoṭiṃ gaṃdhamādanameva ca ||
ṛṇamokṣa iti khyātaṃ tristhānaṃ devanirmitam
||130||सेतुमूलं धनुष्कोटिं गंधमादनमेव च ॥
ऋणमोक्ष इति ख्यातं त्रिस्थानं देवनिर्मितम्
ataḥ sarvaprayatnena dhanuṣkoṭirniṣevyatām ||
atrāgatya dhanuṣkoṭau snātvā niyamapūrva kam
||31||अतः सर्वप्रयत्नेन धनुष्कोटिर्निषेव्यताम् ॥
अत्रागत्य धनुष्कोटौ स्नात्वा नियमपूर्व कम्
droṇācāryasutaḥ śrīmānaśvatthāmā munīśvarāḥ ||
suptamāraṇadoṣeṇa ghoreṇa mumuce kṣaṇāt
||32||द्रोणाचार्यसुतः श्रीमानश्वत्थामा मुनीश्वराः ॥
सुप्तमारणदोषेण घोरेण मुमुचे क्षणात्
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā dhanuṣkoṭestu vaibhavam ||
bhuktimuktipradaṃ nṛṇāṃ sarvapāpanibarhaṇam
||133||एवं वः कथितं विप्रा धनुष्कोटेस्तु वैभवम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापनिबर्हणम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setu māhātmye dhanuṣkoṭipraśaṃsāyāṃ dhanuṣkoṭivaibhavakathanavarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||