नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह
व्यास उवाच
नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह ।
तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि
॥१॥सनत्कुमार उवाच
नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः ।
शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह
॥२॥तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् ।
शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः
॥३॥रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना ।
प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्
॥४॥विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः ।
जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्
॥५॥दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ ।
जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्
॥६॥तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता ।
राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्
॥७॥ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् ।
द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्
॥८॥अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ ।
शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्
॥९॥दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता ।
तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च
॥१०॥रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् ।
ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्
॥११॥अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह ।
रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे
॥१२॥इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा ।
पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा
॥१३॥तुलस्युवाच
असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः ।
यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा
॥१४॥त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः ।
भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः
॥१५॥कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः ।
कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः
॥१६॥यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः ।
विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः
॥१७॥कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो ।
कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना
॥१८॥कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् ।
कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे
॥१९॥श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः ।
शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः
॥२०॥भगवानुवाच
यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः ।
कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः
॥२१॥देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः ।
दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः
॥२२॥तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः ।
पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः
॥२३॥रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति ।
तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित
॥२४॥आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह ।
नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि
॥२५॥प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः ।
देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्
॥२६॥मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः ।
सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः
॥२७॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह ।
रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा
॥२८॥सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् ।
सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा
॥२९॥तुलस्युवाच
को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया ।
दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्
॥३०॥सनत्कुमार उवाच
तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च ।
दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्
॥३१॥तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः ।
पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह
॥३२॥तुलस्युवाच
हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः ।
पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु
॥३३॥पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः ।
तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना
॥३४॥ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः ।
भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः
॥३५॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती ।
भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः
॥३६॥ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः ।
सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्
॥३७॥ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः ।
हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः
॥३८॥शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् ।
नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्
॥३९॥शंकर उवाच
मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः ।
सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे
॥४०॥प्रस्तुतं शृणु निर्दुःखं शृणोति सुमना हरिः ।
द्वयोस्सुखकरं यत्तद्ब्रवीमि सुखहेतवे
॥४१॥तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् ।
तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्
॥४२॥इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च ।
रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव
॥४३॥तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह ।
भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता
॥४४॥कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने ।
प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे
॥४५॥स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ ।
भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी
॥४६॥वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी ।
सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि
॥४७॥नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा ।
लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि
॥४८॥हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ ।
संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः
॥४९॥तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः ।
तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्
॥५०॥शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा ।
लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति
॥५१॥शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः ।
सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी
॥५२॥तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः ।
तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति
॥५३॥तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः ।
भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु
॥५४॥शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि ।
यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः
॥५५॥त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि ।
शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव
॥५६॥सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा ।
शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्
॥५७॥ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् ।
जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्
॥५८॥इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् ।
तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह
॥५९॥प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः ।
सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी
॥६०॥शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् ।
कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने
॥६१॥जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः ।
स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि
॥६२॥इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः ।
चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्
॥६३॥आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
॥६४॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥