brahmahatyotpattihetunirūpaṇam
ṛṣaya ūcuḥ
rākṣasasya vadhātsūta rāvaṇasya mahāmune ||
brahmahatyā kathamabhūdrāghavasya mahātmanaḥ
||1||राक्षसस्य वधात्सूत रावणस्य महामुने ॥
ब्रह्महत्या कथमभूद्राघवस्य महात्मनः
brāhmaṇasya vadhātsūta brahmahatyābhijāyate ||
na brāhmaṇo daśagrīvaḥ kathaṃ tadvada no mune
||2||ब्राह्मणस्य वधात्सूत ब्रह्महत्याभिजायते ॥
न ब्राह्मणो दशग्रीवः कथं तद्वद नो मुने
brahmahatyā bhavetkrūrā rāmacaṃdrasya dhīmataḥ ||
etannaḥ śraddadhānānāṃ vada kāruṇyato'dhunā
||3||ब्रह्महत्या भवेत्क्रूरा रामचंद्रस्य धीमतः ॥
एतन्नः श्रद्दधानानां वद कारुण्यतोऽधुना
iti pṛṣṭastataḥ sūto naimiṣāraṇyavāsibhiḥ ||
vaktuṃ pracakrame teṣāṃ praśnasyottaramuttamam
||4||इति पृष्टस्ततः सूतो नैमिषारण्यवासिभिः ॥
वक्तुं प्रचक्रमे तेषां प्रश्नस्योत्तरमुत्तमम्
śrīsūta uvāca
brahmaputro mahātejāḥ pulastyonāma vai dvijāḥ ||
babhūva tasya putro'bhūdviśravā iti viśrutaḥ
||5||ब्रह्मपुत्रो महातेजाः पुलस्त्योनाम वै द्विजाः ॥
बभूव तस्य पुत्रोऽभूद्विश्रवा इति विश्रुतः
tasya putraḥ pulastya sya viśravā munipuṃgavāḥ ||
cirakālaṃ tapastepe devairapi suduṣkaram
||6||तस्य पुत्रः पुलस्त्य स्य विश्रवा मुनिपुंगवाः ॥
चिरकालं तपस्तेपे देवैरपि सुदुष्करम्
tapaḥ kurvati tasmiṃstu sumālī nāma rākṣasaḥ ||
pātālalokādbhūlokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha
||7||तपः कुर्वति तस्मिंस्तु सुमाली नाम राक्षसः ॥
पाताललोकाद्भूलोकं सर्वं वै विचचार ह
hemaniṣkāṃgadadharaḥ kālameghanibhacchaviḥ ||
samādāya sutāṃ kanyāṃ padmahīnāmiva śriyam
||8||हेमनिष्कांगदधरः कालमेघनिभच्छविः ॥
समादाय सुतां कन्यां पद्महीनामिव श्रियम्
vicaransa mahīpṛṣṭhe kadācitpuṣpakasthitam ||
dṛṣṭvā viśravasaḥ putraṃ kuberaṃ vai dhaneśvaram
||9||विचरन्स महीपृष्ठे कदाचित्पुष्पकस्थितम् ॥
दृष्ट्वा विश्रवसः पुत्रं कुबेरं वै धनेश्वरम्
ciṃtayāmāsa vipreṃdrāḥ sumālī sa tu rākṣasaḥ ||
kuberasadṛśaḥ putro yadyasmākaṃ bhaviṣyati
||10||चिंतयामास विप्रेंद्राः सुमाली स तु राक्षसः ॥
कुबेरसदृशः पुत्रो यद्यस्माकं भविष्यति
vayaṃ varddhāmahe sarve rākṣasā hyakutobhayāḥ ||
vicāryaivaṃ nijasutāmabravīdrākṣaseśvaraḥ
||11||वयं वर्द्धामहे सर्वे राक्षसा ह्यकुतोभयाः ॥
विचार्यैवं निजसुतामब्रवीद्राक्षसेश्वरः
sute pradānakālo'dya tava kaikasi śobhane ||
adya te yauvanaṃ prāptaṃ taddeyā tvaṃ varāya hi
||12||सुते प्रदानकालोऽद्य तव कैकसि शोभने ॥
अद्य ते यौवनं प्राप्तं तद्देया त्वं वराय हि
apradānena putrīṇāṃ pitaro duḥkhamāpnuyuḥ ||
kiṃ ca sarvaguṇotkṛṣṭā lakṣmīriva sute śubhe
||13||अप्रदानेन पुत्रीणां पितरो दुःखमाप्नुयुः ॥
किं च सर्वगुणोत्कृष्टा लक्ष्मीरिव सुते शुभे
pratyākhyānabhayātpuṃbhirna ca tvaṃ prārthyase śubhe ||
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhāya sarveṣāṃ mānakāṃkṣiṇām
||14||प्रत्याख्यानभयात्पुंभिर्न च त्वं प्रार्थ्यसे शुभे ॥
कन्यापितृत्वं दुःखाय सर्वेषां मानकांक्षिणाम्
na jāne'haṃ varaḥ ko vā varayediti kanyake ||
sā tvaṃ pulastyatanayaṃ muniṃ viśravasaṃ dvijam
||15||न जानेऽहं वरः को वा वरयेदिति कन्यके ॥
सा त्वं पुलस्त्यतनयं मुनिं विश्रवसं द्विजम्
pitāmahakulodbhūtaṃ varayasva svayaṃgatā ||
kuberatulyāstanayā bhaveyuste na saṃśayaḥ
||16||पितामहकुलोद्भूतं वरयस्व स्वयंगता ॥
कुबेरतुल्यास्तनया भवेयुस्ते न संशयः
kaikasī tadvacaḥ śrutvā sā kanyā pitṛgauravāt ||
aṃgīcakāra tadvākyaṃ tathāstviti śucismitā
||17||कैकसी तद्वचः श्रुत्वा सा कन्या पितृगौरवात् ॥
अंगीचकार तद्वाक्यं तथास्त्विति शुचिस्मिता
parṇaśālāṃ muniśreṣṭhā gatvā viśravaso muneḥ ||
atiṣṭhadaṃtike tasya lajjamānā hyadhomukhī
||18||पर्णशालां मुनिश्रेष्ठा गत्वा विश्रवसो मुनेः ॥
अतिष्ठदंतिके तस्य लज्जमाना ह्यधोमुखी
tasminnavasare viprāḥ pulastyatanayaḥ sudhīḥ ||
agnihotramupāste sma jvalatpāvakasannibhaḥ
||19||तस्मिन्नवसरे विप्राः पुलस्त्यतनयः सुधीः ॥
अग्निहोत्रमुपास्ते स्म ज्वलत्पावकसन्निभः
saṃdhyākālamatikrūramaviciṃtya tu kaikasī ||
abhyetya taṃ muniṃ subhrūḥ piturvacanagauravāt
||20||संध्याकालमतिक्रूरमविचिंत्य तु कैकसी ॥
अभ्येत्य तं मुनिं सुभ्रूः पितुर्वचनगौरवात्
tasthāvadhomukhī bhūmiṃ likhatyaṃguṣṭhakoṭinā ||
viśravāstāṃ vilokyātha kaikasīṃ tanumadhyamām ||
uvāca sasmito viprāḥ pūrṇacaṃdranibhānanām
||21||तस्थावधोमुखी भूमिं लिखत्यंगुष्ठकोटिना ॥
विश्रवास्तां विलोक्याथ कैकसीं तनुमध्यमाम् ॥
उवाच सस्मितो विप्राः पूर्णचंद्रनिभाननाम्
viśravā uvāca
śobhane kasya putrī tvaṃ kuto vā tvamihāgatā
||22||शोभने कस्य पुत्री त्वं कुतो वा त्वमिहागता
kāryaṃ kiṃ vā tvamuddiśya vartase'tra śucismite ||
yathārthato vadasvādya mama sarvamaniṃdite
||23||कार्यं किं वा त्वमुद्दिश्य वर्तसेऽत्र शुचिस्मिते ॥
यथार्थतो वदस्वाद्य मम सर्वमनिंदिते
itīritā kaikasī sā kanyā baddhāṃjalirdvijāḥ ||
uvāca taṃ muniṃ prahvā vinayena samanvitā
||24||इतीरिता कैकसी सा कन्या बद्धांजलिर्द्विजाः ॥
उवाच तं मुनिं प्रह्वा विनयेन समन्विता
tapaḥ prabhāvena mune madabhiprāyamadya tu ||
vettumarhasi samyaktvaṃ pulastyakuladīpana
||25||तपः प्रभावेन मुने मदभिप्रायमद्य तु ॥
वेत्तुमर्हसि सम्यक्त्वं पुलस्त्यकुलदीपन
ahaṃ tu kaikasī nāma sumāliduhitā mune ||
mattātasyājñayā brahmaṃstavāṃtikamupāgatā
||26||अहं तु कैकसी नाम सुमालिदुहिता मुने ॥
मत्तातस्याज्ञया ब्रह्मंस्तवांतिकमुपागता
śeṣa tvaṃ jñānadṛṣṭyādya jñātumarhasyasaṃśayaḥ ||
kṣaṇaṃ dhyātvā muniḥ prāha viśravāḥ sa tu kaikasīm
||27||शेष त्वं ज्ञानदृष्ट्याद्य ज्ञातुमर्हस्यसंशयः ॥
क्षणं ध्यात्वा मुनिः प्राह विश्रवाः स तु कैकसीम्
mayā te viditaṃ subhrūrmanogatamabhīpsitam ||
putrābhilāṣiṇī sā tvaṃ māmagāḥ sāṃprataṃ śubhe
||28||मया ते विदितं सुभ्रूर्मनोगतमभीप्सितम् ॥
पुत्राभिलाषिणी सा त्वं मामगाः सांप्रतं शुभे
sāyaṃkāle'dhunā krūre yasmānmāṃ tvamupāgatā ||
putrābhilāṣiṇī bhūtvā tasmāttvāṃ prabravīmyaham
||29||सायंकालेऽधुना क्रूरे यस्मान्मां त्वमुपागता ॥
पुत्राभिलाषिणी भूत्वा तस्मात्त्वां प्रब्रवीम्यहम्
śṛṇuṣvāvahitā rāme kaikasī tvamaniṃdite ||
dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān
||30||शृणुष्वावहिता रामे कैकसी त्वमनिंदिते ॥
दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान्
janayiṣyasi putrāṃstvaṃ rākṣasānkrūrakarmaṇaḥ ||
śrutvā tadvacanaṃ sā tu kaikasī praṇipatya tam
||31||जनयिष्यसि पुत्रांस्त्वं राक्षसान्क्रूरकर्मणः ॥
श्रुत्वा तद्वचनं सा तु कैकसी प्रणिपत्य तम्
pulastyatanayaṃ prāha kṛtāṃjalipuṭā dvijāḥ ||
bhagavadīdṛśāḥ putrāstvattaḥ prāptuṃ na yujyate
||32||पुलस्त्यतनयं प्राह कृतांजलिपुटा द्विजाः ॥
भगवदीदृशाः पुत्रास्त्वत्तः प्राप्तुं न युज्यते
ityuktaḥ sa muniḥ prāha kaikasīṃ tāṃ sumadhyamām ||
madvaṃśānuguṇaḥ putraḥ paścimaste bhaviṣyati
||33||इत्युक्तः स मुनिः प्राह कैकसीं तां सुमध्यमाम् ॥
मद्वंशानुगुणः पुत्रः पश्चिमस्ते भविष्यति
dhārmikaḥ śāstravicchāṃto na tu rākṣasaceṣṭitaḥ ||
ityuktā kaikasī viprāḥ kāle katipaye gate
||34||धार्मिकः शास्त्रविच्छांतो न तु राक्षसचेष्टितः ॥
इत्युक्ता कैकसी विप्राः काले कतिपये गते
suṣuve tanayaṃ krūraṃ rakṣorūpaṃ bhayaṃkaram ||
dvipaṃcaśīrṣaṃ kumatiṃ viṃśadbāhuṃ bhayānakam
||35||सुषुवे तनयं क्रूरं रक्षोरूपं भयंकरम् ॥
द्विपंचशीर्षं कुमतिं विंशद्बाहुं भयानकम्
tāmroṣṭhaṃ kṛṣṇavadanaṃ raktaśmaśru śiroruham ||
mahādaṃṣṭraṃ mahākāyaṃ lokatrāsakaraṃ sadā
||36||ताम्रोष्ठं कृष्णवदनं रक्तश्मश्रु शिरोरुहम् ॥
महादंष्ट्रं महाकायं लोकत्रासकरं सदा
daśagrīvābhidhaḥ so'bhūttathā rāvaṇa nāmavān ||
rāvaṇānaṃtaraṃ jātaḥ kumbhakarṇābhidhaḥ sutaḥ
||37||दशग्रीवाभिधः सोऽभूत्तथा रावण नामवान् ॥
रावणानंतरं जातः कुम्भकर्णाभिधः सुतः
tataḥ śūrpaṇakhā nāmnā krūrā jajñe ca rākṣasī ||
tato babhūva kaikasyā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ
||38||ततः शूर्पणखा नाम्ना क्रूरा जज्ञे च राक्षसी ॥
ततो बभूव कैकस्या विभीषण इति श्रुतः
paścimastanayo dhīmāndhārmiko vedaśāstravit ||
ete viśravasaḥ putrā daśagrīvādayo dvijāḥ
||39||पश्चिमस्तनयो धीमान्धार्मिको वेदशास्त्रवित् ॥
एते विश्रवसः पुत्रा दशग्रीवादयो द्विजाः
ato daśagrīvavadhātkumbhakarṇavadhādapi ||
brahmahatyā samabhavadrāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
||40||अतो दशग्रीववधात्कुम्भकर्णवधादपि ॥
ब्रह्महत्या समभवद्रामस्याक्लिष्टकर्मणः
atastacchāṃtaye rāmo liṃgaṃ rāmeśvarābhidham ||
sthāpayāmāsa vidhinā vaidikena dvijottamāḥ
||41||अतस्तच्छांतये रामो लिंगं रामेश्वराभिधम् ॥
स्थापयामास विधिना वैदिकेन द्विजोत्तमाः
evaṃ rāvaṇaghātena brahmahatyāsamudbhavaḥ ||
samabhūdrāmacaṃdrasya lokakāṃtasya dhīmataḥ
||42||एवं रावणघातेन ब्रह्महत्यासमुद्भवः ॥
समभूद्रामचंद्रस्य लोककांतस्य धीमतः
tatsahaitukamākhyātaṃ bhavatāṃ brahmaghātajam ||
pāpaṃ yacchāṃtaye rāmo liṃgaṃ prātiṣṭhipatsvayam
||43||तत्सहैतुकमाख्यातं भवतां ब्रह्मघातजम् ॥
पापं यच्छांतये रामो लिंगं प्रातिष्ठिपत्स्वयम्
evaṃ liṃgaṃ pratiṣṭhāpya rāmacandro'tidhārmikaḥ ||
mene kṛtārthamātmānaṃ sasītā varajo dvijāḥ
||44||एवं लिंगं प्रतिष्ठाप्य रामचन्द्रोऽतिधार्मिकः ॥
मेने कृतार्थमात्मानं ससीता वरजो द्विजाः
brahmahatyā gatā yatra rāmacaṃdrasya bhūpateḥ ||
tatra tīrthamabhūtkiṃcidbrahmahatyāvimocanam
||45||ब्रह्महत्या गता यत्र रामचंद्रस्य भूपतेः ॥
तत्र तीर्थमभूत्किंचिद्ब्रह्महत्याविमोचनम्
tatra snānaṃ mahāpuṇyaṃ brahmahatyāvināśanam ||
dṛśyate rāvaṇo'dyāpi chāyārūpeṇa tatra vai
||46||तत्र स्नानं महापुण्यं ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥
दृश्यते रावणोऽद्यापि छायारूपेण तत्र वै
tadagre nāgalokasya bilamasti mahattaram ||
daśagrīvavadhotpannāṃ brahmahatyāṃ balīyasīm
||47||तदग्रे नागलोकस्य बिलमस्ति महत्तरम् ॥
दशग्रीववधोत्पन्नां ब्रह्महत्यां बलीयसीम्
tadbilaṃ prāpayāmāsa jānakīramaṇo dvijāḥ ||
tasyopari bilasyātha kṛtvā maṇḍapamuttamam
||48||तद्बिलं प्रापयामास जानकीरमणो द्विजाः ॥
तस्योपरि बिलस्याथ कृत्वा मण्डपमुत्तमम्
bhairavaṃ sthāpayāmāsa rakṣārthaṃ tatra rāghavaḥ ||
bhairavājñāparitrastā brahmahatyā bhayaṃkarī
||49||भैरवं स्थापयामास रक्षार्थं तत्र राघवः ॥
भैरवाज्ञापरित्रस्ता ब्रह्महत्या भयंकरी
nāśaknottadbilādūrdhvaṃ nirgaṃtuṃ dvijasattamāḥ ||
tasminneva bile tasthau brahmahatyā nirudyamā
||50||नाशक्नोत्तद्बिलादूर्ध्वं निर्गंतुं द्विजसत्तमाः ॥
तस्मिन्नेव बिले तस्थौ ब्रह्महत्या निरुद्यमा
rāmanāthamahāliṃgaṃ dakṣiṇe girijā mudā ||
vartate paramānaṃdaśivasyārdhaśarīriṇī
||51||रामनाथमहालिंगं दक्षिणे गिरिजा मुदा ॥
वर्तते परमानंदशिवस्यार्धशरीरिणी
ādityasomau vartete pārśvayostatra śūlinaḥ ||
devasya purato vahnī rāmanāthasya vartate
||52||आदित्यसोमौ वर्तेते पार्श्वयोस्तत्र शूलिनः ॥
देवस्य पुरतो वह्नी रामनाथस्य वर्तते
āste śatakratuḥ prācyāmāgneyāṃ ca tathā'nalaḥ ||
āste yamo dakṣiṇasyāṃ rāmanāthasya sevakaḥ
||53||आस्ते शतक्रतुः प्राच्यामाग्नेयां च तथाऽनलः ॥
आस्ते यमो दक्षिणस्यां रामनाथस्य सेवकः
nairṛte nirṛtirviprā vartate śaṃkarasya tu ||
vāruṇyāṃ varuṇo bhaktyā sevate rāghaveśvaram
||54||नैर्ऋते निर्ऋतिर्विप्रा वर्तते शंकरस्य तु ॥
वारुण्यां वरुणो भक्त्या सेवते राघवेश्वरम्
vāyavye tu diśo bhāge vāyurāste śivasya tu ||
uttarasyāṃ ca dhanado rāmanāthasya vartate
||55||वायव्ये तु दिशो भागे वायुरास्ते शिवस्य तु ॥
उत्तरस्यां च धनदो रामनाथस्य वर्तते
īśānye'sya ca digbhāge maheśo vartate dvijāḥ ||
vināyaka kumārau ca mahādevasutāvubhau
||56||ईशान्येऽस्य च दिग्भागे महेशो वर्तते द्विजाः ॥
विनायक कुमारौ च महादेवसुतावुभौ
yathāpradeśaṃ vartete rāmanāthālaye'dhunā ||
vīrabhadrādayaḥ sarve maheśvaragaṇeśvarāḥ
||57||यथाप्रदेशं वर्तेते रामनाथालयेऽधुना ॥
वीरभद्रादयः सर्वे महेश्वरगणेश्वराः
yathāpradeśaṃ vartaṃte rāmanāthālaye sadā ||
munayaḥ pannagāḥ siddhā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
||58||यथाप्रदेशं वर्तंते रामनाथालये सदा ॥
मुनयः पन्नगाः सिद्धा गन्धर्वाप्सरसां गणाः
saṃtuṣyamāṇahṛdayā yatheṣṭaṃ śivasannidhau ||
vartaṃte rāmanāthasya sevārthaṃ bhaktipūrvakam
||59||संतुष्यमाणहृदया यथेष्टं शिवसन्निधौ ॥
वर्तंते रामनाथस्य सेवार्थं भक्तिपूर्वकम्
rāmanāthasya pūjārthaṃ śrotriyānbrāhmaṇānbahūn ||
rāmeśvare raghupatiḥ sthāpayāmāsa pūjakān
||60||रामनाथस्य पूजार्थं श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्बहून् ॥
रामेश्वरे रघुपतिः स्थापयामास पूजकान्
rāmapratiṣṭhitānviprānhavyakavyādinārcayet ||
tuṣṭāste toṣitāḥ sarvā pitṛbhiḥ sahadevatāḥ
||61||रामप्रतिष्ठितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनार्चयेत् ॥
तुष्टास्ते तोषिताः सर्वा पितृभिः सहदेवताः
tebhyo bahudhanāngrāmānpradadau jānakīpatiḥ ||
rāmanāthamahādeva naivedyārthamapi dvijāḥ
||62||तेभ्यो बहुधनान्ग्रामान्प्रददौ जानकीपतिः ॥
रामनाथमहादेव नैवेद्यार्थमपि द्विजाः
bahūngrāmānbahudhanaṃ pradadau lakṣmaṇāgrajaḥ ||
hārakeyūrakaṭakaniṣkādyābharaṇāni ca
||63||बहून्ग्रामान्बहुधनं प्रददौ लक्ष्मणाग्रजः ॥
हारकेयूरकटकनिष्काद्याभरणानि च
anekapaṭṭa vastrāṇi kṣaumāṇi vividhāni ca ||
rāmanāthāya devāya dadau daśarathātmajaḥ
||64||अनेकपट्ट वस्त्राणि क्षौमाणि विविधानि च ॥
रामनाथाय देवाय ददौ दशरथात्मजः
gaṃgā ca yamunā puṇyā sarayūśca sarasvatī ||
setau rāmeśvaraṃ devaṃ bhajaṃte svāghaśāṃtaye
||65||गंगा च यमुना पुण्या सरयूश्च सरस्वती ॥
सेतौ रामेश्वरं देवं भजंते स्वाघशांतये
etadadhyāyapaṭhanācchravaṇādapi mānavaḥ ||
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sāyujyaṃ labhate hareḥ
||66||एतदध्यायपठनाच्छ्रवणादपि मानवः ॥
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सायुज्यं लभते हरेः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye rāmasya brahmahatyotpattihetunirūpaṇaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 ||