cakratīrthapraśaṃsāyāmalaṃbusāvidhūmaśāpavimocanam
śrīsūta uvāca
prastutya cakratīrthaṃ tu puṇyaṃ pāpavināśanam ||
punarapyadbhutaṃ kiñcitprabravīmi munīśvarāḥ
||1||प्रस्तुत्य चक्रतीर्थं तु पुण्यं पापविनाशनम् ॥
पुनरप्यद्भुतं किञ्चित्प्रब्रवीमि मुनीश्वराः
vidhūmanāmā hi vasurdevastrī cāpyalaṃbuṣā ||
brahmaśāpānmahāghorātpurā prāptau manuṣyatām
||2||विधूमनामा हि वसुर्देवस्त्री चाप्यलंबुषा ॥
ब्रह्मशापान्महाघोरात्पुरा प्राप्तौ मनुष्यताम्
cakratīrthe mahāpuṇye snātvā śāpādvimocitau ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
sūtasūta mahāprājña purāṇārthaviśārada
||3||चक्रतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा शापाद्विमोचितौ ॥
ऋषय ऊचुः ॥
सूतसूत महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद
prājñatvādvyāsaśiṣya tvādajñātaṃ te na kiṃcana ||
brahmā kenāparādhena sahālaṃbusayā vasum
||4||प्राज्ञत्वाद्व्यासशिष्य त्वादज्ञातं ते न किंचन ॥
ब्रह्मा केनापराधेन सहालंबुसया वसुम्
purā vidhūmanāmānaṃ śaptavāṃścaturānanaḥ ||
brahmaśāpena ghoreṇa kayostau putratāṃ gatau
||5||पुरा विधूमनामानं शप्तवांश्चतुराननः ॥
ब्रह्मशापेन घोरेण कयोस्तौ पुत्रतां गतौ
śāpasyāntaḥ kathamabhūdbrahmaṇā śaptayostayoḥ ||
etannaḥ śraddadhānānāṃ vistarādvaktumarhasi
||6||शापस्यान्तः कथमभूद्ब्रह्मणा शप्तयोस्तयोः ॥
एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि
śrīsūta uvāca
purā hi bhagavānbrahmā svayambhūścaturānanaḥ ||
sāvitryā ca sarasvatyā pārśvayoḥ pravirājitaḥ
||7||पुरा हि भगवान्ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
सावित्र्या च सरस्वत्या पार्श्वयोः प्रविराजितः
sanātanena muninā sanakena ca dhīmatā ||
sanatkumāranāmnā ca nāradena mahātmanā
||8||सनातनेन मुनिना सनकेन च धीमता ॥
सनत्कुमारनाम्ना च नारदेन महात्मना
sanandanādibhiścānyaiḥ sevyamāno munīśvaraiḥ ||
suparvavṛndajuṣṭena stūyamāno biḍaujasā
||9||सनन्दनादिभिश्चान्यैः सेव्यमानो मुनीश्वरैः ॥
सुपर्ववृन्दजुष्टेन स्तूयमानो बिडौजसा
ādityādi grahaiścaiva stūyamānapadāṃbujaḥ ||
siddhaiḥ sādhyairmarudbhiśca kiṃnaraiśca samāvṛtaḥ
||10||आदित्यादि ग्रहैश्चैव स्तूयमानपदांबुजः ॥
सिद्धैः साध्यैर्मरुद्भिश्च किंनरैश्च समावृतः
gaṇaiḥ kiṃpuruṣāṇāṃ ca vasubhiścāṣṭabhirvṛtaḥ ||
urvaśīpramukhānāṃ ca svarveśyānāṃ manoramam
||11||गणैः किंपुरुषाणां च वसुभिश्चाष्टभिर्वृतः ॥
उर्वशीप्रमुखानां च स्वर्वेश्यानां मनोरमम्
nṛtyaṃ vāditrasahitaṃ vīkṣyamāṇo muhurmuhuḥ ||
goṣṭhīṃ cakre sabhāmadhye satyaloke kadācana
||12||नृत्यं वादित्रसहितं वीक्ष्यमाणो मुहुर्मुहुः ॥
गोष्ठीं चक्रे सभामध्ये सत्यलोके कदाचन
meghagarjitagambhīro janānāṃ naṃdayanmuhuḥ ||
vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ dhvanistatra vyasarpata
||13||मेघगर्जितगम्भीरो जनानां नंदयन्मुहुः ॥
वीणावेणुमृदंगानां ध्वनिस्तत्र व्यसर्पत
gaṃgātaraṃgamālānāṃ śīkarasparśaśītalaḥ ||
pavamānaḥ sukhasparśo mandaṃ mandaṃ vavau tadā
||14||गंगातरंगमालानां शीकरस्पर्शशीतलः ॥
पवमानः सुखस्पर्शो मन्दं मन्दं ववौ तदा
paryāyeṇa tadā sarvā nanṛturdevayoṣitaḥ ||
nṛtyaśrameṇa khinnāsu veśyāsvanyāsu sādaram
||15||पर्यायेण तदा सर्वा ननृतुर्देवयोषितः ॥
नृत्यश्रमेण खिन्नासु वेश्यास्वन्यासु सादरम्
alaṃbusā devanārī rūpayau vanaśālinī ||
madayantī janānsarvānsabhāmadhye nanarta vai
||16||अलंबुसा देवनारी रूपयौ वनशालिनी ॥
मदयन्ती जनान्सर्वान्सभामध्ये ननर्त वै
tasminnavasare tasyā nṛtyaṃtyāḥ saṃsadi dvijāḥ ||
vastramābhyaṃtaraṃ vāyurlīlayā samudakṣipat
||17||तस्मिन्नवसरे तस्या नृत्यंत्याः संसदि द्विजाः ॥
वस्त्रमाभ्यंतरं वायुर्लीलया समुदक्षिपत्
tatkṣipte vasane spaṣṭamūrumūlamadṛśyata ||
tathābhūtāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarve brahmādayo hriyā
||19||तत्क्षिप्ते वसने स्पष्टमूरुमूलमदृश्यत ॥
तथाभूतां तु तां दृष्ट्वा सर्वे ब्रह्मादयो ह्रिया
sabhāmadhye samāsīnā nimīlita dṛśo'bhavan ||
vidhūmanāmā tu vasuḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ
||19||सभामध्ये समासीना निमीलित दृशोऽभवन् ॥
विधूमनामा तु वसुः कामबाणप्रपीडितः
tāmeva brahmabhavane dṛṣṭvānilahṛtāṃśukām ||
harṣasaṃphullanayano hṛṣṭaromā tato'bhavat
||20||तामेव ब्रह्मभवने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम् ॥
हर्षसंफुल्लनयनो हृष्टरोमा ततोऽभवत्
alaṃbusāyāṃ tasyāṃ tu jātakāmaṃ vilokya tam ||
vasuṃ vidhūmanāmānaṃ śaśāpa caturānanaḥ
||21||अलंबुसायां तस्यां तु जातकामं विलोक्य तम् ॥
वसुं विधूमनामानं शशाप चतुराननः
yasmāttvamīdṛśaṃ kāryaṃ vidhūma kṛtavānasi ||
tasmāddhi martyaloke tvaṃ mānuṣatvamavāpsyasi
||22||यस्मात्त्वमीदृशं कार्यं विधूम कृतवानसि ॥
तस्माद्धि मर्त्यलोके त्वं मानुषत्वमवाप्स्यसि
iyaṃ ca devayoṣitte tatra bhāryā bhaviṣyati ||
evaṃ sa brahmaṇā śapto vidhūmaḥ khinnamānasaḥ
||23||इयं च देवयोषित्ते तत्र भार्या भविष्यति ॥
एवं स ब्रह्मणा शप्तो विधूमः खिन्नमानसः
prasādayāmāsa vasurbrahmāṇaṃ praṇipatya tu ||
vidhūma uvāca ||
asya śāpasya ghorasya bhagavanbhaktavatsala
||24||प्रसादयामास वसुर्ब्रह्माणं प्रणिपत्य तु ॥
विधूम उवाच ॥
अस्य शापस्य घोरस्य भगवन्भक्तवत्सल
nāhamarho'smi deveśa rakṣa māṃ karuṇānidhe ||
evaṃ prasāditastena bhāratīpatiravyayaḥ
||25||नाहमर्होऽस्मि देवेश रक्ष मां करुणानिधे ॥
एवं प्रसादितस्तेन भारतीपतिरव्ययः
kṛpayā parayā yukto vidhūmaṃ prāha sāṃtvayan ||
brahmovāca ||
tvayi śāpo'pyayaṃ datto na cāsatyaṃ bravīmyaham
||26||कृपया परया युक्तो विधूमं प्राह सांत्वयन् ॥
ब्रह्मोवाच ॥
त्वयि शापोऽप्ययं दत्तो न चासत्यं ब्रवीम्यहम्
tato'vadhiṃ kalpayāmi śāpasyāsya tavādhunā ||
martyabhāvaṃ samāpannaḥ sahālaṃbusayā'nayā
||27||ततोऽवधिं कल्पयामि शापस्यास्य तवाधुना ॥
मर्त्यभावं समापन्नः सहालंबुसयाऽनया
tatra bhūtvā mahārājaḥ śāsayitvā ciraṃ mahīm ||
putramapratimaṃ tvasyāṃ janayitvā mahīpatim
||28||तत्र भूत्वा महाराजः शासयित्वा चिरं महीम् ॥
पुत्रमप्रतिमं त्वस्यां जनयित्वा महीपतिम्
abhiṣicya ca rājye taṃ rājyarakṣāvicakṣaṇam ||
etacchāpasya śāṃtyarthaṃ dakṣiṇasyodadhestaṭe ||
phullagrāmasamīpasthe cakratīrthe mahattare
||29||अभिषिच्य च राज्ये तं राज्यरक्षाविचक्षणम् ॥
एतच्छापस्य शांत्यर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे ॥
फुल्लग्रामसमीपस्थे चक्रतीर्थे महत्तरे
anayā bhāryayā sārddhaṃ yadā snānaṃ kariṣyasi ||
tadā tvaṃ mānuṣaṃ bhāvaṃ jīrṇatvacamivoragaḥ
||30||अनया भार्यया सार्द्धं यदा स्नानं करिष्यसि ॥
तदा त्वं मानुषं भावं जीर्णत्वचमिवोरगः
visṛjya bhāryayā sārddhaṃ svaṃ lokaṃ pratipatsyase ||
cakratīrthe vinā snānaṃ na naśyecchāpa īdṛśaḥ
||31||विसृज्य भार्यया सार्द्धं स्वं लोकं प्रतिपत्स्यसे ॥
चक्रतीर्थे विना स्नानं न नश्येच्छाप ईदृशः
iti brahmavacaḥ śrutvā vidhūmo nātihṛṣṭavān ||
svaveśma prāviśattūrṇamāmaṃtrya caturānanam
||32||इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा विधूमो नातिहृष्टवान् ॥
स्ववेश्म प्राविशत्तूर्णमामंत्र्य चतुराननम्
ciṃtayāmāsa tatrāsau martyatāṃ yāsyato mama ||
ko vā pitā bhavedbhūmau kā vā mātā bhaviṣyati
||33||चिंतयामास तत्रासौ मर्त्यतां यास्यतो मम ॥
को वा पिता भवेद्भूमौ का वा माता भविष्यति
bahudhetthaṃ samālocya vidhūmo niścikāya saḥ ||
kauśāṃbīnagare rājā śatānīka iti śrutaḥ
||34||बहुधेत्थं समालोच्य विधूमो निश्चिकाय सः ॥
कौशांबीनगरे राजा शतानीक इति श्रुतः
asti vīro mahābhāgo bhāryā cāpi pativratā ||
tasya viṣṇumatīnāma viṣṇoḥ śrīriva vallabhā
||35||अस्ति वीरो महाभागो भार्या चापि पतिव्रता ॥
तस्य विष्णुमतीनाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा
tameva pitaraṃ kṛtvā mātaraṃ ca vidhāya tām ||
saṃbhaviṣyāmi bhūloke svakarmaparipākataḥ
||36||तमेव पितरं कृत्वा मातरं च विधाय ताम् ॥
संभविष्यामि भूलोके स्वकर्मपरिपाकतः
tataḥ sa mālyavantaṃ ca puṣpadaṃtaṃ balotkaṭam ||
trīnāhūyātmano bhṛtyānvṛttametannyave dayat
||37||ततः स माल्यवन्तं च पुष्पदंतं बलोत्कटम् ॥
त्रीनाहूयात्मनो भृत्यान्वृत्तमेतन्न्यवे दयत्
bhṛtyāḥ śṛṇuta bhadraṃ vo brahmaśāpānmahābhayāt ||
janiṣyāmi śatānīkādviṣṇumatyāmahaṃ sutaḥ
||38||भृत्याः शृणुत भद्रं वो ब्रह्मशापान्महाभयात् ॥
जनिष्यामि शतानीकाद्विष्णुमत्यामहं सुतः
iti śrutvā vaco bhṛtyāstasyā prāṇā bahiścarāḥ ||
vāṣpapūrṇamukhāḥ sarve vidhūmaṃ vākyamabruvan
||39||इति श्रुत्वा वचो भृत्यास्तस्या प्राणा बहिश्चराः ॥
वाष्पपूर्णमुखाः सर्वे विधूमं वाक्यमब्रुवन्
bhṛtyā ūcuḥ
tvadviyogaṃ vayaṃ sarve trayo'pi na sahāmahe ||
tasmānmānuṣa bhāvatvamasmābhiḥ saha yāsyasi
||40||त्वद्वियोगं वयं सर्वे त्रयोऽपि न सहामहे ॥
तस्मान्मानुष भावत्वमस्माभिः सह यास्यसि
śatānīkasya rājarṣermaṃtrī yo'yaṃ yugandharaḥ ||
senānīrvipratīkaśca yo'yaṃ prāgrasaro raṇe
||41||शतानीकस्य राजर्षेर्मंत्री योऽयं युगन्धरः ॥
सेनानीर्विप्रतीकश्च योऽयं प्राग्रसरो रणे
narmakarmasu hṛdvipro vallabhākhyo mahāṃśca yaḥ ||
teṣāṃ putrāstrayo'pyete bhaviṣyāmo na saṃśayaḥ
||42||नर्मकर्मसु हृद्विप्रो वल्लभाख्यो महांश्च यः ॥
तेषां पुत्रास्त्रयोऽप्येते भविष्यामो न संशयः
śatānīkasya rājarṣeḥ putrabhāvaṃ gatasya te ||
śuśrūṣāṃ saṃvidhāsyāmasteṣu teṣu ca karmasu ||
tānevaṃvādinaḥ so'yaṃ vidhūmo vākyamabravīt
||43||शतानीकस्य राजर्षेः पुत्रभावं गतस्य ते ॥
शुश्रूषां संविधास्यामस्तेषु तेषु च कर्मसु ॥
तानेवंवादिनः सोऽयं विधूमो वाक्यमब्रवीत्
vidhūma uvāca
jāne'haṃ bhavatāṃ snehaṃ tādṛśaṃ mayya nuttamam
||44||जानेऽहं भवतां स्नेहं तादृशं मय्य नुत्तमम्
tathāpi kathayāmyadya tacchṛṇudhvaṃ hitaṃ vacaḥ ||
brahmaśāpena ghoreṇa svena duṣkarmaṇā kṛtam
||45||तथापि कथयाम्यद्य तच्छृणुध्वं हितं वचः ॥
ब्रह्मशापेन घोरेण स्वेन दुष्कर्मणा कृतम्
kutsitaṃ mānuṣaṃ bhāvamahameko'nuvartaye ||
vihitaṃ na hi yuṣmākametacchāpānuvartanam
||46||कुत्सितं मानुषं भावमहमेकोऽनुवर्तये ॥
विहितं न हि युष्माकमेतच्छापानुवर्तनम्
jugupsite'to mānuṣye mā kurudhvaṃ mano'dhunā ||
ataḥ śāpāvadhiryāvanmadviyogo viṣahyatām
||47||जुगुप्सितेऽतो मानुष्ये मा कुरुध्वं मनोऽधुना ॥
अतः शापावधिर्यावन्मद्वियोगो विषह्यताम्
ityuktavantaṃ te sarve mālyavatpramukhāstadā ||
ūcuḥ praṇamya śirasā prārthayaṃtaḥ punaḥpunaḥ
||48||इत्युक्तवन्तं ते सर्वे माल्यवत्प्रमुखास्तदा ॥
ऊचुः प्रणम्य शिरसा प्रार्थयंतः पुनःपुनः
rakṣitvā kṛpayā hyasmānmā kuruṣva ca sāhasam ||
parityajasi naḥ sarvānbhaktānadya nirāgasaḥ
||49||रक्षित्वा कृपया ह्यस्मान्मा कुरुष्व च साहसम् ॥
परित्यजसि नः सर्वान्भक्तानद्य निरागसः
tvadviyogānmahāghorānmānuṣyamapi kutsitam ||
bahu manyāmahe deva tasmānnastrāhi sāṃpratam
||50||त्वद्वियोगान्महाघोरान्मानुष्यमपि कुत्सितम् ॥
बहु मन्यामहे देव तस्मान्नस्त्राहि सांप्रतम्
evaṃ sa yācamānāṃstrīnanvamanyata bhṛtyakān ||
taistribhiḥ sahitaḥ so'yaṃ kauśāṃbīṃ gantumaicchata
||51||एवं स याचमानांस्त्रीनन्वमन्यत भृत्यकान् ॥
तैस्त्रिभिः सहितः सोऽयं कौशांबीं गन्तुमैच्छत
etasminneva kāle tu somavaṃśavivarddhanaḥ ||
arjunābhijane jāto janamejayasaṃbhavaḥ
||52||एतस्मिन्नेव काले तु सोमवंशविवर्द्धनः ॥
अर्जुनाभिजने जातो जनमेजयसंभवः
śatānīko mahīpālaḥ pṛthivīmanvapālayat ||
buddhimānnītimānvāgmī prajāpālanatatparaḥ
||53||शतानीको महीपालः पृथिवीमन्वपालयत् ॥
बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी प्रजापालनतत्परः
caturaṃgabalopeto vikramaikadhano yuvā ||
sa kauśāṃbīṃ mahārājo nagarīmadhyuvāsa vai
||54||चतुरंगबलोपेतो विक्रमैकधनो युवा ॥
स कौशांबीं महाराजो नगरीमध्युवास वै
tasya mantrarahasyajño mantrī jāto yugaṃdharaḥ ||
senānīrvipratīkaśca tasya prāgrasaro raṇe
||55||तस्य मन्त्ररहस्यज्ञो मन्त्री जातो युगंधरः ॥
सेनानीर्विप्रतीकश्च तस्य प्राग्रसरो रणे
narmakarmasu tasyāsīdvallabhākhyaḥ sakhā dvijaḥ ||
tasya viṣṇumatī nāma viṣṇoḥ śrīriva vallabhā
||56||नर्मकर्मसु तस्यासीद्वल्लभाख्यः सखा द्विजः ॥
तस्य विष्णुमती नाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा
sa sarvaguṇasaṃpannaḥ śatānīko mahāmatiḥ ||
putramātmasamaṃ tasyāṃ bhāryāyāṃ nānvaviṃdata
||57||स सर्वगुणसंपन्नः शतानीको महामतिः ॥
पुत्रमात्मसमं तस्यां भार्यायां नान्वविंदत
ātmānamasutaṃ jñātvā sa bhṛśaṃ paryatapyata ||
sa yugaṃdharamāhūya maṃtriṇaṃ mantravittamam
||58||आत्मानमसुतं ज्ञात्वा स भृशं पर्यतप्यत ॥
स युगंधरमाहूय मंत्रिणं मन्त्रवित्तमम्
putralābhaḥ kathaṃ me syāditi kāryamamantrayat ||
yugandharo mahī pālaṃ putrālābhena pīḍitam ||
harṣayanvacasā svena vākyametadabhāṣata
||59||पुत्रलाभः कथं मे स्यादिति कार्यममन्त्रयत् ॥
युगन्धरो मही पालं पुत्रालाभेन पीडितम् ॥
हर्षयन्वचसा स्वेन वाक्यमेतदभाषत
yugandhara uvāca
asti śāṃḍilyanāmā tu maharṣiḥ satyavākchuciḥ
||60||अस्ति शांडिल्यनामा तु महर्षिः सत्यवाक्छुचिः
śatrumitrasamo dāṃtastapaḥsvādhyāyatatparaḥ ||
tameva munimāsādya jvalaṃtamiva pāvakam
||61||शत्रुमित्रसमो दांतस्तपःस्वाध्यायतत्परः ॥
तमेव मुनिमासाद्य ज्वलंतमिव पावकम्
putramātmasamaṃ rājanprārthayethā vinītavat ||
kṛpāvānsa maharṣistu putraṃ te dāsyati dhruvam
||62||पुत्रमात्मसमं राजन्प्रार्थयेथा विनीतवत् ॥
कृपावान्स महर्षिस्तु पुत्रं ते दास्यति ध्रुवम्
iti tadvacanaṃ śrutvā harṣasaṃphullalocanaḥ ||
maṃtriṇā tena saṃyuktastasyāgādāśramaṃ muneḥ
||63||इति तद्वचनं श्रुत्वा हर्षसंफुल्ललोचनः ॥
मंत्रिणा तेन संयुक्तस्तस्यागादाश्रमं मुनेः
tamāśrame samāsīnaṃ praṇanāma mahīpatiḥ ||
śāṃḍilyastu mahātejā rājānaṃ prāptamāśramam
||64||तमाश्रमे समासीनं प्रणनाम महीपतिः ॥
शांडिल्यस्तु महातेजा राजानं प्राप्तमाश्रमम्
dṛṣṭvā pādyādibhiḥ pūjya svāgataṃ vyājahāra saḥ ||
śāṃḍilya uvāca ||
śatānīka kimarthaṃ tvamāśramaṃ prāptavānmama
||65||दृष्ट्वा पाद्यादिभिः पूज्य स्वागतं व्याजहार सः ॥
शांडिल्य उवाच ॥
शतानीक किमर्थं त्वमाश्रमं प्राप्तवान्मम
yatkartavyamidānīṃ te tadvadasva karomyaham ||
munimevaṃ vadaṃtaṃ taṃ pratyavādīdyugaṃdharaḥ
||66||यत्कर्तव्यमिदानीं ते तद्वदस्व करोम्यहम् ॥
मुनिमेवं वदंतं तं प्रत्यवादीद्युगंधरः
bhagavanneṣa vai rājā putrālābhena karṣitaḥ ||
bhavaṃtaṃ śaraṇaṃ prāptaḥ sāṃprataṃ putrakāraṇāt
||67||भगवन्नेष वै राजा पुत्रालाभेन कर्षितः ॥
भवंतं शरणं प्राप्तः सांप्रतं पुत्रकारणात्
asyāputratvajaṃ duḥkhaṃ tvamapākartumarhasi ||
iti tasya vacaḥ śrutvā śāṃḍilyo munisattamaḥ
||68||अस्यापुत्रत्वजं दुःखं त्वमपाकर्तुमर्हसि ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा शांडिल्यो मुनिसत्तमः
putralābhavaraṃ tasmai pratijajñe nṛpāya vai ||
sa rājño varadaḥ śrīmānkauśāṃbīmetya sādaram
||69||पुत्रलाभवरं तस्मै प्रतिजज्ञे नृपाय वै ॥
स राज्ञो वरदः श्रीमान्कौशांबीमेत्य सादरम्
putreṣṭyā putrakāmasya yājako'bhūnmahāmuniḥ ||
tato muniprasādena rājā daśarathopamaḥ
||70||पुत्रेष्ट्या पुत्रकामस्य याजकोऽभून्महामुनिः ॥
ततो मुनिप्रसादेन राजा दशरथोपमः
yajvā rāmamiva prāpa sahasrānīkamātmajam ||
evaṃ vidhūmaḥ saṃjajñe śatānīkānnṛpottamāt
||71||यज्वा राममिव प्राप सहस्रानीकमात्मजम् ॥
एवं विधूमः संजज्ञे शतानीकान्नृपोत्तमात्
atrāṃtare maṃtrivarassenānīstu mahīpateḥ ||
dvijo narmavayasyaśca putrānprāpuḥ kulocitān
||72||अत्रांतरे मंत्रिवरस्सेनानीस्तु महीपतेः ॥
द्विजो नर्मवयस्यश्च पुत्रान्प्रापुः कुलोचितान्
putro yugaṃdharasyāsīnmālyavānnāma bhṛtyakaḥ ||
yaugaṃdharāyaṇo nāmnā mantraśāstreṣu kovidaḥ
||73||पुत्रो युगंधरस्यासीन्माल्यवान्नाम भृत्यकः ॥
यौगंधरायणो नाम्ना मन्त्रशास्त्रेषु कोविदः
vipratīkasya tanayaḥ puṣpadanto babhūva ha ||
rumaṇvāniti vikhyātaḥ parasainyavimardanaḥ
||74||विप्रतीकस्य तनयः पुष्पदन्तो बभूव ह ॥
रुमण्वानिति विख्यातः परसैन्यविमर्दनः
vallabhasya tadā jajñe tanayo vai balotkaṭaḥ ||
vasaṃtaka iti khyāto narmakarmasu kovidaḥ
||75||वल्लभस्य तदा जज्ञे तनयो वै बलोत्कटः ॥
वसंतक इति ख्यातो नर्मकर्मसु कोविदः
atha te vavṛdhuḥ sarve rājaputrapurogamāḥ ||
pañcahāyanatāṃ teṣu yāteṣu tadanaṃtaram
||76||अथ ते ववृधुः सर्वे राजपुत्रपुरोगमाः ॥
पञ्चहायनतां तेषु यातेषु तदनंतरम्
alaṃbusāpi svarveśyā bhūpateḥ kṛtavarmaṇaḥ ||
ayodhyāyāṃ mahāpuryāṃ kanyā jātā mṛgāvatī
||77||अलंबुसापि स्वर्वेश्या भूपतेः कृतवर्मणः ॥
अयोध्यायां महापुर्यां कन्या जाता मृगावती
evaṃ vidhūmamukhyāste jajñire kṣitimaṇḍale ||
atrāṃtare mahāsattvo duṣṭasānucaro balī
||78||एवं विधूममुख्यास्ते जज्ञिरे क्षितिमण्डले ॥
अत्रांतरे महासत्त्वो दुष्टसानुचरो बली
ahidaṃṣṭra iti khyāto mahādaityo balotkaṭaḥ ||
yuktaḥ sthūlaśironāmā sahāyena durātmanā
||79||अहिदंष्ट्र इति ख्यातो महादैत्यो बलोत्कटः ॥
युक्तः स्थूलशिरोनामा सहायेन दुरात्मना
rurodha devanagaraṃ babādha vibudhānapi ||
vartamāne divi mahāsamare surarakṣasām
||80||रुरोध देवनगरं बबाध विबुधानपि ॥
वर्तमाने दिवि महासमरे सुररक्षसाम्
ānināya śatānīkaṃ sahāyārthaṃ puraṃdaraḥ ||
sa yauvarājye tanayaṃ vidhāya vidhinā nṛpaḥ
||81||आनिनाय शतानीकं सहायार्थं पुरंदरः ॥
स यौवराज्ये तनयं विधाय विधिना नृपः
pratasthe rathamāsthāya yuddhāya ditijaiḥ saha ||
nīto mātalinābhyetya sādaraṃ sa dhanurdharaḥ
||82||प्रतस्थे रथमास्थाय युद्धाय दितिजैः सह ॥
नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्धरः
vidhāya prekṣakāndevāñjaghāna ditijānraṇe ||
atha daityādhipaḥ so'pi nihataḥ samare divi
||83||विधाय प्रेक्षकान्देवाञ्जघान दितिजान्रणे ॥
अथ दैत्याधिपः सोऽपि निहतः समरे दिवि
tataḥ śakrasya vacasā paretaṃ nṛpapuṃgavam ||
rathamāropya sahasā kauśāṃbīṃ mātaliryayau
||84||ततः शक्रस्य वचसा परेतं नृपपुंगवम् ॥
रथमारोप्य सहसा कौशांबीं मातलिर्ययौ
nītvā mahītalamasau tatsutāya nyavedayat ||
tataḥ sahasrānīkopi vilapya vahudukhitaḥ
||85||नीत्वा महीतलमसौ तत्सुताय न्यवेदयत् ॥
ततः सहस्रानीकोपि विलप्य वहुदुखितः
maṃtribhiḥ saha saṃbhūya pretakāryaṃ nyavartayat ||
mṛtaṃ jñātvā patiṃ rājñī sahaivānumamāra ca
||86||मंत्रिभिः सह संभूय प्रेतकार्यं न्यवर्तयत् ॥
मृतं ज्ञात्वा पतिं राज्ञी सहैवानुममार च
mahiṣyā saha saṃprāpte bhūpāle kīrtiśeṣatām ||
bheje rājyaṃ śatānīkatanayo maṃtriṇāṃ girā
||87||महिष्या सह संप्राप्ते भूपाले कीर्तिशेषताम् ॥
भेजे राज्यं शतानीकतनयो मंत्रिणां गिरा
yugandhare vipratīke vallabhe ca mṛte sati ||
yaugandharāyaṇamukhāstatputrāḥ sarva eva hi
||88||युगन्धरे विप्रतीके वल्लभे च मृते सति ॥
यौगन्धरायणमुखास्तत्पुत्राः सर्व एव हि
śatānīka sutasyāsya tattatkāryamakurvata ||
evaṃ sa pālayāmāsa mahīṃ rājasuto balī
||89||शतानीक सुतस्यास्य तत्तत्कार्यमकुर्वत ॥
एवं स पालयामास महीं राजसुतो बली
yāte kāle mahendreṇa sanandanamahotsave ||
nimaṃtritastatkathitāṃ bhāvinīmaśṛṇotkathām
||90||याते काले महेन्द्रेण सनन्दनमहोत्सवे ॥
निमंत्रितस्तत्कथितां भाविनीमशृणोत्कथाम्
svaryoṣidbrahmaṇaḥ śāpādayodhyāyāyāmalaṃbusā ||
jātā mṛgāvatī kanyā bhūpateḥ kṛtavarmaṇaḥ
||91||स्वर्योषिद्ब्रह्मणः शापादयोध्यायायामलंबुसा ॥
जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः
vidhūma nāmā ca vasustvaṃ nākalalanāṃ purā ||
tāmeva brahmasadane dṛṣṭvānilahṛtāṃśukām
||92||विधूम नामा च वसुस्त्वं नाकललनां पुरा ॥
तामेव ब्रह्मसदने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम्
tadaiva mādanākrāṃtaḥ śāpānmartyatvamāgataḥ ||
saiva te dayitā rājanbhāvinī na cirātsakhe
||93||तदैव मादनाक्रांतः शापान्मर्त्यत्वमागतः ॥
सैव ते दयिता राजन्भाविनी न चिरात्सखे
yadā tvamātmanaḥ putraṃ rājye saṃsthāpya bhūpate ||
mṛgāvatyā striyā sārddhaṃ dakṣiṇasyodadhestaṭe
||94||यदा त्वमात्मनः पुत्रं राज्ये संस्थाप्य भूपते ॥
मृगावत्या स्त्रिया सार्द्धं दक्षिणस्योदधेस्तटे
cakratīrthe mahāpuṇye phullagrāmasamīpataḥ ||
snānaṃ kariṣyasi tadā śāpānmukto bhaviṣyasi
||95||चक्रतीर्थे महापुण्ये फुल्लग्रामसमीपतः ॥
स्नानं करिष्यसि तदा शापान्मुक्तो भविष्यसि
iti provāca bhagavansatyaloke pitāmahaḥ ||
itīṃdravacanaṃ śrutvā sahasrānīkabhūpatiḥ
||96||इति प्रोवाच भगवन्सत्यलोके पितामहः ॥
इतींद्रवचनं श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः
tathodvāhakṛtotsāhaḥ samāmaṃtrya śacīpatim ||
kauśāṃbīṃ prasthito hṛṣṭaḥ sa tilottamayā pathi
||97||तथोद्वाहकृतोत्साहः समामंत्र्य शचीपतिम् ॥
कौशांबीं प्रस्थितो हृष्टः स तिलोत्तमया पथि
smarankimapi tāṃ kāṃtāṃ bhāṣamāṇāmananyadhīḥ ||
dhyāyañchatakratuvaco nāluloke mahīpatiḥ
||98||स्मरन्किमपि तां कांतां भाषमाणामनन्यधीः ॥
ध्यायञ्छतक्रतुवचो नालुलोके महीपतिः
sā śaśāpa nṛpaṃ subhrūranādaratira skṛtā ||
āhūyamānopi mayā sahasrānīka bhūpate
||99||सा शशाप नृपं सुभ्रूरनादरतिर स्कृता ॥
आहूयमानोपि मया सहस्रानीक भूपते
mṛgāvatīṃ hṛdā dhyāyankimarthaṃ māmupekṣase ||
saubhāgyamattā māninyo na sahaṃte'vadhīra ṇām
||100||मृगावतीं हृदा ध्यायन्किमर्थं मामुपेक्षसे ॥
सौभाग्यमत्ता मानिन्यो न सहंतेऽवधीर णाम्
māmavajñāya yāṃ rājanhṛdā dhyāyasi sāṃpratam ||
tayā caturdaśasamā viyuktastvaṃ bhaviṣyasi
||101||मामवज्ञाय यां राजन्हृदा ध्यायसि सांप्रतम् ॥
तया चतुर्दशसमा वियुक्तस्त्वं भविष्यसि
iti śaptavatīṃ rājā tāmu vāca tilottamām ||
tāmeva yadi labhyeyaṃ tanujāṃ kṛtavarmaṇaḥ
||102||इति शप्तवतीं राजा तामु वाच तिलोत्तमाम् ॥
तामेव यदि लभ्येयं तनुजां कृतवर्मणः
caturdaśasamā duḥkhaṃ sahiṣye tadviyogajam ||
ityuktvā tadgatamanā nṛpaḥ prāyā nnijāṃ purīm
||103||चतुर्दशसमा दुःखं सहिष्ये तद्वियोगजम् ॥
इत्युक्त्वा तद्गतमना नृपः प्राया न्निजां पुरीम्
tataḥ kālena tanayā bhūpateḥ kṛtavarmaṇaḥ ||
tamāsasāda dayitā sarvasvaṃ puṣpadhanvanaḥ
||104||ततः कालेन तनया भूपतेः कृतवर्मणः ॥
तमाससाद दयिता सर्वस्वं पुष्पधन्वनः
mṛgāvatī samāsādya vilā sataruvallarīm ||
vibhramāṃbhodhilaharīṃ nanaṃda madanadyutiḥ
||105||मृगावती समासाद्य विला सतरुवल्लरीम् ॥
विभ्रमांभोधिलहरीं ननंद मदनद्युतिः
sā tasmādgarbhamādhatta bhavānīveṃduśekharāt ||
pāṃḍimnā śaśilekheva pīpūṣakṣālitā babhau
||106||सा तस्माद्गर्भमाधत्त भवानीवेंदुशेखरात् ॥
पांडिम्ना शशिलेखेव पीपूषक्षालिता बभौ
sundarī daurhṛdavyakteratha pauraṃdarīva dik ||
rarāja rājamahiṣī rajanīkaragarbhiṇī
||107||सुन्दरी दौर्हृदव्यक्तेरथ पौरंदरीव दिक् ॥
रराज राजमहिषी रजनीकरगर्भिणी
sā daurhṛdavaśādrājñī yaṃyaṃ kāmamakāma yat ||
sudurlabhamapipremṇā tattatsarvaṃ samāharat
||108||सा दौर्हृदवशाद्राज्ञी यंयं काममकाम यत् ॥
सुदुर्लभमपिप्रेम्णा तत्तत्सर्वं समाहरत्
patyau samīhitakare sā kadācinmṛgāvatī ||
svecchayā vai matiṃ cakre raktavāpīnimajjane
||109||पत्यौ समीहितकरे सा कदाचिन्मृगावती ॥
स्वेच्छया वै मतिं चक्रे रक्तवापीनिमज्जने
abhilāṣaṃ savijñāya mṛgāvatyā mahīpatiḥ ||
kausumbhasalilaiḥ pūrṇāṃ kṣaṇādvāpīmakārayat
||110||अभिलाषं सविज्ञाय मृगावत्या महीपतिः ॥
कौसुम्भसलिलैः पूर्णां क्षणाद्वापीमकारयत्
tasminraktajale rājñī snānaṃ sādaramātanot ||
tatastāṃ raktatoyārdrāṃ phullakiṃśukasannibhām
||111||तस्मिन्रक्तजले राज्ञी स्नानं सादरमातनोत् ॥
ततस्तां रक्ततोयार्द्रां फुल्लकिंशुकसन्निभाम्
rājastrīmāmiṣadhiyā suparṇakulasaṃbhavaḥ ||
jahāra vikaṭaḥ pakṣī mugdhāṃ dagdhavidhervaśāt
||112||राजस्त्रीमामिषधिया सुपर्णकुलसंभवः ॥
जहार विकटः पक्षी मुग्धां दग्धविधेर्वशात्
nītvā vihāyasā dūraṃ sa tāmacalasannibhaḥ ||
tatyājamohavivaśāmudayācalakaṃdare
||113||नीत्वा विहायसा दूरं स तामचलसन्निभः ॥
तत्याजमोहविवशामुदयाचलकंदरे
labdhasaṃjñā śanaiḥ kaṃpavilolatanuvallarī ||
dṛgbhyāmutpalatulyābhyāṃ muhuraśrūṇyavartayat
||114||लब्धसंज्ञा शनैः कंपविलोलतनुवल्लरी ॥
दृग्भ्यामुत्पलतुल्याभ्यां मुहुरश्रूण्यवर्तयत्
hā nātha maṃdabhāgyāhaṃ tvadviyogenapīḍitā ||
kā gatiḥ kva nu gacchāmi drakṣyāmi tvanmukhaṃ kadā
||115||हा नाथ मंदभाग्याहं त्वद्वियोगेनपीडिता ॥
का गतिः क्व नु गच्छामि द्रक्ष्यामि त्वन्मुखं कदा
ityuktvā gajasiṃhānāṃ purobhūdvadhakāṃkṣiṇī ||
sā sarvakesarigajaistyaktā na nidhanaṃ gatā
||116||इत्युक्त्वा गजसिंहानां पुरोभूद्वधकांक्षिणी ॥
सा सर्वकेसरिगजैस्त्यक्ता न निधनं गता
āpatkāle nṛṇāṃ nūnaṃ maraṇaṃ naiva labhyate ||
atidīnaṃ samākarṇya tasyāḥ kraṃditamunmukhāḥ
||117||आपत्काले नृणां नूनं मरणं नैव लभ्यते ॥
अतिदीनं समाकर्ण्य तस्याः क्रंदितमुन्मुखाः
mṛgā niṣpaṃdagatayo na tṛṇānyapyabhakṣayan ||
tatastāṃ karuṇāsiṃdhurmuniputrastathāsthitām
||118||मृगा निष्पंदगतयो न तृणान्यप्यभक्षयन् ॥
ततस्तां करुणासिंधुर्मुनिपुत्रस्तथास्थिताम्
rudatīṃ kṛpayā rājñīṃ samānīya svamāśramam ||
nyavedayacca tāṃ rājñīṃ gurave jamadagnaye ||
jamadagnistu dharmātmā tāmāśvāsayadaṃtike
||119||रुदतीं कृपया राज्ञीं समानीय स्वमाश्रमम् ॥
न्यवेदयच्च तां राज्ञीं गुरवे जमदग्नये ॥
जमदग्निस्तु धर्मात्मा तामाश्वासयदंतिके
jamadagniruvāca
tathā jānīhi māṃ bhadre kṛtavarmā yathā tava
||120||तथा जानीहि मां भद्रे कृतवर्मा यथा तव
evamāśvāsitā tatra kṛpayā jamadagninā ||
cakre tatraiva sā vāsamāśrame munisaṃkule
||121||एवमाश्वासिता तत्र कृपया जमदग्निना ॥
चक्रे तत्रैव सा वासमाश्रमे मुनिसंकुले
tatassvalpena kālena viśākhamiva pārvatī ||
asūta tanayaṃ bālā śauryadhairyaguṇānvitam
||122||ततस्स्वल्पेन कालेन विशाखमिव पार्वती ॥
असूत तनयं बाला शौर्यधैर्यगुणान्वितम्
sūtikāgṛhakṛtyāni yāni kāryāṇi baṃdhubhiḥ ||
cakrire mātṛvattāni mṛgāvatyā munistriyaḥ
||123||सूतिकागृहकृत्यानि यानि कार्याणि बंधुभिः ॥
चक्रिरे मातृवत्तानि मृगावत्या मुनिस्त्रियः
taṃ sujātaṃ nṛpasutaṃ kāpi vāgaśarīriṇī ||
udayācalajātatvāccakārodayanābhidham
||124||तं सुजातं नृपसुतं कापि वागशरीरिणी ॥
उदयाचलजातत्वाच्चकारोदयनाभिधम्
āśrame sa munīndreṇa kṛtacūḍādikavrataḥ ||
jagrāha sakalā vidyā jamadagnermahāmuneḥ
||125||आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकव्रतः ॥
जग्राह सकला विद्या जमदग्नेर्महामुनेः
yuvā nṛpasutaḥ so'yaṃ kadācinmṛgayāparaḥ ||
apaśyadekaṃ bhujagaṃ vyādhena dṛḍhasaṃyatam
||126||युवा नृपसुतः सोऽयं कदाचिन्मृगयापरः ॥
अपश्यदेकं भुजगं व्याधेन दृढसंयतम्
uvāca sa kṛpāyukto vyādha muṃca bhujaṃgamam ||
kiṃ kariṣyasyanena tvaṃ nainaṃ hiṃsiturmahasi
||127||उवाच स कृपायुक्तो व्याध मुंच भुजंगमम् ॥
किं करिष्यस्यनेन त्वं नैनं हिंसितुर्महसि
tamuvāca tato vyādhaḥ sarpeṇānena pūruṣa ||
dhanadhānyādikaṃ lapsye grāmeṣu nagareṣu ca
||128||तमुवाच ततो व्याधः सर्पेणानेन पूरुष ॥
धनधान्यादिकं लप्स्ये ग्रामेषु नगरेषु च
atohaṃ jīvikāmenaṃ naiva mokṣye kathaṃcana ||
ityuktvā peṭikāyāṃ taṃ vabaṃdha śabarādhamaḥ
||129||अतोहं जीविकामेनं नैव मोक्ष्ये कथंचन ॥
इत्युक्त्वा पेटिकायां तं वबंध शबराधमः
baddhamālokya bhujagaṃ śabarāya dhanārthine ||
amocayatsvajananīdattaṃ dattvā sa kaṃkaṇam
||130||बद्धमालोक्य भुजगं शबराय धनार्थिने ॥
अमोचयत्स्वजननीदत्तं दत्त्वा स कंकणम्
mocitastena sarpo'sau naro bhūtvā kṛtāṃjaliḥ ||
sakhyaṃ kṛtvā ca sahasā taṃ pātālaṃ nināya vai
||131||मोचितस्तेन सर्पोऽसौ नरो भूत्वा कृतांजलिः ॥
सख्यं कृत्वा च सहसा तं पातालं निनाय वै
kinnarākhyena nāgena dhṛtarāṣṭrasutena saḥ ||
pātālaṃ prāviśattatra nyavasatpūjitassukham
||132||किन्नराख्येन नागेन धृतराष्ट्रसुतेन सः ॥
पातालं प्राविशत्तत्र न्यवसत्पूजितस्सुखम्
dhṛtarāṣṭrasya tanayāṃ bhaginīṃ kinnarasya ca ||
lalitākhyāṃ guṇopetāṃ priyāṃ bheje nṛpātmajaḥ
||133||धृतराष्ट्रस्य तनयां भगिनीं किन्नरस्य च ॥
ललिताख्यां गुणोपेतां प्रियां भेजे नृपात्मजः
sā tasmājjanayāmāsa putramapratimaujasam ||
tataḥ sā lalitā prāha tvaritodayanaṃ prati
||134||सा तस्माज्जनयामास पुत्रमप्रतिमौजसम् ॥
ततः सा ललिता प्राह त्वरितोदयनं प्रति
lalitovāca
ahaṃ vidyā dharī pūrvaṃ sukarṇī nāma nāmataḥ ||
śāpātsarpatvamāptāsmi śāpāṃto garbha eṣa me
||135||अहं विद्या धरी पूर्वं सुकर्णी नाम नामतः ॥
शापात्सर्पत्वमाप्तास्मि शापांतो गर्भ एष मे
tato'muṃ pratigṛhṇīṣva putramapratimaujasam ||
tāṃbūlīṃ srajamamlānāṃ vīṇāṃ ghoṣavatīmapi
||136||ततोऽमुं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रमप्रतिमौजसम् ॥
तांबूलीं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि
tatheti pratijagrāha tatsarvaṃ nṛpanaṃdanaḥ. ||
paśyatāṃ sarvasarpāṇāṃ sāpyagacchadvihāyasam
||137||तथेति प्रतिजग्राह तत्सर्वं नृपनंदनः. ॥
पश्यतां सर्वसर्पाणां साप्यगच्छद्विहायसम्
tataḥ so'pi gṛhītvā tu vīṇāṃ mālāṃ ca putrakam ||
duḥkhitāmātmajananīṃ draṣṭukāmastvarānvitaḥ
||138||ततः सोऽपि गृहीत्वा तु वीणां मालां च पुत्रकम् ॥
दुःखितामात्मजननीं द्रष्टुकामस्त्वरान्वितः
śvaśurādīnanujñāpya sahasā svāśramaṃ yayau ||
jananīṃ śokasaṃtaptāmāśvastāṃ jamadagninā
||139||श्वशुरादीननुज्ञाप्य सहसा स्वाश्रमं ययौ ॥
जननीं शोकसंतप्तामाश्वस्तां जमदग्निना
sametya toṣayāmāsa vṛttaṃ cāsyai nyavedayat ||
tadā prahṛṣṭahṛdayā sā babhūva mṛgāvatī
||140||समेत्य तोषयामास वृत्तं चास्यै न्यवेदयत् ॥
तदा प्रहृष्टहृदया सा बभूव मृगावती
atrāṃtare sa śabaraḥ kauśāṃbyāṃ vaṇijaṃ yayau ||
sahasrānīkanāmāṃkaṃ vikretuṃ maṇikaṃkaṇam
||141||अत्रांतरे स शबरः कौशांब्यां वणिजं ययौ ॥
सहस्रानीकनामांकं विक्रेतुं मणिकंकणम्
rājamudrāṃ samālokya kaṃkaṇe sa vaṇigvaraḥ ||
śabareṇa samaṃ gatvā sarvaṃ rājñe nyavedayat
||142||राजमुद्रां समालोक्य कंकणे स वणिग्वरः ॥
शबरेण समं गत्वा सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्
tataḥ sahasrānīko'yaṃ tatprāpya maṇikaṃkaṇam ||
mṛgāvatīviprayogaviṣāgniparipīḍitaḥ
||143||ततः सहस्रानीकोऽयं तत्प्राप्य मणिकंकणम् ॥
मृगावतीविप्रयोगविषाग्निपरिपीडितः
tadbāhusaṃgapīyūṣa śīkarāsāraśītalam ||
kaṃkaṇaṃ hṛdaye nyasya vilalāpa suduḥkhitaḥ
||144||तद्बाहुसंगपीयूष शीकरासारशीतलम् ॥
कंकणं हृदये न्यस्य विललाप सुदुःखितः
uvāca ca kathaṃ labdhaṃ kaṃkaṇaṃ śabara tvayā ||
sa caivamuktastatprāpti kramaṃ tasmai nyavedayat
||145||उवाच च कथं लब्धं कंकणं शबर त्वया ॥
स चैवमुक्तस्तत्प्राप्ति क्रमं तस्मै न्यवेदयत्
śabarasya vacaḥ śrutvā sahasrānīkabhūpatiḥ ||
pratasthe maṃtribhiḥ sārddhaṃ priyālokanakautukī
||146||शबरस्य वचः श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः ॥
प्रतस्थे मंत्रिभिः सार्द्धं प्रियालोकनकौतुकी
yatreṃdubhāska ramukhā labhaṃte sahasodayam ||
tameva girimuddiśya sahasā so'bhyagacchata
||147||यत्रेंदुभास्क रमुखा लभंते सहसोदयम् ॥
तमेव गिरिमुद्दिश्य सहसा सोऽभ्यगच्छत
kiṃcinmārgaṃ samullaṃghya tasthau viśrāṃtasainikaḥ ||
tasminvinidre dayitāsaṃgamadhyānatatpare
||148||किंचिन्मार्गं समुल्लंघ्य तस्थौ विश्रांतसैनिकः ॥
तस्मिन्विनिद्रे दयितासंगमध्यानतत्परे
vasaṃtako vicitrāstu kathayāmāsa vai kathāḥ ||
tatkathāśravaṇenaiva tāṃ rātriṃ sa nināya vai
||149||वसंतको विचित्रास्तु कथयामास वै कथाः ॥
तत्कथाश्रवणेनैव तां रात्रिं स निनाय वै
tataḥ kālena kakubhaṃ prāpya jaṃbhāripālitām ||
jamadagnyāśramaṃ gatvā nirvairaharikuṃjaram
||150||ततः कालेन ककुभं प्राप्य जंभारिपालिताम् ॥
जमदग्न्याश्रमं गत्वा निर्वैरहरिकुंजरम्
tapasyaṃtaṃ muniṃ dṛṣṭvā śirasā praṇanāma saḥ ||
āśīrvādena sa muniḥ pratijagrāha taṃ nṛpam
||151||तपस्यंतं मुनिं दृष्ट्वा शिरसा प्रणनाम सः ॥
आशीर्वादेन स मुनिः प्रतिजग्राह तं नृपम्
vidhivatpūjayāmāsa pādyārghyācamanīyakaiḥ ||
uvāca ca mahīpālaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ
||152||विधिवत्पूजयामास पाद्यार्घ्याचमनीयकैः ॥
उवाच च महीपालं धर्मार्थसहितं वचः
naranātha mṛgāvatyāṃ jāto'yaṃ tanayastava ||
yaśonidhirmahātejā rāmacaṃdra ivāparaḥ
||193||नरनाथ मृगावत्यां जातोऽयं तनयस्तव ॥
यशोनिधिर्महातेजा रामचंद्र इवापरः
bhaviṣyati diśāṃ jetā siṃhasaṃhanano yuvā ||
pautra eṣa mahābhāga tathā dyudayanātmajaḥ
||154||भविष्यति दिशां जेता सिंहसंहननो युवा ॥
पौत्र एष महाभाग तथा द्युदयनात्मजः
iyaṃ mṛgāvatī bhāryā pāti vratyaparāyaṇā ||
tadetāṃstrīnmahārāja pratigṛhṇīṣva mā ciram
||155||इयं मृगावती भार्या पाति व्रत्यपरायणा ॥
तदेतांस्त्रीन्महाराज प्रतिगृह्णीष्व मा चिरम्
uktvaivaṃ muninā dattāṃstāngṛhītvā mahīpatiḥ ||
priyāsahāyaḥ svapurīṃ pratasthe maṃtribhirvṛtaḥ
||156||उक्त्वैवं मुनिना दत्तांस्तान्गृहीत्वा महीपतिः ॥
प्रियासहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मंत्रिभिर्वृतः
tataḥ praviśya kauśāṃbīṃ nagarīṃ sa nṛpottamaḥ ||
smarañchakrasya vacanaṃ mānuṣaṃ janma kutsayan
||157||ततः प्रविश्य कौशांबीं नगरीं स नृपोत्तमः ॥
स्मरञ्छक्रस्य वचनं मानुषं जन्म कुत्सयन्
mahīmudayanāyaiva dadau putrāya dhīmate ||
tasminnudayane putra rājyapālanadakṣiṇe
||158||महीमुदयनायैव ददौ पुत्राय धीमते ॥
तस्मिन्नुदयने पुत्र राज्यपालनदक्षिणे
rājyabhāraṃ vinikṣipya sa śāpavinivṛttaye ||
vasaṃtakarumaṇvadbhyāṃ mṛgāvatyā ca bhāryayā
||159||राज्यभारं विनिक्षिप्य स शापविनिवृत्तये ॥
वसंतकरुमण्वद्भ्यां मृगावत्या च भार्यया
yaugandharāyaṇenāpi maṃtriputreṇa saṃyutaḥ ||
cakratīrthe mahāpuṇye dakṣiṇasyodadhestaṭe
||160||यौगन्धरायणेनापि मंत्रिपुत्रेण संयुतः ॥
चक्रतीर्थे महापुण्ये दक्षिणस्योदधेस्तटे
snānaṃ kartuṃ yayau tūrṇaṃ sarvatīrthotta mottame ||
vāhanairvātaraṃhobhiracirāllavaṇodadhim
||161||स्नानं कर्तुं ययौ तूर्णं सर्वतीर्थोत्त मोत्तमे ॥
वाहनैर्वातरंहोभिरचिराल्लवणोदधिम्
saṃprāpya cakratīrthaṃ ca snānaṃ cakruryathāvidhi ||
teṣu ca snātamātreṣu cakratīrthe nṛpādiṣu
||162||संप्राप्य चक्रतीर्थं च स्नानं चक्रुर्यथाविधि ॥
तेषु च स्नातमात्रेषु चक्रतीर्थे नृपादिषु
vinaṣṭaṃ tatkṣaṇādeva mānuṣyamatikutsitam ||
tato vidhūtapāpāste svaṃ rūpaṃ pratipedire
||163||विनष्टं तत्क्षणादेव मानुष्यमतिकुत्सितम् ॥
ततो विधूतपापास्ते स्वं रूपं प्रतिपेदिरे
divyāṃbaradharāḥ sarve divyamālyānulepanāḥ ||
vimānāni mahārhāṇi samāruhya vibhūṣitāḥ
||164||दिव्यांबरधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः ॥
विमानानि महार्हाणि समारुह्य विभूषिताः
tattīrthaṃ bahu manvānāḥ svaśāpacchedakāraṇam ||
paśyatāṃ sarvalokānāṃ svargalokaṃ yayustadā
||165||तत्तीर्थं बहु मन्वानाः स्वशापच्छेदकारणम् ॥
पश्यतां सर्वलोकानां स्वर्गलोकं ययुस्तदा
tadāprabhṛti te sarve jñātvā tattīrthavaibhavam ||
pāvane cakratīrthe'sminsnānaṃ kurvaṃti sarvadā
||166||तदाप्रभृति ते सर्वे ज्ञात्वा तत्तीर्थवैभवम् ॥
पावने चक्रतीर्थेऽस्मिन्स्नानं कुर्वंति सर्वदा
evaṃ prabhāvaṃ tattīrthaṃ ye samāgatya mānavāḥ ||
snānaṃ sakṛcca kurvaṃti te sarve svargavāsinaḥ
||167||एवं प्रभावं तत्तीर्थं ये समागत्य मानवाः ॥
स्नानं सकृच्च कुर्वंति ते सर्वे स्वर्गवासिनः
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā vidhūmacaritaṃ mahat ||
yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ ||
yaṃ yaṃ kāmayate kāmaṃ taṃ sarvaṃ śīghramāpnuyāt
||168||एवं वः कथितं विप्रा विधूमचरितं महत् ॥
यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः ॥
यं यं कामयते कामं तं सर्वं शीघ्रमाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyebrahmakhaṇḍe setumāhātmye cakratīrthapraśaṃsāyāmalaṃbusāvidhūmaśāpavimocanaṃnāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||
cha || tulanīya - kathāsaritsāgare udayanasya janmakathā