mahiṣāsurasaṃhāravarṇanam
śrīsūta uvāca
svasainyamavalokyātha mahiṣo dānaveśvaraḥ ||
hataṃ devyā mahākrodhāccaṃḍakopamathābravīt
||1||स्वसैन्यमवलोक्याथ महिषो दानवेश्वरः ॥
हतं देव्या महाक्रोधाच्चंडकोपमथाब्रवीत्
mahiṣa uvāca
caṃḍakopa mahāvīrya yuddhyasvaināṃ durātmikām ||
tathāstviti sa coktvātha caṃḍakopaḥ pratāpavān
||2||चंडकोप महावीर्य युद्ध्यस्वैनां दुरात्मिकाम् ॥
तथास्त्विति स चोक्त्वाथ चंडकोपः प्रतापवान्
avākiradbāṇavarṣairdevīṃ samaramūrddhani ||
bāṇajālāni tasyāśu caṃḍakopasya līlayā
||3||अवाकिरद्बाणवर्षैर्देवीं समरमूर्द्धनि ॥
बाणजालानि तस्याशु चंडकोपस्य लीलया
chittvā jaghāna śastreṇa caṃḍakopasya sāṃbikā ||
cakarta vājino'pyasya sārathiṃ ca dhvajaṃ dhanuḥ
||4||छित्त्वा जघान शस्त्रेण चंडकोपस्य सांबिका ॥
चकर्त वाजिनोऽप्यस्य सारथिं च ध्वजं धनुः
unmamātha rathaṃ cāpi taṃ bāṇairhṛdyatāḍayat ||
sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ
||5||उन्ममाथ रथं चापि तं बाणैर्हृद्यताडयत् ॥
स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
caṃḍakopastato devīṃ khaḍgacarmadharo'bhyagāt ||
khaḍgena siṃhamājaghne devyā vāhaṃ mahāsuraḥ
||6||चंडकोपस्ततो देवीं खड्गचर्मधरोऽभ्यगात् ॥
खड्गेन सिंहमाजघ्ने देव्या वाहं महासुरः
devīmapi bhuje savye khaḍgena prajaghāna saḥ ||
khaṅgo devyā bhuje savye vyaśīryata sahasradhā
||7||देवीमपि भुजे सव्ये खड्गेन प्रजघान सः ॥
खङ्गो देव्या भुजे सव्ये व्यशीर्यत सहस्रधा
tataḥ śūle na mahatā caṃḍakopaṃ tadāṃbikā ||
jaghāna hṛdaye so'pi papāta ca mamāra ca
||8||ततः शूले न महता चंडकोपं तदांबिका ॥
जघान हृदये सोऽपि पपात च ममार च
caṃḍakope hate tasminmahāvīrye mahābale ||
citrabhānurgajārūḍho devīṃ tāmabhyadhāvata
||9||चंडकोपे हते तस्मिन्महावीर्ये महाबले ॥
चित्रभानुर्गजारूढो देवीं तामभ्यधावत
divyāṃ śaktiṃ sasarjātha mahāghaṃṭāravākulām ||
nyavārayata huṃkārairdevī śaktiṃ nirākulām
||10||दिव्यां शक्तिं ससर्जाथ महाघंटारवाकुलाम् ॥
न्यवारयत हुंकारैर्देवी शक्तिं निराकुलाम्
tataḥ śūlena sā devī citrabhānuṃ vyadārayat ||
mṛte tasmiṃstato yuddhe karālo drutamabhyagāt
||11||ततः शूलेन सा देवी चित्रभानुं व्यदारयत् ॥
मृते तस्मिंस्ततो युद्धे करालो द्रुतमभ्यगात्
karamuṣṭiprahāreṇa so'pi devyā nipātitaḥ ||
tato devī madonmattaṃ gadayā vyasumātanot
||12||करमुष्टिप्रहारेण सोऽपि देव्या निपातितः ॥
ततो देवी मदोन्मत्तं गदया व्यसुमातनोत्
bāṣkalaṃ paṭṭiśenāpi cakreṇāpi tathāṃtikam ||
prāhiṇodyamalokāya durgā devī dvijottamāḥ
||13||बाष्कलं पट्टिशेनापि चक्रेणापि तथांतिकम् ॥
प्राहिणोद्यमलोकाय दुर्गा देवी द्विजोत्तमाः
evamanyānmahākāyānmaṃtriṇo mahiṣasya ca ||
śūlena prothayitvātha prāhiṇodyamasādanam
||14||एवमन्यान्महाकायान्मंत्रिणो महिषस्य च ॥
शूलेन प्रोथयित्वाथ प्राहिणोद्यमसादनम्
ātmasainye hate tvevaṃ durgayā mahiṣāsuraḥ ||
māhiṣeṇātha rūpeṇa gaṇāndevyā abhakṣayat
||15||आत्मसैन्ये हते त्वेवं दुर्गया महिषासुरः ॥
माहिषेणाथ रूपेण गणान्देव्या अभक्षयत्
tuṇḍena nijaghānaikānsurāghātaistathāparān ||
niśvāsavāyubhiścānyānpātayāmāsa roṣitaḥ
||16||तुण्डेन निजघानैकान्सुराघातैस्तथापरान् ॥
निश्वासवायुभिश्चान्यान्पातयामास रोषितः
devyā bhūtagaṇaṃ tvevaṃ nihatya mahiṣāsuraḥ ||
siṃhaṃ mārayituṃ devyāścukrodha ca nanāda ca
||17||देव्या भूतगणं त्वेवं निहत्य महिषासुरः ॥
सिंहं मारयितुं देव्याश्चुक्रोध च ननाद च
tataḥ siṃho'bhavatkruddho mahāvīryo mahābalaḥ ||
surābhi ghātanirbhinnamahītalamahīdharaḥ
||18||ततः सिंहोऽभवत्क्रुद्धो महावीर्यो महाबलः ॥
सुराभि घातनिर्भिन्नमहीतलमहीधरः
mahiṣāsuramāyāṃtaṃ nakhairenaṃ vyadārayat ||
caṃḍikāpi tataḥ kruddhā vadhe tasyākaronmatim
||19||महिषासुरमायांतं नखैरेनं व्यदारयत् ॥
चंडिकापि ततः क्रुद्धा वधे तस्याकरोन्मतिम्
babandha pāśairmahiṣaṃ caṃḍikā kopamūrcchitā ||
mocayitvā tataḥ pāśāṃstyaktamāhiṣaveṣavān
||2||बबन्ध पाशैर्महिषं चंडिका कोपमूर्च्छिता ॥
मोचयित्वा ततः पाशांस्त्यक्तमाहिषवेषवान्
siṃhaveṣo'bhavaddaityo mahābalaparākramaḥ ||
devī tasya śiroyāvacchettuṃ buddhimadhārayat
||21||सिंहवेषोऽभवद्दैत्यो महाबलपराक्रमः ॥
देवी तस्य शिरोयावच्छेत्तुं बुद्धिमधारयत्
tāvatsa puruṣo bhūtvā khaḍgapāṇiradṛśyata ||
atha taṃ puruṣaṃ devī khaḍgahastaṃ śarotkaraiḥ
||22||तावत्स पुरुषो भूत्वा खड्गपाणिरदृश्यत ॥
अथ तं पुरुषं देवी खड्गहस्तं शरोत्करैः
jaghāna tīkṣṇadhārāgraiḥ paramarmavidāraṇaiḥ ||
tataḥ sa puruṣo viprā gajo'bhūddhastadantavān
||23||जघान तीक्ष्णधाराग्रैः परमर्मविदारणैः ॥
ततः स पुरुषो विप्रा गजोऽभूद्धस्तदन्तवान्
durgāyā vāhanaṃ siṃhaṃ kareṇa vicakarṣa ca ||
tataḥ siṃhaḥ karaṃ tasya vicakarta nakhāṃkuraiḥ
||24||दुर्गाया वाहनं सिंहं करेण विचकर्ष च ॥
ततः सिंहः करं तस्य विचकर्त नखांकुरैः
bhūyo mahāsuro jāto māhiṣaṃ veṣamāśritaḥ ||
tataḥ kruddhā bhadrakālī mahatpānamasevata
||25||भूयो महासुरो जातो माहिषं वेषमाश्रितः ॥
ततः क्रुद्धा भद्रकाली महत्पानमसेवत
tataḥ pānavaśā nmattā jahāsāruṇalocanā ||
mahiṣaḥ so'pi garveṇa śṛṃgābhyāṃ parvatotkarān
||26||ततः पानवशा न्मत्ता जहासारुणलोचना ॥
महिषः सोऽपि गर्वेण शृंगाभ्यां पर्वतोत्करान्
caṃḍikāṃ pratiṃ cikṣepa sā ca tānacchinaccharaiḥ ||
tato devī jaga nmātā mahiṣāsuramabravīt
||27||चंडिकां प्रतिं चिक्षेप सा च तानच्छिनच्छरैः ॥
ततो देवी जग न्माता महिषासुरमब्रवीत्
devyuvāca
kuru garvaṃ kṣaṇaṃ mūḍha madhu yāvatpibāmyaham ||
nivṛttamadhupānāhaṃ tvāṃ nayiṣye yamakṣayam
||28||कुरु गर्वं क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम् ॥
निवृत्तमधुपानाहं त्वां नयिष्ये यमक्षयम्
hate tvayi durādharṣe mayā daivatakaṃṭake ||
svaṃsvaṃ sthānaṃ prapadyaṃtāṃ siddhā sādhyā marudgaṇāḥ
||29||हते त्वयि दुराधर्षे मया दैवतकंटके ॥
स्वंस्वं स्थानं प्रपद्यंतां सिद्धा साध्या मरुद्गणाः
uktvaivaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā mahiṣāsuram ||
tāḍito'yaṃ tato devyā mahiṣo bhṛśavihvalaḥ
||3||उक्त्वैवं ताडयामास मुष्टिना महिषासुरम् ॥
ताडितोऽयं ततो देव्या महिषो भृशविह्वलः
dakṣiṇasyodadhestīrepradudrāva tvarānvitaḥ ||
anududrāva taṃ devī siṃhamāruhya vāhanam
||31||दक्षिणस्योदधेस्तीरेप्रदुद्राव त्वरान्वितः ॥
अनुदुद्राव तं देवी सिंहमारुह्य वाहनम्
anudrutastato devyā mahiṣo dānaveśvaraḥ ||
dharmapuṣkīraṇītoye daśayojanamāyate
||32||अनुद्रुतस्ततो देव्या महिषो दानवेश्वरः ॥
धर्मपुष्कीरणीतोये दशयोजनमायते
praviśyāṃtarhitastasthau durgātāḍanavihvalaḥ ||
tato durgā samāsādya dharmapuṣkariṇītaṭam
||33||प्रविश्यांतर्हितस्तस्थौ दुर्गाताडनविह्वलः ॥
ततो दुर्गा समासाद्य धर्मपुष्करिणीतटम्
nadadarśāsuraṃ tatra mahiṣaṃ caṃḍikā tadā ||
aśarīrā tato vāṇī durgā devīmabhāṣata
||34||नददर्शासुरं तत्र महिषं चंडिका तदा ॥
अशरीरा ततो वाणी दुर्गा देवीमभाषत
bhadrakāli mahādevi mahiṣo dānavastvayā ||
tāḍito muṣṭinā bhadre dharmapuṣkariṇījale
||35||भद्रकालि महादेवि महिषो दानवस्त्वया ॥
ताडितो मुष्टिना भद्रे धर्मपुष्करिणीजले
asminnaṃtarhitaḥ śete bhayārto mārayasva tam ||
yenakenāpyupāyena cainaṃ prāṇairviyojaya
||36||अस्मिन्नंतर्हितः शेते भयार्तो मारयस्व तम् ॥
येनकेनाप्युपायेन चैनं प्राणैर्वियोजय
evaṃ vācā'śarī riṇyā kathitā caṃḍikā tadā ||
prāha svavāhanaṃ siṃhamasureṃdravadhodyatā
||37||एवं वाचाऽशरी रिण्या कथिता चंडिका तदा ॥
प्राह स्ववाहनं सिंहमसुरेंद्रवधोद्यता
mṛgeṃdra siṃhavikrāṃta mahāvalaparākrama ||
dharmapuṣkīraṇītoyaṃ niḥśeṣaṃ pīya tāṃ tvayā
||38||मृगेंद्र सिंहविक्रांत महावलपराक्रम ॥
धर्मपुष्कीरणीतोयं निःशेषं पीय तां त्वया
devyaivamuktaḥ paṃcāsyo dharmapuṣkariṇījalam ||
niḥśeṣaṃ ca papau viprā yathā pāṃsurbhavettathā
||39||देव्यैवमुक्तः पंचास्यो धर्मपुष्करिणीजलम् ॥
निःशेषं च पपौ विप्रा यथा पांसुर्भवेत्तथा
niragānmahiṣo dīnastatastasmā jjalāśayāt ||
āyāṃtamasuraṃ devī pādenākramya mūrddhani
||40||निरगान्महिषो दीनस्ततस्तस्मा ज्जलाशयात् ॥
आयांतमसुरं देवी पादेनाक्रम्य मूर्द्धनि
kaṃṭhaṃ śūlena tīkṣṇena pīḍayāmāsa kopitā ||
tato devyasimādāya cakartāsya śiro mahat
||41||कंठं शूलेन तीक्ष्णेन पीडयामास कोपिता ॥
ततो देव्यसिमादाय चकर्तास्य शिरो महत्
evaṃ sa mahiṣo viprāḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ ||
durgayā nihato bhūmau papāta ca mamāra ca
||42||एवं स महिषो विप्राः सभृत्यबलवाहनः ॥
दुर्गया निहतो भूमौ पपात च ममार च
tato devāḥ sagaṃdharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ ||
stutvā devīṃ tataḥ stotraistuṣṭā jahṛṣire tadā
||43||ततो देवाः सगंधर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥
स्तुत्वा देवीं ततः स्तोत्रैस्तुष्टा जहृषिरे तदा
anujñātāstato devyā devā jagmuryathāgatam ||
tato devī jaganmātā sva nāmnā puramuttamam
||44||अनुज्ञातास्ततो देव्या देवा जग्मुर्यथागतम् ॥
ततो देवी जगन्माता स्व नाम्ना पुरमुत्तमम्
dakṣiṇasya samudrasya tīre cakre tadottare ||
tato devyanuśiṣṭāste devāḥ śakrapurogamāḥ
||45||दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे चक्रे तदोत्तरे ॥
ततो देव्यनुशिष्टास्ते देवाः शक्रपुरोगमाः
pūrayāmāsuramṛtairdharmapuṣka riṇīṃ tadā ||
tato hyamṛtatīrthākhyāṃ lebhe tattīrthamuttamam
||46||पूरयामासुरमृतैर्धर्मपुष्क रिणीं तदा ॥
ततो ह्यमृततीर्थाख्यां लेभे तत्तीर्थमुत्तमम्
tato devī varamadātsvapurasya mudānvitā ||
paśavyaṃ cāparogaṃ ca purametadbhavatviti
||47||ततो देवी वरमदात्स्वपुरस्य मुदान्विता ॥
पशव्यं चापरोगं च पुरमेतद्भवत्विति
dadau tīrthāya ca varaṃ snātānāmatra vai nṛṇām ||
yathābhilāṣaṃ siddhiḥ syādityuktvā sā divaṃ yayau
||49||ददौ तीर्थाय च वरं स्नातानामत्र वै नृणाम् ॥
यथाभिलाषं सिद्धिः स्यादित्युक्त्वा सा दिवं ययौ
śrīsūta uvāca
yatsvanāmnā cakāredaṃ devī puramanuttamam ||
devīpattanamityuktaṃ tena devyāḥ purottamam
||49||यत्स्वनाम्ना चकारेदं देवी पुरमनुत्तमम् ॥
देवीपत्तनमित्युक्तं तेन देव्याः पुरोत्तमम्
devīpattanamārabhya sumuhūrte dine dvijāḥ ||
vighneśvaraṃ praṇamyādau salilasvāminaṃ tathā
||50||देवीपत्तनमारभ्य सुमुहूर्ते दिने द्विजाः ॥
विघ्नेश्वरं प्रणम्यादौ सलिलस्वामिनं तथा
mahādevābhyanujñāto rāmacaṃdro'tidhārmikaḥ ||
sthāpayitvā svahastena pāṣāṇanavakaṃ mudā
||51||महादेवाभ्यनुज्ञातो रामचंद्रोऽतिधार्मिकः ॥
स्थापयित्वा स्वहस्तेन पाषाणनवकं मुदा
setumārabdhavānviprā yāvallaṃkāmataṃdritaḥ ||
siṃhāsanaṃ samāruhya rāmo nalakṛtaṃ śubham
||52||सेतुमारब्धवान्विप्रा यावल्लंकामतंद्रितः ॥
सिंहासनं समारुह्य रामो नलकृतं शुभम्
vānaraiḥ kārayāmāsa setumabdhau nalādibhiḥ ||
parvatāñchākhinovṛkṣāndṛṣadaḥ kāṣṭhasaṃcayān
||53||वानरैः कारयामास सेतुमब्धौ नलादिभिः ॥
पर्वताञ्छाखिनोवृक्षान्दृषदः काष्ठसंचयान्
tṛṇāni ca samājahrurvānarā vanamadhyataḥ
||54||तृणानि च समाजह्रुर्वानरा वनमध्यतः
nalastāni samādāya cakre setuṃ mahodadhau ||
paṃcabhirdivasaiḥ seturyāvallaṃkāsamīpataḥ
||55||नलस्तानि समादाय चक्रे सेतुं महोदधौ ॥
पंचभिर्दिवसैः सेतुर्यावल्लंकासमीपतः
daśayojanavistīrṇaśśatayojanamāyataḥ ||
kṛtaḥ seturnalenābdhau puṇyaḥ pāpavināśanaḥ
||56||दशयोजनविस्तीर्णश्शतयोजनमायतः ॥
कृतः सेतुर्नलेनाब्धौ पुण्यः पापविनाशनः
devīpurasya nikaṭe navapāṣāṇarūpake ||
setumūle naraḥ snāyātsvapāpapariśuddhaye
||57||देवीपुरस्य निकटे नवपाषाणरूपके ॥
सेतुमूले नरः स्नायात्स्वपापपरिशुद्धये
cakratīrthe tathā snāyādbhajetsetvadhipaṃ harim ||
devīpattanamārabhya yatkṛtaṃ setubaṃdhanam
||58||चक्रतीर्थे तथा स्नायाद्भजेत्सेत्वधिपं हरिम् ॥
देवीपत्तनमारभ्य यत्कृतं सेतुबंधनम्
tatsetumūlaṃ vipreṃdrā yathārthaṃ parikalpitam ||
setostu paścimā koṭirdarbhaśayyā prakīrtitā
||59||तत्सेतुमूलं विप्रेंद्रा यथार्थं परिकल्पितम् ॥
सेतोस्तु पश्चिमा कोटिर्दर्भशय्या प्रकीर्तिता
devīpurī ca prākkoṭirubhayaṃ setumūlakam ||
ubhayaṃ puṇyamākhyātaṃ pavitraṃ pāpanāśanam
||60||देवीपुरी च प्राक्कोटिरुभयं सेतुमूलकम् ॥
उभयं पुण्यमाख्यातं पवित्रं पापनाशनम्
yatsetumūlaṃ gacchaṃti yena mārgeṇa vai narāḥ ||
tattanmārgagatāste te tasmiṃstasminvimuktide
||61||यत्सेतुमूलं गच्छंति येन मार्गेण वै नराः ॥
तत्तन्मार्गगतास्ते ते तस्मिंस्तस्मिन्विमुक्तिदे
snātvādau setumūle tu cakratīrthe tathaiva ca ||
saṃkalpapūrvakaṃ paścādgaccheyuḥ setubaṃdhanam
||62||स्नात्वादौ सेतुमूले तु चक्रतीर्थे तथैव च ॥
संकल्पपूर्वकं पश्चाद्गच्छेयुः सेतुबंधनम्
devīpure tathā darbhaśayyāyāmapi bhūsurāḥ ||
cakratīrthe śive snānaṃ puṇyapāpavināśanam
||63||देवीपुरे तथा दर्भशय्यायामपि भूसुराः ॥
चक्रतीर्थे शिवे स्नानं पुण्यपापविनाशनम्
smaraṇādubhayatrāpi cakratīrthasya vai dvijāḥ ||
bhasmībhavaṃti pāpāni lakṣajanmakṛtānyapi
||64||स्मरणादुभयत्रापि चक्रतीर्थस्य वै द्विजाः ॥
भस्मीभवंति पापानि लक्षजन्मकृतान्यपि
janmāpi vilayaṃ yāyānmuktiścāpi kare sthitā ||
cakratīrthasamaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||65||जन्मापि विलयं यायान्मुक्तिश्चापि करे स्थिता ॥
चक्रतीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
bhūloke yāni tīrthāni gaṃgādīni dvijottamāḥ ||
cakratīrthasya tānyaddhā kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||66||भूलोके यानि तीर्थानि गंगादीनि द्विजोत्तमाः ॥
चक्रतीर्थस्य तान्यद्धा कलां नार्हंति षोडशीम्
ādau tu navapāṣāṇamadhye'bdhau snānamācaret ||
kṣetrapiṃḍe tataḥ kuryāccakratīrthe tathaiva ca
||67||आदौ तु नवपाषाणमध्येऽब्धौ स्नानमाचरेत् ॥
क्षेत्रपिंडे ततः कुर्याच्चक्रतीर्थे तथैव च
setunāthaṃ hariṃ sevetsvapāpapariśuddhaye ||
evaṃ hi darbhaśayyāyāṃ kuryustanmārgato gatāḥ
||68||सेतुनाथं हरिं सेवेत्स्वपापपरिशुद्धये ॥
एवं हि दर्भशय्यायां कुर्युस्तन्मार्गतो गताः
ārūḍhaṃ rāmacaṃdreṇa yo namaskurute janaḥ ||
siṃhāsanaṃ nalakṛtaṃ na tasya narakādbhayam
||69||आरूढं रामचंद्रेण यो नमस्कुरुते जनः ॥
सिंहासनं नलकृतं न तस्य नरकाद्भयम्
setumādau namaskuryādrāmaṃ dhyāyanhṛdā tadā ||
raghuvīrapadanyāsa pavitrīkṛtapāṃsave
||70||सेतुमादौ नमस्कुर्याद्रामं ध्यायन्हृदा तदा ॥
रघुवीरपदन्यास पवित्रीकृतपांसवे
daśakaṃṭhaśiraśchedahetave setave namaḥ ||
ketave rāmacaṃdrasya mokṣamārgaikahetave
||71||दशकंठशिरश्छेदहेतवे सेतवे नमः ॥
केतवे रामचंद्रस्य मोक्षमार्गैकहेतवे
sītāyā mānasāṃbhojabhānave setave namaḥ ||
sāṣṭāṃgaṃ praṇipatyādau maṃtreṇānena vai dvijāḥ
||72||सीताया मानसांभोजभानवे सेतवे नमः ॥
साष्टांगं प्रणिपत्यादौ मंत्रेणानेन वै द्विजाः
tato vetālavaradaṃ tīrthaṃ gacchenmahābalam ||
tatra snānādavāpnoti siddhiṃ pārāmikāṃ naraḥ
||73||ततो वेतालवरदं तीर्थं गच्छेन्महाबलम् ॥
तत्र स्नानादवाप्नोति सिद्धिं पारामिकां नरः
yo'dhyāyamenaṃ paṭhate manuṣyaḥ śṛṇoti vā bhaktiyuto dvijeṃdrāḥ ||
svargādayastasya na durlabhāḥ syuḥ kaivalyamapyasya karasthameva
||74||योऽध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः ॥
स्वर्गादयस्तस्य न दुर्लभाः स्युः कैवल्यमप्यस्य करस्थमेव
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye cakatīrthapraśaṃsāyāṃ devīpurābhidhānakathane mahiṣāsurasaṃhāravarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||