ऊषाचरित्रवर्णनम्
सनत्कुमार उवाच
शृणुष्वान्यच्चरित्रं च शिवस्य परमात्मनः ।
भक्तवात्सल्यसंगर्भि परमानन्ददायकम्
॥१॥पुरा बाणासुरो नाम दैवदोषाच्च गर्वितः ।
कृत्वा तांडवनृत्यं च तोषयामास शंकरम्
॥२॥ज्ञात्वा संतुष्टमनसं पार्वतीवल्लभं शिवम् ।
उवाच चासुरो बाणो नतस्कन्धः कृतांजलिः
॥३॥बाण उवाच
देवदेव महादेव सर्वदेवशिरोमणे ।
त्वत्प्रसादाद्बली चाहं शृणु मे परमं वचः
॥४॥दोस्सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवेत् ।
त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्
॥५॥हे देव किमनेनापि सहस्रेण करोम्यहम् ।
बाहूनां गिरितुल्यानां विना युद्धं वृषध्वज
॥६॥कडूंत्या निभृतैदोंर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् ।
पुराण्याचूर्णयन्नद्रीन्भीतास्तेपि प्रदुद्रुवुः
॥७॥मया यमः कृतो योद्धा वह्निश्च कृतको महान् ।
वरुणश्चापि गोपालो गवां पालयिता तथा
॥८॥गजाध्यक्षः कुबेरस्तु सैरन्ध्री चापि निर्ऋतिः ।
जितश्चाखंडलो लोके करदायी सदा कृतः
॥९॥युद्धस्यागमनं ब्रूहि यत्रैते बाहवो मम ।
शत्रुहस्तप्रयुक्तश्च शस्त्रास्त्रैर्जर्जरीकृताः
॥१०॥पतंतु शत्रुहस्ताद्वा पातयन्तु सहस्रधा ।
एतन्मनोरथं मे हि पूर्णं कुरु महेश्वर
॥११॥सनत्कुमार उवाच
तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रस्त्वट्टहासं महाद्भुतम् ।
कृत्वाऽब्रवीन्महामन्युर्भक्तबाधाऽपहारकः
॥१२॥रुद्र उवाच
धिग्धिक्त्वां सर्वतो गर्विन्सर्वदैत्यकुलाधम ।
बलिपुत्रस्य भक्तस्य नोचितं वच ईदृशम्
॥१३॥दर्पस्यास्य प्रशमनं लप्स्यसे चाशु दारुणम् ।
महायुद्धमकस्माद्वै बलिना मत्समेन हि
॥१४॥तत्र ते गिरिसंकाशा बाहवोऽनलकाष्ठवत् ।
छिन्ना भूमौ पतिष्यंति शस्त्रास्त्रैः कदलीकृताः
॥१५॥यदेष मानुषशिरो मयूरसहितो ध्वजः ।
विद्यते तव दुष्टात्मंस्तस्य स्यात्पतनं यदा
॥१६॥स्थापितस्यायुधागारे विना वातकृतं भयम् ।
तदा युद्धं महाघोरं संप्राप्तमिति चेतसि
॥१७॥निधाय घोरं संग्रामं गच्छेथाः सर्वसैन्यवान् ।
सांप्रतं गच्छ तद्वेश्म यतस्तद्विद्यते शिवः
॥१८॥तथा तान्स्वमहोत्पातांस्तत्र द्रष्टासि दुर्मते ।
इत्युक्त्वा विररामाथ गर्वहृद्भक्तवत्सलः
॥१९॥सनत्कुमार उवाच
तच्छ्रुत्वा रुद्रमभ्यर्च्य दिव्यैरजंलिकुड्मलैः ।
प्रणम्य च महादेवं बाणश्च स्वगृहं गतः
॥२०॥कुंभाण्डाय यथावृत्तं पृष्टः प्रोवाच हर्षितः ।
पर्यैक्षिष्टासुरो बाणस्तं योगं ह्युत्सुकस्सदा
॥२१॥अथ दैवात्कदाचित्स स्वयं भग्नं ध्वजं च तम् ।
दृष्ट्वा तत्रासुरो बाणो हृष्टो युद्धाय निर्ययौ
॥२२॥स स्वसैन्यं समाहूय संयुक्तः साष्टभिर्गणैः ।
इष्टिं सांग्रामिकां कृत्वा दृष्ट्वा सांग्रामिकं मधु
॥२३॥ककुभां मंगलं सर्वं संप्रेक्ष्य प्रस्थितोऽभवत् ।
महोत्साहो महावीरो बलिपुत्रो महारथः
॥२४॥इति हृत्कमले कृत्वा कः कस्मादागमिष्यति ।
योद्धा रणप्रियो यस्तु नानाशस्त्रास्त्रपारगः
॥२५॥यस्तु बाहुसहस्रं मे छिनत्त्वनलकाष्ठवत् ।
तथा शस्त्रैर्महातीक्ष्णैश्च्छिनद्मि शतशस्त्विह
॥२६॥एतस्मिन्नंतरे कालः संप्राप्तश्शंकरेण हि ।
यत्र सा बाणदुहिता सुजाता कृतमंगला
॥२७॥माधवं माधवे मासि पूजयित्वा महानिशि ।
सुप्ता चांतः पुरे गुप्ते स्त्रीभावमुपलंभिता
॥२८॥गौर्या संप्रेषितेनापि व्याकृष्टा दिव्यमायया ।
कृष्णात्मजात्मजेनाथ रुदंती सा ह्यनाथवत्
॥२९॥स चापि तां बलाद्भुक्त्वा पार्वत्याः सखिभिः पुनः ।
नीतस्तु दिव्ययोगेन द्वारकां निमिषांतरात्
॥३०॥मृदिता सा तदोत्थाय रुदंती विविधा गिरः ।
सखीभ्यः कथयित्वा तु देहत्यागे कृतक्षणा
॥३१॥सख्या कृतात्मनो दोषं सा व्यास स्मारिता पुनः ।
सर्वं तत्पूर्ववृत्तांतं ततो दृष्ट्वा च सा भवत्
॥३२॥अब्रवीच्चित्रलेखां च ततो मधुरया गिरा ।
ऊषा बाणस्य तनया कुंभांडतनयां मुने
॥३३॥ऊषोवाच
सखि यद्येष मे भर्ता पार्वत्या विहितः पुरा ।
केनोपायेन ते गुप्तः प्राप्यते विधिवन्मया
॥३४॥कस्मिन्कुले स वा जातो मम येन हृतं मनः ।
इत्युषावचनं श्रुत्वा सखी प्रोवाच तां तदा
॥३५॥चित्रलेखोवाच
त्वया स्वप्ने च यो दृष्टः पुरुषो देवि तं कथम् ।
अहं संमानयिष्यामि न विज्ञातस्तु यो मम
॥३६॥दैत्यकन्या तदुक्ते तु रागांधा मरणोत्सुका ।
रक्षिता च तया सख्या प्रथमे दिवसे ततः
॥३७॥पुनः प्रोवाच सोषा वै चित्रलेखा महामतिः ।
कुंभांडस्य सुता बाणतनयां मुनिसत्तम
॥३८॥चित्रलेखोवाच
व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाष्यते ।
समानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश
॥३९॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा वस्त्रपुटके देवान्दैत्यांश्च दानवान् ।
गन्धर्वसिद्धनागांश्च यक्षादींश्च तथालिखत्
॥४०॥तथा नरांस्तेषु वृष्णीञ्शूरमानकदुंदुभिम् ।
व्यलिखद्रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं नरसत्तमम्
॥४१॥अनिरुद्धं विलिखितं प्राद्युम्निं वीक्ष्य लज्जिता ।
आसीदवाङ्मुखी चोषा हृदये हर्षपूरिता
॥४२॥ऊषा प्रोवाच चौरोऽसौ मया प्राप्तस्तु यो निशि ।
पुरुषः सखि येनाशु चेतोरत्नं हृतं मम
॥४३॥यस्य संस्पर्शनादेव मोहिताहं तथाभवम् ।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि वद सर्वं च भामिनि
॥४४॥कस्यायमन्वये जातो नाम किं चास्य विद्यते ।
इत्युक्ता साब्रवीन्नाम योगिनी तस्य चान्वयम्
॥४५॥सर्वमाकर्ण्य सा तस्य कुलादि मुनिसत्तम ।
उत्सुका बाणतनया बभाषे सा तु कामिनी
॥४६॥ऊषोवाच
उपायं रचय प्रीत्या तत्प्राप्त्यै सखि तत्क्षणात् ।
येनोपायेन तं कांतं लभेयं प्राणवल्लभम्
॥४७॥यं विनाहं क्षणं नैकं सखि जीवितुमुत्सहे ।
तमानयेह सद्यत्नात्सुखिनीं कुरु मां सखि
॥४८॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्ता सा तथा बाणात्मजया मंत्रिकन्यका ।
विस्मिताभून्मुनिश्रेष्ठ सुविचारपराऽभवत्
॥४९॥ततस्सखीं समाभाष्य चित्रलेखा मनोजवा ।
बुद्ध्वा तं कृष्णपौत्रं सा द्वारकां गंतुमुद्यता
॥५०॥ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां तृतीये तु गतेऽहनि ।
आप्रभातान्मुहूर्ते तु संप्राप्ता द्वारकां पुरीम्
॥५१॥एकेन क्षणमात्रेण नभसा दिव्ययोगिनी ।
ततश्चांतःपुरोद्याने प्राद्युम्निर्ददृशे तया
॥५२॥क्रीडन्नारीजनैस्सार्द्धं प्रपिबन्माधवी मधु ।
सर्वांगसुन्दरः श्यामः सुस्मितो नवयौवनः
॥५३॥ततः खट्वां समारूढमंधकारपटेन सा ।
आच्छादयित्वा योगेन तामसेन च माधवम्
॥५४॥ततस्सा मूर्ध्नि तां खट्वां गृहीत्वा निमिषांतरात् ।
संप्राप्ता शोणितपुरं यत्र सा बाणनंदिनी
॥५५॥कामार्ता विविधान्भावाञ्चकारोन्मत्तमानसा ।
आनीतमथ तं दृष्ट्वा तदा भीता च साभवत्
॥५६॥अंतःपुरे सुगुप्ते च नवे तस्मिन्समागमे ।
यावत्क्रीडितुमारब्धं तावज्ज्ञातं च तत्क्षणात्
॥५७॥अंतःपुरद्वारगतैर्वेत्रजर्जरपाणिभिः ।
इंगितैरनुमानैश्च कन्यादौःशील्यमाचरन्
॥५८॥स चापि दृष्टस्तैस्तत्र नरो दिव्यवपुर्धरः ।
तरुणो दर्शनीयस्तु साहसी समरप्रियः
॥५९॥तं दृष्ट्वा सर्वमाचख्युर्बाणाय बलिसूनवे ।
पुरुषास्ते महावीराः कन्यान्तःपुररक्षकाः
॥६०॥द्वारपाला ऊचुः
देव कश्चिन्न जानीते गुप्तश्चांतःपुरे बलात् ।
स कस्तु तव कन्यां वै स्वयंग्राहादधर्षयत्
॥६१॥दानवेन्द्र महाबाहो पश्यपश्यैनमत्र च ।
यद्युक्तं स्यात्तत्कुरुष्व न दुष्टा वयमित्युत
॥६२॥सनत्कुमार उवाच
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः ।
विस्मितोभून्मुनिश्रेष्ठ कन्यायाः श्रुतदूषणः
॥६३॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां पंचमे युद्धखण्डे ऊषाचरित्रवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥