स्वगेहमागते तस्मिञ्शंखचूडे विवाहिते
सनत्कुमार उवाच
स्वगेहमागते तस्मिञ्शंखचूडे विवाहिते ।
तपः कृत्वा वरं प्राप्य मुमुदुर्दानवादयः
॥१॥स्वलोकादाशु निर्गत्य गुरुणा स्वेन संयुताः ।
सर्वे सुरास्संमिलितास्समाजग्मुस्तदंतिकम्
॥२॥प्रणम्य तं सविनयं संस्तुत्य विविधादरात् ।
स्थितास्तत्रैव सुप्रीत्या मत्वा तेजस्विनं विभुम्
॥३॥सोपि दम्भात्मजो दृष्ट्वा गतं कुल गुरुं च तम् ।
प्रणनाम महाभक्त्या साष्टांगं परमादरात्
॥४॥अथ शुक्रः कुलाचार्यो दृष्ट्वाशिषमनुत्तमम् ।
वृत्तांतं कथयामास देवदानवयोस्तदा
॥५॥स्वाभाविकं च तद्वैरमसुराणां पराभवम् ।
विजयं निर्जराणां च जीवसाहाय्यमेव च
॥६॥ततस्स सम्मतं कृत्वा सुरैस्सर्वैस्समुत्सवम् ।
दानवाद्यसुराणां तमधिपं विदधे गुरुः
॥७॥तदा समुत्सवो जातोऽसुराणां मुदितात्मनाम् ।
उपायनानि सुप्रीत्या ददुस्तस्मै च तेऽखिलाः
॥८॥अथ दम्भात्मजो वीरश्शंखचूडः प्रतापवान् ।
राज्याभिषेकमासाद्य स रेजे सुरराट् तदा
॥९॥स सेनां महतीं कर्षन्दैत्यदानवरक्षसाम् ।
रथमास्थाय तरसा जेतुं शक्रपुरीं ययौ
॥१०॥गच्छन्स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् ।
विरेजे शशिवद्भानां ग्रहाणां ग्रहराडिव
॥११॥आगच्छंतं शङ्खचूडमाकर्ण्याखण्डलस्स्वराट् ।
निखिलैरमरैस्सार्द्धं तेन योद्धुं समुद्यतः
॥१२॥तदाऽसुरैस्सुराणां च संग्रामस्तुमुलो ह्यभूत् ।
वीराऽऽनन्दकरः क्लीबभयदो रोमहर्षणः
॥१३॥महान्कोलाहलो जातो वीराणां गर्जतां रणे ।
वाद्यध्वनिस्तथा चाऽऽसीत्तत्र वीरत्ववर्द्धिनी
॥१४॥देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः ।
पराजयं च संप्रापुरसुरा दुद्रुवुर्भयात्
॥१५॥पलायमानास्तान्दृष्ट्वा शंखचूडस्स्वयं प्रभुः ।
युयुधे निर्जरैस्साकं सिंहनादं प्रगर्ज्य च
॥१६॥तरसा सहसा चक्रे कदनं त्रिदिवौकसाम् ।
प्रदुद्रुवुस्सुरास्सर्वे तत्सुतेजो न सेहिरे
॥१७॥यत्र तत्र स्थिता दीना गिरीणां कंदरासु च ।
तदधीना न स्वतंत्रा निष्प्रभाः सागरा यथा
॥१८॥सोपि दंभात्मजश्शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान् ।
सुराधिकारान्संजह्रे सर्वाँल्लोकान्विजित्य च
॥१९॥त्रैलोक्यं स्ववशंचक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः ।
स्वयमिन्द्रो बभूवापि शासितं निखिलं जगत्
॥२०॥कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च ।
कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः
॥२१॥देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् ।
गंधर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम्
॥२२॥त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः ।
स बभूव महावीरश्शंखचूडो महाबली
॥२३॥एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् ।
सर्वेषां भुवनानां च शंखचूडश्चिरं समाः
॥२४॥तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाऽशुभग्रहाः ।
आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा
॥२५॥अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः ।
ओषध्यो विविधाश्चासन्सफलास्सरसाः सदा
॥२६॥मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः ।
सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यस्तु सलिलावहाः
॥२७॥देवान् विनाखिला जीवास्सुखिनो निर्विकारकाः ।
स्वस्वधर्मा स्थितास्सर्वे चतुर्वर्णाश्रमाः परे
॥२८॥तस्मिच्छासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत् ।
भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः
॥२९॥स शंखचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमस्सखा ।
कृष्णभक्तिरतस्साधुस्सदा गोलोकवासिनः
॥३०॥पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः ।
न दानवमतिस्सोभूद्दानवत्वेऽपि वै मुने
॥३१॥ततस्सुरगणास्सर्वे हृतराज्या पराजिताः ।
संमंत्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणस्सभाम्
॥३२॥तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः ।
ब्रह्मणे कथयामासुस्सर्वं वृत्तांतमाकुलाः
॥३३॥ब्रह्मा तदा समाश्वास्य सुरान् सर्वान्मुनीनपि ।
तैश्च सार्द्धं ययौ लोके वैकुण्ठं सुखदं सताम्
॥३४॥ददर्श तत्र लक्ष्मीशं ब्रह्मा देवगणैस्सह ।
किरीटिनं कुंडलिनं वनमालाविभूषितम्
॥३५॥शंखचक्रगदापद्मधरं देवं चतुर्भुजम् ।
सनंदनाद्यैः सिद्धैश्च सेवितं पीतवाससम्
॥३६॥दृष्ट्वा विष्णुं सुरास्सर्वे ब्रह्माद्यास्समुनीश्वराः ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिकरा विभुम्
॥३७॥देवा ऊचु ।
देवदेव जगन्नाथ वैकुंठाधिपते प्रभो ।
रक्षास्माञ्शरणापन्नाञ्छ्रीहरे त्रिजगद्गुरो
॥३८॥त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो ।
लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते
॥३९॥इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे रुरुदुः पुरतो हरेः ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्
॥४०॥विष्णुरुवाच
किमर्थमागतोसि त्वं वैकुंठं योगिदुर्लभम् ।
किं कष्टं ते समुद्भूतं तत्त्वं वद ममाग्रतः
॥४१॥सनत्कुमार उवाच
इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।
बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विन यानतकन्धरः
॥४२॥वृत्तांतं कथयामास शंखचूडकृतं तदा ।
देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः
॥४३॥हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वतसर्वभाववित् ।
प्रहस्योवाच भगवांस्तद्रहस्यं विधिं प्रति
॥४४॥श्रीभगवानुवाच
शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि पद्मज ।
मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा
॥४५॥शृणुतस्सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् ।
संदेहो नैव कर्तव्यश्शं करिष्यति शङ्करः
॥४६॥सर्वोपरि च यस्यास्ति शिवलोकः परात्परः ।
यत्र संराजते शंभुः परब्रह्म परमेश्वरः
॥४७॥प्रकृतेः पुरुषस्यापि योधिष्ठाता त्रिशक्तिधृक् ।
निर्गुणस्सगुणस्सोपि परं ज्योतिः स्वरूपवान्
॥४८॥यस्यांगजास्तु वै ब्रह्मंस्त्रयस्सृष्ट्यादिकारकाः ।
सत्त्वादिगुणसंपन्ना विष्णुब्रह्महराभिधाः
॥४९॥स एव परमात्मा हि विहरत्युमया सह ।
यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्य प्रकल्पकः
॥५०॥तत्समीपे च गोलोको गोशाला शंकरस्य वै ।
तस्येच्छया च मद्रूपः कृष्णो वसति तत्र ह
॥५१॥तद्गवां रक्षणार्थाय तेनाज्ञप्तस्सदा सुखी ।
तत्संप्राप्तसुखस्सोपि संक्रीडति विहारवित्
॥५२॥तस्य नारी समाख्याता राधेति जगदम्बिका ।
प्रकृतेः परमा मूर्तिः पंचमी सुविहारिणी
॥५३॥बहुगोपाश्च गोप्यश्च तत्र संति तदंगजाः ।
सुविहारपरा नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः
॥५४॥स एव लीलया शंभोरिदानीं मोहितोऽनया ।
संप्राप्तो दानवीं योनिं मुधा शापात्स्वदुःखदाम्
॥५५॥रुद्रशूलेन तन्मृत्यु कृष्णेन विहितः पुरा ।
ततस्स्वदेहमुत्सृज्य पार्षदस्स भविष्यति
॥५६॥इति विज्ञाय देवेश न भयं कर्तुमर्हसि ।
शंकर शरणं यावस्स सद्यश्शंविधास्यति
॥५७॥अहं त्वं चामरास्सर्वे तिष्ठंतीह विसाध्वसाः
॥५८॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह ।
संस्मरन्मनसा शंभुं सर्वेशं भक्तवत्सलम्
॥५९॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधोपाख्याने शंखचूडराज्यकरणवर्णनपूर्वक तत्पूर्वभववृत्तचरित्रवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥