davimokṣaṇavarṇanam
śrīsūta uvāca
bhūyo'pisaṃpravakṣyāmi dhanuṣkoṭestu vaibhavam ||
yuṣmākamādareṇāhaṃ naimiṣāraṇyavā sinaḥ
||1||भूयोऽपिसंप्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् ॥
युष्माकमादरेणाहं नैमिषारण्यवा सिनः
naṃdonāma mahārājaḥ somavaṃśasamudbhavaḥ ||
dharmeṇa pālayāmāsa sāgarāṃtāṃ dharāmimām
||2||नंदोनाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः ॥
धर्मेण पालयामास सागरांतां धरामिमाम्
tasya putraḥ samabhavaddharmagupta iti śrutaḥ ||
rājya rakṣādhuraṃ naṃdo nijaputre nidhāya saḥ
||3||तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति श्रुतः ॥
राज्य रक्षाधुरं नंदो निजपुत्रे निधाय सः
jiteṃdriyo jitāhāraḥ praviveśa tapovanam ||
tāte tapovanaṃ yāte dharmaguptābhidho nṛpaḥ
||4||जितेंद्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम् ॥
ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः
medinīṃ pālayā māsa dharmajño nītitatparaḥ ||
īje bahuvidhairyajñairdevāniṃdrapurogamān
||5||मेदिनीं पालया मास धर्मज्ञो नीतितत्परः ॥
ईजे बहुविधैर्यज्ञैर्देवानिंद्रपुरोगमान्
brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ kṣetrāṇi ca bahūni saḥ ||
sarve svadharmaniratāstasminrājani śāsati
||6||ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं क्षेत्राणि च बहूनि सः ॥
सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन्राजनि शासति
babhūvurnābhavanpīḍāstasmiṃścorādisaṃbhavāḥ ||
kadāciddharmagupto'yamārūḍhasturagottamam
||7||बभूवुर्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसंभवाः ॥
कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारूढस्तुरगोत्तमम्
vanaṃ viveśa vipreṃdrā mṛgayārasakau tukī ||
tamālatālahiṃtālakuravākuladiṅmukhe
||8||वनं विवेश विप्रेंद्रा मृगयारसकौ तुकी ॥
तमालतालहिंतालकुरवाकुलदिङ्मुखे
vicacāra vane tasminsiṃhavyāghrabhayānake ||
mattālikulasaṃnādasaṃmūrchitadigaṃtare
||9||विचचार वने तस्मिन्सिंहव्याघ्रभयानके ॥
मत्तालिकुलसंनादसंमूर्छितदिगंतरे
padma kalhārakumudanīlotpalavanākulaiḥ ||
taṭākairapi saṃpūrṇe tapasvijanamaṃḍite
||10||पद्म कल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुलैः ॥
तटाकैरपि संपूर्णे तपस्विजनमंडिते
tasminvane saṃcarato dharmaguptasya bhūpateḥ ||
abhūdvibhāvarī viprāsta masāvṛtadiṅmukhā
||11||तस्मिन्वने संचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः ॥
अभूद्विभावरी विप्रास्त मसावृतदिङ्मुखा
rājāpi paścimāṃ saṃdhyāmupāsya niyamānvitaḥ ||
jajāpa tatra ca vane gāyatrīṃ vedamātaram
||12||राजापि पश्चिमां संध्यामुपास्य नियमान्वितः ॥
जजाप तत्र च वने गायत्रीं वेदमातरम्
siṃhavyāghrādibhītyā sminvṛkṣamekaṃ samāsthite ||
rājaputre tadābhyāgādṛkṣaḥ siṃhabhayārditaḥ
||13||सिंहव्याघ्रादिभीत्या स्मिन्वृक्षमेकं समास्थिते ॥
राजपुत्रे तदाभ्यागादृक्षः सिंहभयार्दितः
anvadhāvataṃ taṃ ṛkṣamaikaḥ siṃho vanecaraḥ ||
anudrutaḥ sa siṃhena ṛkṣo vṛkṣamupāruhat
||14||अन्वधावतं तं ऋक्षमैकः सिंहो वनेचरः ॥
अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्
āruhya ṛkṣo vṛkṣaṃ taṃ dadarśa jagatīpatim ||
vṛkṣasthitaṃ mahātmānaṃ mahābalaparākramam
||15||आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् ॥
वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम्
uvāca bhūpatiṃ dṛṣṭvā ṛkṣoyaṃ vanagocaraḥ ||
mā bhītiṃ kuru rājeṃdra vatsyāvo rajanīmiha
||16||उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोयं वनगोचरः ॥
मा भीतिं कुरु राजेंद्र वत्स्यावो रजनीमिह
mahāsattvo mahākāyo mahādaṃṣṭrāsamākulaḥ ||
vṛkṣamūlaṃ samāyātaḥ siṃho yamatibhīṣaṇaḥ
||17||महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः ॥
वृक्षमूलं समायातः सिंहो यमतिभीषणः
rātryardhaṃ bhaja nidrā tvaṃ rakṣyamāṇo mayāditaḥ ||
tataḥ prasuptaṃ māṃ rakṣa śarvaryardhaṃ mahāmate
||18||रात्र्यर्धं भज निद्रा त्वं रक्ष्यमाणो मयादितः ॥
ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यर्धं महामते
iti tadvākyamādāya supte naṃdasute hariḥ ||
provāca ṛkṣaṃ supto'yaṃ nṛpaśca tyajyatāmiti
||19||इति तद्वाक्यमादाय सुप्ते नंदसुते हरिः ॥
प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपश्च त्यज्यतामिति
taṃ siṃhamabravīdṛkṣo dharmajño dvijasattamāḥ ||
bhavāndharmaṃ na jānīṣe mṛgarāja vanecara
||20||तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः ॥
भवान्धर्मं न जानीषे मृगराज वनेचर
viśvāsaghātināṃ loke mahākaṣṭā bhavaṃti hi ||
na hi mitradruhāṃ pāpaṃ naśyeyajñāyutairapi
||21||विश्वासघातिनां लोके महाकष्टा भवंति हि ॥
न हि मित्रद्रुहां पापं नश्येयज्ञायुतैरपि
brahmahatyādipāpānāṃ kathaṃcinniṣkṛtirbhavet ||
viśvastaghātināṃ pāpaṃ na naśyejjanmakoṭibhiḥ
||22||ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥
विश्वस्तघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः
nāhaṃ meruṃ mahābhāraṃ manye paṃcāsya bhūtale ||
mahābhāramimaṃ manye loke viśvāsaghātakam
||23||नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पंचास्य भूतले ॥
महाभारमिमं मन्ये लोके विश्वासघातकम्
evamukte'tha ṛkṣeṇa siṃhastūṣṇīmabhūttadā ||
dharmagupte prabuddhe tu ṛkṣaḥ suṣvāpa bhūruhe
||24||एवमुक्तेऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीमभूत्तदा ॥
धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे
tataḥ siṃho'bravīdbhūpamenamṛkṣaṃ tyajasva me ||
evamukte'tha siṃhena rājā suptamaśaṃkitaḥ
||25||ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे ॥
एवमुक्तेऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशंकितः
svāṃkanyastaśiraskaṃ tamṛkṣaṃ tatyāja bhūtale ||
pātyamānastato rājñā nakhālaṃbitapādapaḥ
||26||स्वांकन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं तत्याज भूतले ॥
पात्यमानस्ततो राज्ञा नखालंबितपादपः
ṛkṣaḥ puṇyavaśādvṛkṣānna papāta mahītale ||
sa ṛkṣo nṛpamabhyetya kopādvākyamabhāṣata
||27||ऋक्षः पुण्यवशाद्वृक्षान्न पपात महीतले ॥
स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपाद्वाक्यमभाषत
kāmarūpadharo rājannahaṃ bhṛgukulodbhavaḥ ||
dhyānakāṣṭhābhidho nāmnā ṛkṣarūpamadhārayam
||28||कामरूपधरो राजन्नहं भृगुकुलोद्भवः ॥
ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्
yasmādanāgasaṃ suptamatyākṣīnmāṃ bhavānnṛpa ||
macchāpāttvamataḥ śīghramunmattaścara bhūpate
||29||यस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप ॥
मच्छापात्त्वमतः शीघ्रमुन्मत्तश्चर भूपते
iti śaptvā munirbhūpaṃ tataḥ siṃhamabhāṣata ||
nṛsiṃhastvaṃ mahāyakṣaḥ kuberasacivaḥ purā
||3||इति शप्त्वा मुनिर्भूपं ततः सिंहमभाषत ॥
नृसिंहस्त्वं महायक्षः कुबेरसचिवः पुरा
himavadgirimāsādya kadācittvaṃ vadhūsakhaḥ ||
ajñānādgautamābhyāśe vihāramatanormudā
||31||हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः ॥
अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा
gautamopyuṭajāddaivātsamidāharaṇāya vai ||
nirgatastvāṃ vivasanaṃ dṛṣṭvā śāpamudāharat
||32||गौतमोप्युटजाद्दैवात्समिदाहरणाय वै ॥
निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत्
yasmānmamāśrame'dya tvaṃ vivastraḥ sthitavānasi ||
ataḥ siṃhatvamadyaiva bhavitā te na saṃśayaḥ
||33||यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि ॥
अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः
iti gautamaśāpena siṃhatvamagamatpurā ||
kuberasacivo yakṣo bhadranāmā bhavānpurā
||34||इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा ॥
कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा
kubero dharmaśīlo hi tadbhṛtyāśca tathaiva hi ||
ataḥ kimarthaṃ tvaṃ haṃsi māmṛṣiṃ vanagocaram
||35||कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि ॥
अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्
etatsarvamahaṃ dhyānā jjānāmīha mṛgādhipa ||
ityukte dhyānakāṣṭhena tyaktvā siṃhatvamāśu saḥ
||36||एतत्सर्वमहं ध्याना ज्जानामीह मृगाधिप ॥
इत्युक्ते ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः
yakṣarūpaṃ gato divyaṃ kuberasacivātmakam ||
dhyānakāṣṭhamasāvāha prāṃjaliḥ praṇato munim
||37||यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् ॥
ध्यानकाष्ठमसावाह प्रांजलिः प्रणतो मुनिम्
adya jñātaṃ mayā sarvaṃ pūrvavṛttaṃ mahāmune ||
gautamaḥ śāpakāle me śāpāṃtamapi coktavān
||38||अद्य ज्ञातं मया सर्वं पूर्ववृत्तं महामुने ॥
गौतमः शापकाले मे शापांतमपि चोक्तवान्
dhyānakāṣṭhe na saṃvāda ṛkṣarūpeṇa te yadā ||
tadā nirdhūya siṃhatvaṃ yakṣarūpamavāpsyasi
||39||ध्यानकाष्ठे न संवाद ऋक्षरूपेण ते यदा ॥
तदा निर्धूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि
iti māmabravīdbrahmangautamo munipuṃgavaḥ ||
adya siṃhatvanāśānme jānāmi tvāṃ mahāmune
||40||इति मामब्रवीद्ब्रह्मन्गौतमो मुनिपुंगवः ॥
अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने
dhyānakāṣṭhābhidhaṃ śuddhaṃ kāmarūpadharaṃ sadā ||
ityuktvā taṃ praṇamyātha dhyānakāṣṭhaṃ sa yakṣarāṭ
||41||ध्यानकाष्ठाभिधं शुद्धं कामरूपधरं सदा ॥
इत्युक्त्वा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट्
vimānavaramā ruhya prayayāvalakāpurīm ||
tasmingate tu yakṣeśe dhyānakāṣṭho mahāmuniḥ
||42||विमानवरमा रुह्य प्रययावलकापुरीम् ॥
तस्मिन्गते तु यक्षेशे ध्यानकाष्ठो महामुनिः
avyāhateṣṭagamano yatheṣṭhaḥ prayayau mahīm ||
dhyānakāṣṭhe gate tasmi nkāmarūpadhare munau
||43||अव्याहतेष्टगमनो यथेष्ठः प्रययौ महीम् ॥
ध्यानकाष्ठे गते तस्मि न्कामरूपधरे मुनौ
dharmaguptau muneḥ śāpādunmattaḥ prayayau purīm ||
unmattarūpaṃ taṃ dṛṣṭvā maṃtriṇastu nṛpottamam
||44||धर्मगुप्तौ मुनेः शापादुन्मत्तः प्रययौ पुरीम् ॥
उन्मत्तरूपं तं दृष्ट्वा मंत्रिणस्तु नृपोत्तमम्
pituḥ sakāśamā ninyū revātīre manorame ||
tasmai nivedayāmāsurmatibhraṃśaṃ sutasya te
||45||पितुः सकाशमा निन्यू रेवातीरे मनोरमे ॥
तस्मै निवेदयामासुर्मतिभ्रंशं सुतस्य ते
jñātvā tu putravṛttāṃtaṃ nandastasya pitā tadā ||
putramādāya tarasā jaiminerantikaṃ yayau ||
tasmai nivedayāmāsa putravṛttāntamāditaḥ
||46||ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तांतं नन्दस्तस्य पिता तदा ॥
पुत्रमादाय तरसा जैमिनेरन्तिकं ययौ ॥
तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः
bhagavañjaimine putro mamādyonmattatāṃ gataḥ
||47||भगवञ्जैमिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः
asyonmādavināśāya brūhyupāyaṃ mahāmune ||
iti pṛṣṭaściraṃ dadhyau jaiminirmunipuṃgavaḥ
||48||अस्योन्मादविनाशाय ब्रूह्युपायं महामुने ॥
इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुंगवः
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ nṛpaṃ naṃdamathābravīt ||
dhyānakāṣṭhasya śāpena hyunma ttaste suto'bhavat
||49||ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपं नंदमथाब्रवीत् ॥
ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्म त्तस्ते सुतोऽभवत्
tasya śāpasya mokṣārthamupāyaṃ prabravīmi te ||
dakṣiṇāṃbunidhau setau puṇye pāpavināśane
||50||तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते ॥
दक्षिणांबुनिधौ सेतौ पुण्ये पापविनाशने
dhanuṣkoṭiriti khyātaṃ tīrthamasti mahattaram ||
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṃgalānāṃ ca maṃgalam
||51||धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम् ॥
पवित्राणां पवित्रं च मंगलानां च मंगलम्
śrutisiddhaṃ mahāpuṇyaṃ brahmahatyādiśodhakam ||
nītvā tatra sutaṃ te'dya snāpayasva mahīpate
||52||श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम् ॥
नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महीपते
unmādastatkṣaṇādeva tasya naśyenna saṃśayaḥ ||
ityuktastaṃ praṇamyāsau jaiminiṃ munipuṃgavam
||53||उन्मादस्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः ॥
इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनिं मुनिपुंगवम्
naṃdaḥ putraṃ samādāya dhanuṣkoṭiṃ yayau tadā ||
tatra ca snāpayāmāsa putraṃ niyamapūrvakam
||54||नंदः पुत्रं समादाय धनुष्कोटिं ययौ तदा ॥
तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम्
snānamātrāttataḥ sadyo naṣṭonmādo'bhavatsutaḥ ||
svayaṃ sasnau sa nandopi dhanuṣkoṭau sabhaktikam
||55||स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः ॥
स्वयं सस्नौ स नन्दोपि धनुष्कोटौ सभक्तिकम्
uṣitvā dinamekaṃ tu saputrastu pitā tadā ||
sevitvā rāmanāthaṃ ca sāṃbamūrtiṃ ghṛṇānidhim
||56||उषित्वा दिनमेकं तु सपुत्रस्तु पिता तदा ॥
सेवित्वा रामनाथं च सांबमूर्तिं घृणानिधिम्
putramāpṛcchaya naṃdastaṃ prayayau tapase vanam ||
gate pitari putro'pi dharmagupto nṛpo dvijāḥ
||57||पुत्रमापृच्छय नंदस्तं प्रययौ तपसे वनम् ॥
गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः
pradadau rāmanāthāya bahuvittāni bhaktitaḥ ||
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dhānyaṃ kṣetrāṇi ca dadau tadā
||58||प्रददौ रामनाथाय बहुवित्तानि भक्तितः ॥
ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा
prayayau maṃtribhiḥ sārdhaṃ svāṃ purīṃ tadanaṃtaram ||
dharmeṇa pālayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam
||59||प्रययौ मंत्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं तदनंतरम् ॥
धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्
pitṛpaitāmahaṃ viprā dharmagupto'tidhārmikaḥ ||
unmādairapyapasmārairgrahairduṣṭaiśca ye narāḥ
||60||पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः ॥
उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः
grastā bhavaṃti vipreṃdrāste'pi cātra nimajjanāt ||
dhanuṣkoṭau vimuktāḥ syuḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
||61||ग्रस्ता भवंति विप्रेंद्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात् ॥
धनुष्कोटौ विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
parityajya dhanuṣkoṭiṃ tīrthamanyadvrajettu yaḥ ||
siddhaṃ sa gopayastyaktvā snuhīkṣīraṃ prayācate
||62||परित्यज्य धनुष्कोटिं तीर्थमन्यद्व्रजेत्तु यः ॥
सिद्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते
dhanuṣkoṭirdhanuṣkoṭirdhanuṣkoṭiriti dvijāḥ ||
triḥ paṭhanto narā ye tu yatra kvāpi jalāśaye
||63||धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिरिति द्विजाः ॥
त्रिः पठन्तो नरा ये तु यत्र क्वापि जलाशये
snāṃti sarve narāste vai yāsyaṃti brahmaṇaḥ padam ||
evaṃ vaḥ kathitā viprā dharmaguptakathā śubhā
||64||स्नांति सर्वे नरास्ते वै यास्यंति ब्रह्मणः पदम् ॥
एवं वः कथिता विप्रा धर्मगुप्तकथा शुभा
yasyāḥ śravaṇamātreṇa brahmahatyā vinaśyati ||
svarṇasteyādayaścānye naśyeyuḥ pāpasaṃcayāḥ
||65||यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति ॥
स्वर्णस्तेयादयश्चान्ये नश्येयुः पापसंचयाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye dhanuṣkoṭipraśaṃsāyāṃ dharmaguptonmā davimokṣaṇavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||