bāṇā'surarudrakṛṣṇādiyuddhavarṇanam
vyāsa uvāca
aniruddhe hṛtai pautre kṛṣṇasya munisattama |
kuṃbhāṃḍasutayā kṛṣṇaḥ kimakārṣīddhi tadvada
||1||अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम ।
कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
sanatkumāra uvāca
tato gate'niruddhe tu tatstrīṇāṃ rodanasvanam |
śrutvā ca vyathitaḥ kṛṣṇo babhūva munisattama
||2||ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् ।
श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
apaśyatāṃ cāniruddhaṃ tadbaṃdhūnāṃ harestathā |
catvāro vārṣikā māsā vyatīyuranuśocatām
||3||अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
nāradāttadupākarṇya vārtāṃ baddhasya karma ca |
āsansuvyathitāssarve vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ
||4||नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
! kṛṣṇastadvṛttamakhilaṃ śrutvā yuddhāya cādarāt |
jagāma śoṇitapuraṃ tārkṣyamāhūya tatkṣaṇāt
||5||! कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् ।
जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
pradyumno yuyudhānaśca gatassāṃbotha sāraṇaḥ |
naṃdopanaṃdabhadrādyā rāmakṛṣṇānuvartinaḥ
||6||प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः ।
नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
akṣauhiṇībhirdvādaśabhissametāsarvato diśam |
rurudhurbāṇanagaraṃ samaṃtātsātvatarṣabhāḥ
||7||अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् ।
रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः
bhajyamānapurodyānaprākārāṭṭālagopuram |
vīkṣyamāṇo ruṣāviṣṭastulyasainyobhiniryayau
||8||भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् ।
वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ
bāṇārthe bhagavān rudrassasutaḥ pramathairvṛtaḥ |
āruhya nandivṛṣabhaṃ yuddhaṃ karttuṃ samāyayau
||9||बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः ।
आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
āsītsutumulaṃ yuddhamadbhutaṃ lomaharṣaṇam |
kṛṣṇādikānāṃ taistatra rudrādyairbāṇarakṣakaiḥ
||10||आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् ।
कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
kṛṣṇaśaṃkarayorāsītpradyumnaguhayorapi |
kūṣmāṃḍakūpakarṇābhyāṃ balena saha saṃyugaḥ
||11||कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि ।
कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
sāṃbasya bāṇaputreṇa bāṇena saha sātyakeḥ |
nandinā garuḍasyāpi pareṣāṃ ca parairapi
||12||सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ।
नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
brahmādayassurādhīśā munayaḥ siddhacāraṇāḥ |
gaṃdharvā'psaraso yānairvimānairdraṣṭumāgaman
||13||ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।
गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
pramathairvividhākārai revatyaṃtaiḥ sudāruṇam |
yuddhaṃ babhūva viprendra teṣāṃ ca yaduvaṃśinām
||14||प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् ।
युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
bhrātrā rāmeṇa sahitaḥ pradyumnena ca dhīmatā |
kṛṣṇaścakāra samaramatulaṃ pramathaissaha
||15||भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता ।
कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह
tatrāgninā'bhavadyuddhaṃ yamena varuṇena ca |
vimukhena tripādena jvareṇa ca guhena ca
||16||तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च ।
विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
pramathairvividhākāraisteṣāmanyaṃ tadāruṇam |
yuddhaṃ babhūva vikaṭaṃ vṛṣṇīnāṃ romaharṣaṇam
||17||प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् ।
युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
vibhīṣikābhirbahvībhiḥ koṭarībhiḥ padepade |
nirllajjābhiśca nārībhiḥ prabalābhiradūrataḥ
||18||विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे ।
निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
śaṃkarānucarāñśaurirbhūtapramathaguhyakān |
drāvayāmāsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅgadhanuścyutaiḥ
||19||शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ।
द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
evaṃ pradyumnapramukhā vīrā yuddhamahotsavāḥ |
cakruryuddhaṃ mahāghoraṃ śatrusainyaṃ vināśayan
||20||एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः ।
चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
viśīryamāṇaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā rudrotyamarṣaṇaḥ |
krodhaṃ cakāra sumahannanāda ca maholbaṇam
||21||विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः ।
क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
tacchrutvā śaṃkaragaṇā vineduryuyudhuśca te |
mardayanpratiyoddhāraṃ varddhitāśśaṃbhutejasā
||22||तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते ।
मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा
pṛthagvidhāni cāyuktaṃ śārṅgāstrāṇi pinākine |
pratyakṣaiśśamayāmāsa śūlapāṇiravismitaḥ
||23||पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने ।
प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
brahmāstrasya ca brahmāstraṃ vāyavyasya ca pārvatam |
āgneyasya ca pārjanyaṃ naijaṃ nārāyaṇasya ca
||24||ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
kṛṣṇasainyaṃ vidudrāva prativīreṇa nirjitam |
na tasthau samare vyāsa pūrṇarudrasutejasā
||25||कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् ।
न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
vidrāvite svasainye tu śrīkṛṣṇaśca paraṃtapaḥ |
svaṃ jvaraṃ śītalākhyaṃ hi vyasṛjaddāruṇaṃ mune
||26||विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः ।
स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने
vidrāvite kṛṣṇasainye kṛṣṇasya śītalajvaraḥ |
abhyapadyata taṃ rudraṃ mune daśadiśo dahan
||27||विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः ।
अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
maheśvarotha' taṃ dṛṣṭvāyāṃtaṃ svaṃ visṛjajjvaram |
māheśvaro vaiṣṇavaśca yuyudhāte jvarāvubhau
||28||महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् ।
माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
vaiṣṇavo'tha samākradanmāheśvarabalārditaḥ |
alabdhvā bhayamanyatra tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam
||29||वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः ।
अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
atha prasanno bhagavānviṣṇujvaranuto haraḥ |
viṣṇuśītajvaraṃ prāha śaraṇāgatavatsalaḥ
||30||अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः ।
विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
maheśvara uvāca
śītajvara prasanno'haṃ vyetu te majjvarādbhayam |
yo nau smarati saṃvādaṃ tasya na syājjvarādbhayam
||31||शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
sanatkumāra uvāca
ityukto rudramānamya gato nārāyaṇajvaraḥ |
taṃ dṛṣṭvā caritaṃ kṛṣṇo visismāya bhayānvitaḥ
||32||इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः ।
तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
skanda pradyumnabāṇaughairardyamāno'tha kopitaḥ |
jaghāna śaktyā pradyumnaṃ daityasaṃghātyamarṣaṇaḥ
||33||स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः ।
जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः
skaṃdaprāptihatastatra pradyumnaḥ prabalopi hi |
asṛgvimuṃcangātrebhyo balenāpākramadraṇāt
||34||स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि ।
असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
kuṃbhāṃḍakūpakarṇābhyāṃ nānāstraiśca samāhataḥ |
dudrāva balabhadropi na tasthepi raṇe balī
||35||कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः ।
दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली
kṛtvā sahasraṃ kāyānāṃ pītvā toyaṃ mahārṇavāt |
garuḍo nāśayatyarthā''vartairmeghārṇavāṃbubhiḥ
||36||कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् ।
गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः
atha kruddho maheśasya vāhano vṛṣabho balī |
vegena mahatāraṃ vai śṛṃgābhyāṃ nijaghāna tam
||37||अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली ।
वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्
śṛṃgaghātaviśīrṇāṃgo garuḍo'tīva vismitaḥ |
vidudrāva raṇāttūrṇaṃ vihāya ca janārdanam
||38||शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः ।
विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
evaṃ jāte caritraṃ tu bhagavāndevakīsutaḥ |
uvāca sārathiṃ śīghraṃ rudratejotivismitaḥ
||39||एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः ।
उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः
śrīkṛṣṇa uvāca
he sūta śṛṇu madvākyaṃ rathaṃ me vāhaya drutam |
mahādevasamīpastho yathā syāṃ gadituṃ vacaḥ
||40||हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् ।
महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
sanatkumāra uvāca
ityukto hariṇā sūto dārukassvaguṇāgraṇīḥ |
drutaṃ taṃ vāhayāmāsa rathaṃ rudrasamīpataḥ
||41||इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः ।
द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
atha vijñāpayāmāsa nato bhūtvā kṛtāṃjaliḥ |
śrīkṛṣṇaḥ śaṃkaraṃ bhaktyā prapanno bhaktavatsalam
||42||अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः ।
श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
śrīkṛṣṇa uvāca
devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
namāmi tvā'naṃtaśaktiṃ sarvātmānaṃ pareśvaram
||43||देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
viśvotpattisthānanāśahetuṃ sajjñapti mātrakam |
brahmaliṃgaṃ paraṃ śāṃtaṃ kevalaṃ parameśvaram
||44||विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् ।
ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्
kālo daivaṃ karma jīvassvabhāvo dravyameva ca |
kṣetraṃ ca prāṇa ātmā ca vikārastatsamūhakaḥ
||45||कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च ।
क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
bījarohapravāhastu tvanmāyaiṣā jagatprabho |
tannibaṃdhaṃ prapadyeha tvāmahaṃ parameśvaram
||46||बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो ।
तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
nānā bhāvairlīlayaiva svīkṛtairnirjarādikān |
nūnaṃ bibhaṣiṃ lokeśo haṃsyunmārgānsvabhāvataḥ
||47||नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् ।
नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
tvaṃ hi brahma paraṃ jyotirgūḍhaṃ brahmaṇi vāṅmaye |
yaṃ paśyaṃtyamalātmānamākāśamiva kevalam
||48||त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ।
यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
tvameva cādyaḥ puruṣo'dvitīyasturya ātmadṛk |
īśo heturahetuśca savikāraḥ pratīyase
||49||त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् ।
ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
svamāyayā sarvaguṇaprasiddhyai bhagavanprabho |
sarvānvitaḥ prabhinnaśca sarvatastvaṃ maheśvara
||50||स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो ।
सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
yathaiva sūryo'pihitaśchāyārūpāṇi ca prabho |
svacchāyayā saṃcakāsti hyayaṃ paramadṛgbhavān
||51||यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो ।
स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
guṇenāpihitopi tvaṃ guṇe va guṇān vibho |
svapradīpaścakāssi tvaṃ bhūman giriśa śaṃkara
||52||गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो ।
स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर
tvanmāyāmohitadhiyaḥ putradāragṛhādiṣu |
unmajjaṃti nimajjaṃti prasaktā vṛjinārṇave
||53||त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ।
उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
daivadattamimaṃ labdhvā nṛlokamajitendriyaḥ |
yo nādriyeta tvatpādau sa śocyo hyātmavaṃcakaḥ
||54||दैवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ।
यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवंचकः
tvadājñayāhaṃ bhagavānbāṇadośchettumāgataḥ |
tvayaiva śapto bāṇo'yaṃ garvito garvahāriṇā
||55||त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः ।
त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
nivarttasva raṇā ddeva tvacchāpo na vṛthā bhavet |
ājñāṃ dehi prabho me tvaṃ bāṇasya bhujakṛṃtane
||56||निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् ।
आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacaśśaṃbhuḥ śrīkṛṣṇasya munīśvara |
pratyuvāca prasannātmā kṛṣṇastutyā maheśvaraḥ
||57||इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
maheśvara uvāca
satyamuktaṃ tvayā tāta mayā śapto hi daityarāṭ |
madājñayā bhavānprāpto bāṇadodaṃḍakṛṃtane
||58||सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् ।
मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने
kiṃ karomi ramānātha bhaktādhīnassadā hare |
paśyato me kathaṃ vīra syādbāṇabhujakṛṃtanam
||59||किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे ।
पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्
atastvaṃ jṛṃbhaṇāstreṇa māṃ jaṃbhaya madājñayā |
tatastvaṃ kuru kāryaṃ svaṃ yatheṣṭaṃ ca sukhī bhava
||60||अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया ।
ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
sanatkumāra uvāca
ityuktaśśaṃkareṇātha śārṅgapāṇistu vismitaḥ |
svaraṇasthānamāgatya mumoda sa munīśvaraḥ
||61||इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः ।
स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः
jṛṃbhaṇāstraṃ mumocātha saṃdhāya dhanuṣi drutam |
pinākapāṇaye vyāsa nānāstrakuśalo hariḥ
||62||जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् ।
पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
mohayitvā tu giriśaṃ jṛṃbhaṇāstreṇa jṛṃbhitam |
bāṇasya pṛtanāṃ śaurirjaghānāsigadarṣṭibhiḥ
||63||मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् ।
बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
iti śivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe bāṇā'surarudrakṛṣṇādiyuddhavarṇanaṃ nāma catuḥpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
||54||इति शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे बाणाऽसुररुद्रकृष्णादियुद्धवर्णनं नाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः