वृन्दापतिव्रतभंगदेहत्यागवर्णनम्
व्यास उवाच
सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर ।
किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्
॥१॥सनत्कुमार उपाच ।
विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् ।
पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्
॥२॥वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः ।
स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः
॥३॥अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता ।
हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह
॥४॥स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह ।
भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्
॥५॥कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् ।
दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा
॥६॥स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह ।
इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह
॥७॥ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती ।
ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः
॥८॥तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला ।
कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु
॥९॥ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् ।
तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्
॥१०॥ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा ।
वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा
॥११॥भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ ।
राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ
॥१२॥तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा ।
ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्
॥१३॥ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् ।
मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत
॥१४॥मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा ।
हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्
॥१५॥तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ ।
विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि
॥१६॥ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः ।
प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्
॥१७॥वृन्दोवाच
मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक ।
रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्
॥१८॥समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे ।
किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय
॥१९॥जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो ।
स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत
॥२०॥सनत्कुमार उवाच
मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः ।
कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत
॥२१॥तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ ।
ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ
॥२२॥नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ ।
तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर
॥२३॥शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा ।
पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता
॥२४॥वृन्दोवाच
यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो ।
स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्
॥२५॥येन देवास्सगंधर्वा निर्जिता विष्णुना सह ।
कथं स तापसेनाद्य त्रैलोक्यविजयी हत
॥२६॥नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता ।
परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम
॥२७॥ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः ।
गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि
॥२८॥इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया ।
विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता
॥२९॥ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती ।
उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः
॥३०॥वृन्दोवाच
कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर ।
मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्
॥३१॥यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम ।
अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर
॥३२॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः ।
पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती
॥३३॥मुनिरुवाच
नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि ।
रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन
॥३४॥तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् ।
रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्
॥३५॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने ।
अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः
॥३६॥द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः ।
वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः
॥३७॥अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा ।
जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत
॥३८॥अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया ।
रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्
॥३९॥कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि ।
निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्
॥४०॥वृन्दोवाच
धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः ।
ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः
॥४१॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् ।
शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा
॥४२॥रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक ।
गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्
॥४३॥यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम ।
तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः
॥४४॥त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् ।
भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः४५ ।
सनत्कुमार उवाच ।
इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् ।
विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा४६ ।
तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने ।
आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः
॥४७॥अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् ।
पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्
॥४८॥शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह ।
आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु
॥४९॥एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा ।
पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने
॥५०॥ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः ।
तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्
॥५१॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरवधोपाख्याने वृन्दापतिव्रतभंगदेहत्यागवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥