vṛndāpativratabhaṃgadehatyāgavarṇanam
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña vada tvaṃ vadatāṃ vara |
kimakārṣīddharistatra dharmaṃ tatyāja sā katham
||1||सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर ।
किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्
sanatkumāra upāca |
viṣṇurjālaṃdharaṃ gatvā daityasya puṭabhedanam |
pātivratyasya bhaṃgāya vṛndāyāścā karonmatim
||2||सनत्कुमार उपाच ।
विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् ।
पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्
vṛndāṃ sa darśayāmāsa svapnaṃ māyāvināṃ varaḥ |
svayaṃ tannagarodyānamāsthito'dbhutavigrahaḥ
||3||वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः ।
स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः
atha vṛndā tadā devī tatpatnī niśi suvratā |
harermāyāprabhāvāttu dussvapnaṃ sā dadarśa ha
||4||अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता ।
हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह
svapnamadhye hi sā viṣṇumāyayā pradadarśa ha |
bharttāraṃ mahiṣārūḍhaṃ tailābhyaktaṃ digaṃbaram
||5||स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह ।
भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्
kṛṣṇaprasūnabhūṣāḍhyaṃ kravyādagaṇasevitam |
dakṣiṇāśāṃ gataṃ muṃḍaṃ tamasā ca vṛtaṃ tadā
||6||कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् ।
दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा
svapuraṃ sāgare magnaṃ sahasaivātmanā saha |
ityādi bahudussvapnānniśāṃte sā dadarśa ha
||7||स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह ।
इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह
tataḥ prabudhya sā bālā taṃ svapnaṃ svaṃ vicinvatī |
dadarśoditamādityaṃ sacchidraṃ niḥprabhaṃ muhuḥ
||8||ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती ।
ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः
tadaniṣṭamidaṃ jñātvā rudaṃtī bhayavihvalā |
kutracinnāpa sā śarma gopurāṭṭālabhūmiṣu
||9||तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला ।
कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु
tatassakhīdvayayutā nagarodyānamāgamat |
tatrāpi sā gatā bālā na prāpa kutracitsukham
||10||ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् ।
तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्
tato jalaṃdharastrī sā nirviṇṇodvignamānasā |
vanādvanāṃtaraṃ yātā naiva vedātmanā tadā
||11||ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा ।
वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा
bhramatī sā tato bālā dadarśātīva bhīṣaṇau |
rākṣasau siṃhavadanau dṛṣṭvā daśanabhāsurau
||12||भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ ।
राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ
tau dṛṣṭvā vihvalātīva palāyanaparā tadā |
dadarśa tāpasaṃ śāṃtaṃ saśiṣyaṃ maunamāsthitam
||13||तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा ।
ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्
tatastatkaṃṭhamāsādya nijāṃ bāhulatāṃ bhayāt |
mune māṃ rakṣa śaraṇamāgatāsmītyabhāṣata
||14||ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् ।
मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत
munistāṃ vihvalāṃ dṛṣṭvā rākṣasānugatāṃ tadā |
huṃkāreṇaiva tau ghorau cakāra vimukhau drutam
||15||मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा ।
हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्
taddhuṃkārabhayatrastau dṛṣṭvā tau vimukhau gatau |
vismitātīva daityendrapatnī sābhūnmune hṛdi
||16||तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ ।
विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि
tatassā munināthaṃ taṃ bhayānmuktā kṛtāṃjaliḥ |
praṇamya daṃḍavadbhūmau vṛndā vacanamabravīt
||17||ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः ।
प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्
vṛndovāca
muninātha dayāsindho parapīḍānivāraka |
rakṣitāhaṃ tvayā ghorādbhayādasmātkha lodbhavāt
||18||मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक ।
रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्
samarthassarvathā tvaṃ hi sarvajño'pi kṛpānidhe |
kiṃcidvijñaptumicchāmi kṛpayā tanniśāmaya
||19||समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे ।
किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय
jalaṃdharo hi madbhartā rudraṃ yoddhuṃ gataḥ prabho |
sa tatrāste kathaṃ yuddhe tanme kathaya suvrata
||20||जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो ।
स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत
sanatkumāra uvāca
munistadvākyamākarṇya maunakapaṭamāsthitaḥ |
karttuṃ svārthaṃ vidhānajñaḥ kṛpayorddhvamavaikṣata
||21||मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः ।
कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत
tāvatkapīśāvāyātau taṃ praṇamyāgrataḥ sthitau |
tatastadbhrūlatāsaṃjñāniyuktau gaganaṃ gatau
||22||तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ ।
ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ
nītvā kṣaṇārddhamāgatya punastasyāgrataḥ sthitau |
tasyaiva kaṃ kabaṃdhaṃ ca hastāvāstāṃ munīśvara
||23||नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ ।
तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर
śiraḥ kabaṃdhaṃ hastau tau dṛṣṭvābdhitanayasya sā |
papāta mūrchitā bhūmau bhartṛvyasanaduḥkhitā
||24||शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा ।
पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता
vṛndovāca
yaḥ purā sukhasaṃvādairvinodayasi māṃ prabho |
sa kathaṃ na vadasyadya vallabhāṃ māmanāgasam
||25||यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो ।
स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्
yena devāssagaṃdharvā nirjitā viṣṇunā saha |
kathaṃ sa tāpasenādya trailokyavijayī hata
||26||येन देवास्सगंधर्वा निर्जिता विष्णुना सह ।
कथं स तापसेनाद्य त्रैलोक्यविजयी हत
nāṃgīkṛtaṃ hi me vākyaṃ rudratattvamajānatā |
paraṃ brahma śivaśceti vadaṃtyā daityasattama
||27||नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता ।
परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम
tatastvaṃ hi mayā jñātastava sevāprabhāvataḥ |
garvitena tvayā naiva kusaṃgavaśagena hi
||28||ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः ।
गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि
itthaṃprabhāṣya bahudhā svadharmasthā ca tatpriyā |
vilalāpa vicitraṃ sā hṛdayena vidūyatā
||29||इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया ।
विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता
tatassā dhairyamālaṃbya duḥkhocchravā sānvimuṃcatī |
uvāca munivaryaṃ taṃ supraṇamya kṛtāṃjaliḥ
||30||ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती ।
उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः
vṛndovāca
kṛpānidhe muniśreṣṭha paropakaraṇādara |
mayi kṛtvā kṛpāṃ sādho jīvayainaṃ mama prabhum
||31||कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर ।
मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्
yattvamasya punaśśakto jīvanāya mato mama |
atassaṃjīvayainaṃ me prāṇanāthaṃ munīśvara
||32||यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम ।
अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर
sanatkumāra uvāca
ityuktvā daityapatnī sā pativratyaparāyaṇāḥ |
pādayoḥ patitā tasya duḥkhaśvāsān vimuñcatī
||33||इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः ।
पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती
muniruvāca
nāyaṃ jīvayituṃ śakto rudreṇa nihato yudhi |
rudreṇa nihatā yuddhe na jīvanti kadācana
||34||नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि ।
रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन
tathāpi kṛpayāviṣṭa enaṃ saṃjīvayāmyaham |
rakṣyāśśaraṇagāśceti jānandharmaṃ sanātanam
||35||तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् ।
रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्
sanatkumāra uvāca
ityuktvā sa munistasyā jīvayitvā patiṃ mune |
aṃtardadhe tato viṣṇussarvamāyāvināṃ varaḥ
||36||इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने ।
अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः
drutaṃ sa jīvitastenotthitaḥ sāgaranandanaḥ |
vṛndāmāliṃgya tadvaktraṃ cucuṃba prītamānasaḥ
||37||द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः ।
वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः
atha vṛndāpi bhartāraṃ dṛṣṭvā harṣitamānasā |
jahau śokaṃ ca nikhilaṃ svapnavaddhṛdyamanyata
||38||अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा ।
जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत
atha prasannahṛdayā sā hi saṃjātahṛcchayā |
reme tadvanamadhyasthā tadyuktā bahuvāsarān
||39||अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया ।
रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्
kadācitsuratasyāṃte dṛṣṭvā viṣṇuṃ tameva hi |
nirbhartsya krodhasaṃyuktā vṛndā vacanamabravīt
||40||कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि ।
निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्
vṛndovāca
dhik tadevaṃ hare śīlaṃ paradārābhigāminaḥ |
jñāto'si tvaṃ mayā samyaṅmāyī pratyakṣatāpasaḥ
||41||धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः ।
ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः
sanatkumāra uvāca
ityuktvā krodhamāpannā darśayaṃtī svatejasam |
śaśāpa keśavaṃ vyāsa pātivratyaratā ca sā
||42||इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् ।
शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा
re mahādhama daityāre paradharmavidūṣaka |
gṛhṇīṣva śaṭha maddattaṃ śāpaṃ sarvaviṣolbaṇam
||43||रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक ।
गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्
yau tvayā māyayā khyātau svakīyau darśitau mama |
tāveva rākṣasau bhūtvā bhāryāṃ tava hariṣyataḥ
||44||यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम ।
तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः
tvaṃ cāpi bhāryāduḥkhārto vane kapisahāyavān |
bhrama sarpeśvareṇāyaṃ yaste śiṣyatvamāgataḥ45 |
sanatkumāra uvāca |
ityuktvā sā tadā vṛndā praviśaddhavyavāhanam |
viṣṇunā vāryamāṇāpi tasmitāsaktacetasā46 |
tasminnavasare devā brahmādyā nikhilā mune |
āgatā khe samaṃ dāraiḥ sadgatiṃ vai didṛkṣavaḥ
||47||त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् ।
भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः४५ ।
सनत्कुमार उवाच ।
इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् ।
विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा४६ ।
तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने ।
आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः
atha daityendrapatnyāstu tajjyotiḥ paramaṃ mahat |
paśyatāṃ sarvadevānāmalokamagamaddrutam
||48||अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् ।
पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्
śivātanau vilīnaṃ tadvṛndātejo babhūva ha |
āsījjayajayārāvaḥ khasthitāmara paṃktiṣu
||49||शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह ।
आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु
evaṃ vṛndā mahārājñī kālanemisutottamā |
pātivratyaprabhāvācca muktiṃ prāpa parāṃ mune
||50||एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा ।
पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने
tato haristāmanusaṃsmanmuhurvṛndācitābhasmarajovaguṃṭhitaḥ |
tatraiva tasthau surasiddhasaṃghakaiḥ prabodhyamānopi yayau na śāṃtim
||51||ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः ।
तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe jalaṃdharavadhopākhyāne vṛndāpativratabhaṃgadehatyāgavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||