devastutiḥ
vyāsa uvāca
brahmaputra mahāprājña vada me vadatāṃ vara |
tataḥ kimabhavaddevāḥ kathaṃ ca sukhino'bhavan
||1||ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर ।
ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्
brahmovāca
ityākarṇya vacastasya vyāsasyāmitadhīmataḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāmbujam
||2||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितधीमतः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
sanatkumāra uvāca
atha tatprabhayā dagdhā devā hīndrādayastathā |
saṃmaṃtrya duḥkhitāssarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||3||अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा ।
संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः
natvā pitāmahaṃ prītyā parikṣiptākhilāssurāḥ |
duḥkhaṃ vijñāpayāmāsurvilokyāvasaraṃ tataḥ
||4||नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः ।
दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः
devā ūcuḥ
dhātastripuranāthena satārakasutena hi |
sarve pratāpitā nūnaṃ mayena tridivaukasaḥ
||5||धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि ।
सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः
ataste śaraṇaṃ yātā duḥkhitā hi vidhe vayam |
kuru tvaṃ tadvadhopāyaṃ sukhinassyāma tadyathā
||6||अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् ।
कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा
sanatkumāra uvāca
iti vijñāpito devairvihasya bhavakṛdvidhiḥ |
pratyuvācātha tānsarvānmayato bhītamānasān
||7||इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः ।
प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान्
brahmovāca
na bhetavyaṃ surāstebhyo dānavebhyo viśeṣataḥ |
ācakṣe tadvadhopāyaṃ śivaṃ śarvaḥ kariṣyati
||8||न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः ।
आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति
matto vivardhito daityo vadhaṃ matto na cārhati |
tathāpi puṇyaṃ varddhaita nagare tripure punaḥ
||9||मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति ।
तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः
śivaṃ ca prārthayadhvaṃ vai sarve devāssavāsavāḥ |
sarvādhīśaḥ prasannaścetsa vaḥ kāryaṃ kariṣyati
||10||शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः ।
सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vidhervāṇīṃ sarve devāssavāsavāḥ |
dukhitāste yayustatra yatrāste vṛṣabhadhvajaḥ
||11||इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः ।
दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः
praṇamya bhaktyā deveśaṃ sarve prāṃjalayastadā |
tuṣṭuvurvinataskaṃdhāśśaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
||12||प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा ।
तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम्
devā ūcuḥ
namo hiraṇyagarbhāya sarvasṛṣṭi vidhāyine |
namaḥ sthitikṛte tubhyaṃ viṣṇave prabhaviṣṇave
||13||नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने ।
नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे
namo harasvarūpāya bhūtasaṃhārakāriṇe |
nirguṇāya namastubhyaṃ śivāyāmita tejase
||14||नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे ।
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे
avasthārahitāyātha nirvikārāya varcase |
mahābhūtātmabhūtāya nirliptāya mahātmane
||15||अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे ।
महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने
namaste bhūtapataye mahābhārasahiṣṇave |
tṛṣṇāharāya nirvairākṛtaye bhūritejase
||16||नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे ।
तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे
mahādaityamahāraṇyanāśine dāvavahnaye |
daityadrumakuṭhārāya namaste śūlapāṇaye
||17||महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये ।
दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये
mahādanujanāśāya namaste parameśvara |
ambikāpataye tubhyaṃ namassarvāstradhāraka
||18||महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर ।
अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक
namaste pārvatīnātha paramātmanmaheśvara |
nīlakaṃṭhāya rudrāya namaste rudrarūpiṇe
||19||नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर ।
नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे
namo vedāntavedyāya mārgātītāya te namaḥ |
namoguṇasvarūpāya guṇine guṇavarjite
||20||नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः ।
नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते
mahādeva namastubhyaṃ trilokīnandanāya ca |
pradyumnāyāniruddhāya vāsudevāya te namaḥ
||21||महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः
saṃkarṣaṇāya devāya namaste kaṃsanāśine |
cāṇūramardine tubhyaṃ dāmodara viṣādine
||22||संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने ।
चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने
hṛṣīkeśācyuta vibho mṛḍa śaṃkara te namaḥ |
adhokṣaja gajārāte kāmāre viṣabhakṣaṇaḥ
||23||हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः ।
अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः
nārāyaṇāya devāya nārāyaṇaparāya ca |
nārāyaṇasvarūpāya nārāṇayatanūdbhava
||24||नारायणाय देवाय नारायणपराय च ।
नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव
namaste sarvarūpāya mahānarakahāriṇe |
pāpāpahāriṇe tubhyaṃ namo vṛṣabhavāhana
||25||नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे ।
पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन
kṣaṇādikālarūpāya svabhaktabaladāyine |
nānārūpāya rūpāya daityacakravimardine
||26||क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने ।
नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने
namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca |
sahasramūrttaye tubhyaṃ sahasrāvayavāya ca
||27||नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च
dharmarūpāya sattvāya namassattvātmane hara |
vedavedyasvarūpāya namo vedapriyāya ca
||28||धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर ।
वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च
namo vedasvarūpāya vedavaktre namo namaḥ |
sadācārādhvagamyāya sadācārādhvagāmine
||29||नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः ।
सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने
viṣṭaraśravase tubhyaṃ namassatyamayāya ca |
satyapriyāya satyāya satyagamyāya te namaḥ
||30||विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च ।
सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः
namaste māyine tubhyaṃ māyādhīśāya vai namaḥ |
brahmagāya namastubhyaṃ brahmaṇe brahmajāya ca
||31||नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः ।
ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च
tapase te namastvīśa tapasā phaladāyine |
stutyāya stutaye nityaṃ stutisaṃprītacetase
||32||तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने ।
स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे
śrutyācāraprasannāya stutyācārapriyāya ca |
caturvidhasvarūpāya jalasthalajarūpiṇe
||33||श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च ।
चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे
sarve devādayo nātha śreṣṭhatvena vibhūtayaḥ |
devānāmindrarūpo'si grahāṇāṃ tvaṃ ravirmataḥ
||34||सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः ।
देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः
satyaloko'si lokānāṃ saritāṃ dyusaridbhavān |
śvetavarṇo'si varṇānāṃ sarasāṃ mānasaṃ saraḥ
||35||सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् ।
श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः
śailānāṃ girijātātaḥ kāmadhuktvaṃ ca goṣu ha |
kṣīrodadhistu sindhūnāṃ dhātūnāṃ hāṭako bhavān
||36||शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह ।
क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान्
varṇānāṃ brāhmaṇo'si tvaṃ nṛṇāṃ rājāsi śaṃkara |
muktikṣetreṣu kāśī tvaṃ tīrthānāṃ tīrtharāḍ bhavān
||37||वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर ।
मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान्
upaleṣu samasteṣu sphaṭikastvaṃ maheśvara |
kamalastvaṃ prasūneṣu śaileṣu himavāṃstathā
||38||उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर ।
कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा
bhavānvāgvyavahāreṣu bhārgavastvaṃ kaviṣvapi |
pakṣiṣvevāsi śarabhaḥ siṃho hiṃsreṣu saṃmataḥ
||39||भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि ।
पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः
śālagrāmaśilā ca tvaṃ śilāsu vṛṣabhadhvaja |
pūjya rūpeṣu sarveṣu narmadāliṃgameva hi
||40||शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज ।
पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि
nandīśvaro'si paśuṣu vṛṣabhaḥ parameśvara |
vedeṣūpaniṣadrūpī yajvanāṃ śītabhānumān
||41||नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर ।
वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान्
pratāpināṃ pāvakastvaṃ śaivānāmacyuto bhavān |
bhārataṃ tvaṃ purāṇānāṃ makāro'syakṣareṣu ca
||42||प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् ।
भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च
praṇavo bījamaṃtrāṇāṃ dāruṇānāṃ viṣaṃ bhavān |
vyomavyaptimatāṃ tvaṃ vai paramātmāsi cātmanām
||43||प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् ।
व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम्
indriyāṇāṃ manaśca tvaṃ dānānāmabhayaṃ bhavān |
pāvanānāṃ jalaṃ cāsi jīvanānāṃ tathāmṛtam
||44||इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् ।
पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम्
lābhānāṃ putralābho'si vāyurvegavatāmasi |
nityakarmasu sarveṣu saṃdhyopāstirbhavānmatā
||45||लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि ।
नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता
kratūnāmaśvamedho'si yugānāṃ prathamo yugaḥ |
puṣyastvaṃ sarvadhiṇyānāmamāvāsyā tithiṣvasi
||46||क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः ।
पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि
sarvartuṣu vasaṃtastvaṃ sarvaparvasu saṃkramaḥ |
kuśo'si tṛṇajātīnāṃ sthūlavṛkṣeṣu vai vaṭaḥ
||47||सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः ।
कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः
yogeṣu ca vyatīpātassomavallī latāsu ca |
buddhīnāṃ dharmabuddhistvaṃ kalatraṃ suhṛdāṃ bhavān
||48||योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च ।
बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान्
sādhakānāṃ śucīnāṃ tvaṃ prāṇāyāmo maheśvara |
jyotirliṃgeṣu sarveṣu bhavān viśve śvaro mataḥ
||49||साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर ।
ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः
dharmastvaṃ sarvabaṃdhūnāmāśramāṇāṃ paro bhavān |
mokṣastvaṃ sarvavarṇeṣu rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ
||50||धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् ।
मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः
ādityānāṃ vāsudevo hanūmānvānareṣu ca |
yajñānāṃ japayajño'si rāmaḥ śastrabhṛtāṃ bhavān
||51||आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्
gaṃdharvāṇāṃ citraratho vasūnāṃ pāvako dhruvam |
māsānāmadhimāsastvaṃ vratānāṃ tvaṃ caturdaśī
||52||गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् ।
मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी
airāvato gajendrāṇāṃ siddhānāṃ kapilo mataḥ |
anaṃtastvaṃ hi nāgānāṃ pitṝṇāmaryamā bhavān
||53||ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः ।
अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान्
kālaḥ kalayatāṃ ca tvaṃ daityānāṃ balireva ca |
kiṃ bahūktena deveśa sarvaṃ viṣṭabhya vai jagat
||54||कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च ।
किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत्
ekāṃśena sthitastvaṃ hi bahiḥstho'nvita eva ca
||55||एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च
sanatkumāra uvāca
iti stutvā surāssarve mahādevaṃ vṛṣadhvajam |
stotrairnānāvidhaidiṃvyaiḥ śūlinaṃ parameśvaram
||56||इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् ।
स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्
pratyūcuḥ prastutaṃ dīnāssvārthaṃ svārthavicakṣaṇāḥ |
vāsavādyā nataskadhāḥ kṛtāñjali puṭā mune
||57||प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः ।
वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने
devā ūcuḥ
parājitā mahādeva bhrātṛbhyāṃ sahitena tu |
bhagavaṃstārakotpannaiḥ sarve devāssavāsavāḥ
||58||पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु ।
भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः
trailokyaṃ svavaśaṃ nītaṃ tathā ca munisattamāḥ |
vidhvastāssarvasaṃsiddhāssarvamutsāditaṃ jagat
||59||त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः ।
विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत्
yajñabhāgānsamagrām̐stu svayaṃ gṛhṇāti dāruṇaḥ |
pravartito hyadharmastairṛṣīṇāṃ ca nivāritaḥ
||60||यज्ञभागान्समग्राँस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः ।
प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैर्ऋषीणां च निवारितः
avadhyāssarvabhūtānāṃ niyataṃ tārakātmajāḥ |
tadicchayā prakurvanti sarve karmāṇi śaṃkara
||61||अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः ।
तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर
yāvanna kṣīyate daityairghoraistripuravāsibhiḥ |
tāvadvidhīyatāṃ nītiryayā saṃrakṣyate jagat
||62||यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः ।
तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacasteṣāmindrādīnāṃ divaukasām |
śivaḥ saṃbhāṣamāṇānāṃ prativākyamuvāca saḥ
||63||इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् ।
शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe devastutirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||