devajalaṃdharayuddhavarṇanam
sanatkumāra uvāca
ekadā vāridhisuto vṛndāpati rudāradhīḥ |
sabhāryyassaṃsthito vīro'suraissarvaiḥ samanvitaḥ
||1||एकदा वारिधिसुतो वृन्दापति रुदारधीः ।
सभार्य्यस्संस्थितो वीरोऽसुरैस्सर्वैः समन्वितः
tatrājagāma suprītassuvarcāstvatha bhārgavaḥ |
tejaḥ puṃjo mūrta iva bhāsayansakalā diśaḥ
||2||तत्राजगाम सुप्रीतस्सुवर्चास्त्वथ भार्गवः ।
तेजः पुंजो मूर्त इव भासयन्सकला दिशः
taṃ dṛṣṭvā gurumāyāntamasurāste'khilā drutam |
praṇemuḥ prītamanasassiṃdhuputro'pi sādaram
||3||तं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमसुरास्तेऽखिला द्रुतम् ।
प्रणेमुः प्रीतमनसस्सिंधुपुत्रोऽपि सादरम्
dattvāśīrvacanaṃ tebhyo bhārgavastejasāṃ nidhiḥ |
niṣasādāsane ramye saṃtasthuste'pi pūrvavat
||4||दत्त्वाशीर्वचनं तेभ्यो भार्गवस्तेजसां निधिः ।
निषसादासने रम्ये संतस्थुस्तेऽपि पूर्ववत्
atha siṃdhvātmajo vīro dṛṣṭvā prītyā nijāṃ sabhām |
jalaṃdharaḥ prasanno'bhūdanaṣṭavaraśāsanaḥ
||5||अथ सिंध्वात्मजो वीरो दृष्ट्वा प्रीत्या निजां सभाम् ।
जलंधरः प्रसन्नोऽभूदनष्टवरशासनः
tatsthitaṃ chinnaśirasaṃ dṛṣṭvā rāhuṃ sa daityarāṭ |
papraccha bhārgavaṃ śīghramidaṃ sāgaranandanaḥ
||6||तत्स्थितं छिन्नशिरसं दृष्ट्वा राहुं स दैत्यराट् ।
पप्रच्छ भार्गवं शीघ्रमिदं सागरनन्दनः
jalaṃdhara uvāca
kenedaṃ vihitaṃ rāhośśiracchedanakaṃ prabho |
tadbrūhi nikhilaṃ vṛttaṃ yathāvattattvato guro
||7||केनेदं विहितं राहोश्शिरच्छेदनकं प्रभो ।
तद्ब्रूहि निखिलं वृत्तं यथावत्तत्त्वतो गुरो
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacastasya sindhuputrasya bhārgavaḥ |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ pratyuvāca yathārthavat
||8||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं प्रत्युवाच यथार्थवत्
śukra uvāca
jalaṃdhara mahāvīra sarvāsurasahāyaka |
śṛṇu vṛttāṃtamakhilaṃ yathāvatkathayāmi te
||9||जलंधर महावीर सर्वासुरसहायक ।
शृणु वृत्तांतमखिलं यथावत्कथयामि ते
purābhavadbalirvīro virocanasuto balī |
hiraṇyakaśipoścaiva prapautro dharmavittamaḥ
||10||पुराभवद्बलिर्वीरो विरोचनसुतो बली ।
हिरण्यकशिपोश्चैव प्रपौत्रो धर्मवित्तमः
parājitāssurāstena rameśaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
savāsavāssvavṛttāṃtamācakhyuḥ svārthasādhakāḥ
||11||पराजितास्सुरास्तेन रमेशं शरणं ययुः ।
सवासवास्स्ववृत्तांतमाचख्युः स्वार्थसाधकाः
tadājñayā suraiḥ sārddhaṃ cakrussaṃdhimatho surāḥ |
svakāryasiddhaye tātacchalakarmavicakṣaṇāḥ
||12||तदाज्ञया सुरैः सार्द्धं चक्रुस्संधिमथो सुराः ।
स्वकार्यसिद्धये तातच्छलकर्मविचक्षणाः
athāmṛtārthe siṃdhośca maṃthanaṃ cakrurādarāt |
viṣṇossahāyinaste hi surāssarve'suraissaha
||13||अथामृतार्थे सिंधोश्च मंथनं चक्रुरादरात् ।
विष्णोस्सहायिनस्ते हि सुरास्सर्वेऽसुरैस्सह
tato ratnopaharaṇamakārṣurdaityaśatravaḥ |
jagṛhuryatnato devāḥ papurapyamṛtaṃ chalāt
||14||ततो रत्नोपहरणमकार्षुर्दैत्यशत्रवः ।
जगृहुर्यत्नतो देवाः पपुरप्यमृतं छलात्
tataḥ parābhavaṃ cakrurasurāṇāṃ sahāyataḥ |
viṣṇossurāssacakrāste'mṛtāpānādbalānvitāḥ
||15||ततः पराभवं चक्रुरसुराणां सहायतः ।
विष्णोस्सुरास्सचक्रास्तेऽमृतापानाद्बलान्विताः
śiraśchedaṃ cakārāsau pibataścāmṛtaṃ hariḥ |
rāhordevasabhāṃ hi pakṣapātī haressadā
||16||शिरश्छेदं चकारासौ पिबतश्चामृतं हरिः ।
राहोर्देवसभां हि पक्षपाती हरेस्सदा
sanatkumrāra uvāca
evaṃ kavistasya śiraśchedaṃ rāhośśaśaṃsa ca |
amṛtārthe samudrasya maṃthanaṃ devakāritam
||17||एवं कविस्तस्य शिरश्छेदं राहोश्शशंस च ।
अमृतार्थे समुद्रस्य मंथनं देवकारितम्
ratnopaharaṇaṃ caiva daityānāṃ ca parābhavam |
devairamṛtapānaṃ ca kṛtaṃ sarvaṃ ca vistarāt
||18||रत्नोपहरणं चैव दैत्यानां च पराभवम् ।
देवैरमृतपानं च कृतं सर्वं च विस्तरात्
tadākarṇya mahāvīrombudhibālaḥ pratāpavān |
cukrodha krodharaktākṣassvapiturmaṃthanaṃ tadā
||19||तदाकर्ण्य महावीरोम्बुधिबालः प्रतापवान् ।
चुक्रोध क्रोधरक्ताक्षस्स्वपितुर्मंथनं तदा
atha dūtaṃ samāhūya ghasmarābhidhamuttamam |
sarvaṃ śaśaṃsa caritaṃ yadāha gururātmavān
||20||अथ दूतं समाहूय घस्मराभिधमुत्तमम् ।
सर्वं शशंस चरितं यदाह गुरुरात्मवान्
atha taṃ preṣayāmāsa svadūtaṃ śakrasannidhau |
saṃmānya bahuśaḥ prītyā'bhayaṃ dattvā viśāradam
||21||अथ तं प्रेषयामास स्वदूतं शक्रसन्निधौ ।
संमान्य बहुशः प्रीत्याऽभयं दत्त्वा विशारदम्
dūtastriviṣṭapaṃ tasya jagāmāramalaṃ sudhīḥ |
ghasmaroṃ'budhibālasya sarvadevasamanvitam
||22||दूतस्त्रिविष्टपं तस्य जगामारमलं सुधीः ।
घस्मरोंऽबुधिबालस्य सर्वदेवसमन्वितम्
tatra gatvā sa dūtastu sudharmāṃ prāpya satvaram |
garvādakharvamaulirhi devendraṃ vākyamabravīt
||23||तत्र गत्वा स दूतस्तु सुधर्मां प्राप्य सत्वरम् ।
गर्वादखर्वमौलिर्हि देवेन्द्रं वाक्यमब्रवीत्
ghasmara uvāca
jalaṃdharo'bdhi tanayassarvadaityajaneśvaraḥ |
supratāpī mahāvīrassvayaṃ kavisahāyavān
||24||जलंधरोऽब्धि तनयस्सर्वदैत्यजनेश्वरः ।
सुप्रतापी महावीरस्स्वयं कविसहायवान्
dūto'haṃ tasya vīrasya ghasmarākhyo na ghasmaraḥ |
preṣitastena vīreṇa tvatsakāśamihāgataḥ
||25||दूतोऽहं तस्य वीरस्य घस्मराख्यो न घस्मरः ।
प्रेषितस्तेन वीरेण त्वत्सकाशमिहागतः
avyāhatājñasvarvatra jalaṃdhara udagradhīḥ |
nirjitākhiladaityārissa yadāha śṛṇuṣva tat
||26||अव्याहताज्ञस्वर्वत्र जलंधर उदग्रधीः ।
निर्जिताखिलदैत्यारिस्स यदाह शृणुष्व तत्
jalaṃdhara uvāca
kasmāttvayā mama pitā mathitassāgaro'driṇā |
nītāni sarvaratnāni piturme devatādhama
||27||कस्मात्त्वया मम पिता मथितस्सागरोऽद्रिणा ।
नीतानि सर्वरत्नानि पितुर्मे देवताधम
ucitaṃ na kṛtaṃ te'dya tāni śīghraṃ prayaccha me |
mamāyāhi vicāryetthaṃ śaraṇaṃ daivataissaha
||28||उचितं न कृतं तेऽद्य तानि शीघ्रं प्रयच्छ मे ।
ममायाहि विचार्येत्थं शरणं दैवतैस्सह
anyathā te bhayaṃ bhūri bhaviṣyati surādhama |
rājyavidhvaṃsanaṃ caiva satyametadbravīmyaham
||29||अन्यथा ते भयं भूरि भविष्यति सुराधम ।
राज्यविध्वंसनं चैव सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
sanatkumāra uvāca
iti dūtavacaḥ śrutvā vismitastridaśādhipaḥ |
uvāca taṃ smarannindro bhayaroṣasamanvitaḥ
||30||इति दूतवचः श्रुत्वा विस्मितस्त्रिदशाधिपः ।
उवाच तं स्मरन्निन्द्रो भयरोषसमन्वितः
adrayo madbhayāttrastāssvakukṣisthā yataḥ kṛtāḥ |
anye'pi maddviṣastena rakṣitā ditijāḥ purā
||31||अद्रयो मद्भयात्त्रस्तास्स्वकुक्षिस्था यतः कृताः ।
अन्येऽपि मद्द्विषस्तेन रक्षिता दितिजाः पुरा
tasmāttadratnajātaṃ tu mayā sarvaṃ hṛtaṃ kila |
na tiṣṭhati mama drohī sukhaṃ satyaṃ bravīmyaham
||32||तस्मात्तद्रत्नजातं तु मया सर्वं हृतं किल ।
न तिष्ठति मम द्रोही सुखं सत्यं ब्रवीम्यहम्
śaṃkhopyeva purā daityo māṃ dviṣansāgarātmajaḥ |
abhavanmūḍhacittastu sādhusaṃgātsamujjhita
||33||शंखोप्येव पुरा दैत्यो मां द्विषन्सागरात्मजः ।
अभवन्मूढचित्तस्तु साधुसंगात्समुज्झित
mamānujena hariṇā nihatasya hi pāpadhīḥ |
hiṃsakassādhusaṃdhasya pāpiṣṭhassāgarodare
||34||ममानुजेन हरिणा निहतस्य हि पापधीः ।
हिंसकस्साधुसंधस्य पापिष्ठस्सागरोदरे
tadgaccha dūta śīghraṃ tvaṃ kathayasvāsya tattvataḥ |
abdhiputrasya sarvaṃ hi siṃdhormaṃthanakāraṇam
||35||तद्गच्छ दूत शीघ्रं त्वं कथयस्वास्य तत्त्वतः ।
अब्धिपुत्रस्य सर्वं हि सिंधोर्मंथनकारणम्
sanatkumāra uvāca
itthaṃ visarjito dūto ghasmarākhyassubuddhimān |
tadendreṇāgamattūrṇṇaṃ yatra vīro jalaṃdharaḥ
||36||इत्थं विसर्जितो दूतो घस्मराख्यस्सुबुद्धिमान् ।
तदेन्द्रेणागमत्तूर्ण्णं यत्र वीरो जलंधरः
tadidaṃ vacanaṃ daityarājo hi tena dhīmatā |
kathito nikhilaṃ śakraproktaṃ dūtena vai tadā
||37||तदिदं वचनं दैत्यराजो हि तेन धीमता ।
कथितो निखिलं शक्रप्रोक्तं दूतेन वै तदा
tanniśamya tato daityo roṣātprasphuritādharaḥ |
udyogamakarottūrṇaṃ sarvadevajigīṣayā
||38||तन्निशम्य ततो दैत्यो रोषात्प्रस्फुरिताधरः ।
उद्योगमकरोत्तूर्णं सर्वदेवजिगीषया
tadodyoge'surendrasya digbhyaḥ pātālatastathā |
ditijāḥ pratyapadyaṃta koṭiśaḥkoṭiśastathā
||39||तदोद्योगेऽसुरेन्द्रस्य दिग्भ्यः पातालतस्तथा ।
दितिजाः प्रत्यपद्यंत कोटिशःकोटिशस्तथा
atha śuṃbhaniśuṃbhādyai balādhipatikoṭibhiḥ |
nirjagāma mahāvīraḥ sindhuputraḥ pratāpavān
||40||अथ शुंभनिशुंभाद्यै बलाधिपतिकोटिभिः ।
निर्जगाम महावीरः सिन्धुपुत्रः प्रतापवान्
prāpa triviṣṭapaṃ sadyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |
dadhmau śaṃkhaṃ jaladhijo nedurvīrāśca sarvataḥ
||41||प्राप त्रिविष्टपं सद्यः सर्वसैन्यसमावृतः ।
दध्मौ शंखं जलधिजो नेदुर्वीराश्च सर्वतः
gatvā triviṣṭapaṃ daityo nandanādhiṣṭhito'bhavat |
sarva sainyaṃ samāvṛtya kurvāṇaḥ siṃhavadravam
||42||गत्वा त्रिविष्टपं दैत्यो नन्दनाधिष्ठितोऽभवत् ।
सर्व सैन्यं समावृत्य कुर्वाणः सिंहवद्रवम्
puramāvṛtya tiṣṭhattaddṛṣṭvā sainyabalaṃ mahat |
niryayustvamarāvatyā devā yuddhāya daṃśitāḥ
||43||पुरमावृत्य तिष्ठत्तद्दृष्ट्वा सैन्यबलं महत् ।
निर्ययुस्त्वमरावत्या देवा युद्धाय दंशिताः
tatassamabhavadyuddhaṃ devadānavasenayoḥ |
musalaiḥ parighairbāṇairgadāparaśuśaktibhiḥ
||44||ततस्समभवद्युद्धं देवदानवसेनयोः ।
मुसलैः परिघैर्बाणैर्गदापरशुशक्तिभिः
te'nyonyaṃ samadhāvetāṃ jaghnatuśca parasparam |
kṣaṇenābhavatāṃ sene rudhiraughapariplute
||45||तेऽन्योन्यं समधावेतां जघ्नतुश्च परस्परम् ।
क्षणेनाभवतां सेने रुधिरौघपरिप्लुते
patitaiḥ pātyamānaiśca gajāśvarathapattibhiḥ |
vyarājata raṇe bhūmissaṃdhyābhrapaṭalairiva
||46||पतितैः पात्यमानैश्च गजाश्वरथपत्तिभिः ।
व्यराजत रणे भूमिस्संध्याभ्रपटलैरिव
tatra yuddhe mṛtāndaityānbhārgavastānajīvayat |
vidyayāmṛtajīvinyā maṃtritaistoyabindubhiḥ
||47||तत्र युद्धे मृतान्दैत्यान्भार्गवस्तानजीवयत् ।
विद्ययामृतजीविन्या मंत्रितैस्तोयबिन्दुभिः
devānapi tathā yuddhe tatrājīvayadaṃgirāḥ |
divyauṣadhaissamānīya droṇādressa punaḥpunaḥ
||48||देवानपि तथा युद्धे तत्राजीवयदंगिराः ।
दिव्यौषधैस्समानीय द्रोणाद्रेस्स पुनःपुनः
dṛṣṭavānsa tathā yuddhe punareva samutthitān |
jalaṃdharaḥ krodhavaśo bhārgavaṃ vākyamabravīt
||49||दृष्टवान्स तथा युद्धे पुनरेव समुत्थितान् ।
जलंधरः क्रोधवशो भार्गवं वाक्यमब्रवीत्
jalaṃdhara uvāca
mayā devā hatā yuddhe uttiṣṭhaṃti kathaṃ punaḥ |
tataḥ saṃjīvinī vidyā naivānyatreti vai śrutā
||50||मया देवा हता युद्धे उत्तिष्ठंति कथं पुनः ।
ततः संजीविनी विद्या नैवान्यत्रेति वै श्रुता
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacastasya sindhuputrasya bhārgavaḥ |
pratyuvāca prasannātmā guruśśukro jalaṃdharam
||51||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा गुरुश्शुक्रो जलंधरम्
śukra uvāca
divyauṣadhīssamānīya droṇādreraṃgirāssurān |
jīvayatyeṣa vai tāta satyaṃ jānīhi me vacaḥ
||52||दिव्यौषधीस्समानीय द्रोणाद्रेरंगिरास्सुरान् ।
जीवयत्येष वै तात सत्यं जानीहि मे वचः
jayamicchasi cettāta śṛṇu me vacanaṃ śubham |
tataḥ so'raṃ bhujābhyāṃ tvaṃ droṇamabdhāvupāhara
||53||जयमिच्छसि चेत्तात शृणु मे वचनं शुभम् ।
ततः सोऽरं भुजाभ्यां त्वं द्रोणमब्धावुपाहर
sanatkumāra uvāca
ityuktassa tu daityendro guruṇā bhārgaveṇa ha |
drutaṃ jagāma yatrāsāvāste caivādrirāṭ ca saḥ
||54||इत्युक्तस्स तु दैत्येन्द्रो गुरुणा भार्गवेण ह ।
द्रुतं जगाम यत्रासावास्ते चैवाद्रिराट् च सः
bhujābhyāṃ tarasā daityo nītvā droṇaṃ ca taṃ tadā |
prākṣipatsāgare tūrṇaṃ citraṃ na haratejasi
||55||भुजाभ्यां तरसा दैत्यो नीत्वा द्रोणं च तं तदा ।
प्राक्षिपत्सागरे तूर्णं चित्रं न हरतेजसि
punarāyānmahāvīrassindhuputro mahāhavam |
jaghānāstraiśca vividhaissurānkṛtvā balaṃ mahat
||56||पुनरायान्महावीरस्सिन्धुपुत्रो महाहवम् ।
जघानास्त्रैश्च विविधैस्सुरान्कृत्वा बलं महत्
atha devānhatāndṛṣṭvā droṇādrimagamadguruḥ |
tāvattatra girīdraṃ taṃ na dadarśa surārcitaḥ
||57||अथ देवान्हतान्दृष्ट्वा द्रोणाद्रिमगमद्गुरुः ।
तावत्तत्र गिरीद्रं तं न ददर्श सुरार्चितः
jñātvā daityahṛtaṃ droṇaṃ dhiṣaṇo bhayavihvalaḥ |
āgatya devānprovāca jīvo vyākulamānasaḥ
||58||ज्ञात्वा दैत्यहृतं द्रोणं धिषणो भयविह्वलः ।
आगत्य देवान्प्रोवाच जीवो व्याकुलमानसः
gururuvāca
palāyadhvaṃ surāssarve droṇo nāsti girirmahān |
dhruvaṃ dhvastaśca daityena pāthodhitanayena hi
||59||पलायध्वं सुरास्सर्वे द्रोणो नास्ति गिरिर्महान् ।
ध्रुवं ध्वस्तश्च दैत्येन पाथोधितनयेन हि
jalaṃdharo mahādaityo nāyaṃ jetuṃ kṣamo yataḥ |
rudrāṃśasaṃbhavo hyeṣa sarvāmaravimardanaḥ
||60||जलंधरो महादैत्यो नायं जेतुं क्षमो यतः ।
रुद्रांशसंभवो ह्येष सर्वामरविमर्दनः
mayā jñātaḥ prabhāvo'sya yathotpannaḥ svayaṃ surāḥ |
śivāpamānakṛcchakraceṣṭitaṃ smaratākhilam
||61||मया ज्ञातः प्रभावोऽस्य यथोत्पन्नः स्वयं सुराः ।
शिवापमानकृच्छक्रचेष्टितं स्मरताखिलम्
sanatkumāra uvāca
śrutvā tadvacanaṃ devāssurācāryaprakīrtitam |
jayāśāṃ tyaktavaṃtaste bhayavihvalitāstathā
||62||श्रुत्वा तद्वचनं देवास्सुराचार्यप्रकीर्तितम् ।
जयाशां त्यक्तवंतस्ते भयविह्वलितास्तथा
daityarājena tenātihanyamānāssamaṃtataḥ |
dhairyaṃ tyaktvā palāyaṃta diśo daśa savāsavāḥ
||63||दैत्यराजेन तेनातिहन्यमानास्समंततः ।
धैर्यं त्यक्त्वा पलायंत दिशो दश सवासवाः
devānvidrāvitāndṛṣṭvā daityassāgaranaṃdanaḥ |
śaṃkhabherī jayaravaiḥ praviveśāmarāvatīm
||64||देवान्विद्रावितान्दृष्ट्वा दैत्यस्सागरनंदनः ।
शंखभेरी जयरवैः प्रविवेशामरावतीम्
praviṣṭe nagarīṃ daitye devāḥ śakrapurogamāḥ |
suvarṇādriguhāṃ prāptā nyavasandaityatāpitāḥ
||65||प्रविष्टे नगरीं दैत्ये देवाः शक्रपुरोगमाः ।
सुवर्णाद्रिगुहां प्राप्ता न्यवसन्दैत्यतापिताः
tadaiva sarveṣvasuro'dhikāreṣvindrādikānāṃ viniveśya samyak |
śuṃbhādikāndaityavarān pṛthakpṛthaksvayaṃ suvarṇādiguhāṃ vyagānmune
||66||तदैव सर्वेष्वसुरोऽधिकारेष्विन्द्रादिकानां विनिवेश्य सम्यक् ।
शुंभादिकान्दैत्यवरान् पृथक्पृथक्स्वयं सुवर्णादिगुहां व्यगान्मुने
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe jalaṃdharavadhopākhyāne devajalaṃdharayuddhavarṇanaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||