sanatkumāra sarvajña śrāvitā sukathādbhutā
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña śrāvitā sukathādbhutā |
bhavatānugrahātprītyā śabhvanugrahanirbharā
||1||सनत्कुमार सर्वज्ञ श्राविता सुकथाद्भुता ।
भवतानुग्रहात्प्रीत्या शभ्वनुग्रहनिर्भरा
idānīṃ śrotumicchāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ |
gāṇapatyaṃ dadau prītyā yathā bāṇāsurāya vai
||2||इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः ।
गाणपत्यं ददौ प्रीत्या यथा बाणासुराय वै
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsādarāttāṃ vai kathāṃ śaṃbhoḥ parātmanaḥ |
gāṇapatyaṃ yathā prītyā dadau bāṇā surāya hi
||3||शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शंभोः परात्मनः ।
गाणपत्यं यथा प्रीत्या ददौ बाणा सुराय हि
atraiva sucaritraṃ ca śaṃkarasya mahāprabhoḥ |
kṛṣṇena samaropyatra śaṃbhorbāṇānugṛhṇataḥ
||4||अत्रैव सुचरित्रं च शंकरस्य महाप्रभोः ।
कृष्णेन समरोप्यत्र शंभोर्बाणानुगृह्णतः
atrānurūpaṃ śṛṇu me śivalīlānvitaṃ param |
itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ manaḥśrotrasukhāvaham
||5||अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम् ।
इतिहासं महापुण्यं मनःश्रोत्रसुखावहम्
brahmaputro marīciryo munirāsīnmahāmatiḥ |
mānasassarvaputreṣu jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ
||6||ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्यो मुनिरासीन्महामतिः ।
मानसस्सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः
tasya putro mahātmāsītkaśyapo munisattamaḥ |
sṛṣṭipravṛddhako'tyaṃtaṃ piturbhakto vidherapi
||7||तस्य पुत्रो महात्मासीत्कश्यपो मुनिसत्तमः ।
सृष्टिप्रवृद्धकोऽत्यंतं पितुर्भक्तो विधेरपि
svasya trayodaśamitādakṣakanyā ssuśīlikāḥ |
kaśyapasya munervyāsa patnyaścāsanpativratāḥ
||8||स्वस्य त्रयोदशमितादक्षकन्या स्सुशीलिकाः ।
कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन्पतिव्रताः
tatra jyeṣṭhā ditiścāsīddaityāstattanayāssmṛtāḥ |
anyāsāṃ ca sutā jātā devādyāssacarācarāḥ
||9||तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयास्स्मृताः ।
अन्यासां च सुता जाता देवाद्यास्सचराचराः
jyeṣṭhāyāḥ prathamau putrau diteścāstāṃ mahābalau |
hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ
||10||ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः
hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāro daityasattamāḥ |
hrādānuhrādasaṃhrādā prahrādaścetyanukramāt
||11||हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः ।
ह्रादानुह्रादसंह्रादा प्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात्
prahrādastatra hi mahānviṣṇubhakto jitendriyaḥ |
yaṃ nāśituṃ na śaktāste'bhavandaityāśca kepi ha
||12||प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ।
यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केपि ह
virocanaḥ sutastasya mahā dātṛvaro'bhavat |
śakrāya svaśiro yo'dādyācamānāya viprataḥ
||13||विरोचनः सुतस्तस्य महा दातृवरोऽभवत् ।
शक्राय स्वशिरो योऽदाद्याचमानाय विप्रतः
tasya putro baliścāsīnmahādānī śivapriyaḥ |
yena vāmanarūpāya haraye'dāyi medinī
||14||तस्य पुत्रो बलिश्चासीन्महादानी शिवप्रियः ।
येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी
tasyaurasaḥ suto bāṇaśśivabhakto babhūva ha |
mānyo vadānyo dhīmāṃśca satyasaṃdhassa hasradaḥ
||15||तस्यौरसः सुतो बाणश्शिवभक्तो बभूव ह ।
मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसंधस्स हस्रदः
śoṇitākhye pure sthitvā sa rājyamakarotpurā |
trailokyaṃ ca balāñjjitvā tannāthānasureśvaraḥ
||16||शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा स राज्यमकरोत्पुरा ।
त्रैलोक्यं च बलाञ्ज्जित्वा तन्नाथानसुरेश्वरः
tasya bāṇāsurasyaiva śivabhaktasya cāmarāḥ |
śaṃkarasya prasādena kiṃkarā iva te'bhavan
||17||तस्य बाणासुरस्यैव शिवभक्तस्य चामराः ।
शंकरस्य प्रसादेन किंकरा इव तेऽभवन्
tasya rājye'marānhitvā nābhavanduḥkhitāḥ prajāḥ |
sāpatnyāduḥkhitāste hi paradharmapravartinaḥ
||18||तस्य राज्येऽमरान्हित्वा नाभवन्दुःखिताः प्रजाः ।
सापत्न्यादुःखितास्ते हि परधर्मप्रवर्तिनः
sahasrabāhuvādyena sa kadācinmahāsuraḥ |
tāṃḍavena hi nṛtyenātoṣayattaṃ maheśvaram
||19||सहस्रबाहुवाद्येन स कदाचिन्महासुरः ।
तांडवेन हि नृत्येनातोषयत्तं महेश्वरम्
tena nṛtyena saṃtuṣṭassuprasanno babhūva ha |
dadarśa kṛpayā dṛṣṭyā śaṃkaro bhaktavatsalaḥ
||20||तेन नृत्येन संतुष्टस्सुप्रसन्नो बभूव ह ।
ददर्श कृपया दृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः
bhagavānsarvalokeśśaśaraṇyo bhaktakāmadaḥ |
vareṇa cchaṃdayāmāsa bāleyaṃ taṃ mahāsuram
||21||भगवान्सर्वलोकेश्शशरण्यो भक्तकामदः ।
वरेण च्छंदयामास बालेयं तं महासुरम्
śaṃkara uvāca
bāleyaḥ sa mahādaityo bāṇo bhaktavarassudhīḥ |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā nunāva parameśvaram
||22||बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरस्सुधीः ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम्
bāṇāsura uvāca
devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
saṃtuṣṭo'si maheśāna mamopari vibho yadi
||23||देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
संतुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि
madrakṣako bhava sadā madupasthaḥ purādhipaḥ |
sarvathā prītikṛnme hi sasutassagaṇaḥ prabho
||24||मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः ।
सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतस्सगणः प्रभो
sanatkumāra uvāca
baliputrassa vai bāṇo mohitaśśivamāyayā |
muktipradaṃ maheśānaṃ durārādhyamapi dhruvam
||25||बलिपुत्रस्स वै बाणो मोहितश्शिवमायया ।
मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्
sa bhaktavatsalaḥ śaṃbhurdattvā tasmai varāṃśca tān |
tatrovāsa tathā prītyā sagaṇassasutaḥ prabhuḥ
||26||स भक्तवत्सलः शंभुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान् ।
तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणस्ससुतः प्रभुः
sa kadācidbāṇapure cakre devāsuraissaha |
nadītīre haraḥ krīḍāṃ ramye śoṇitakāhvaye
||27||स कदाचिद्बाणपुरे चक्रे देवासुरैस्सह ।
नदीतीरे हरः क्रीडां रम्ये शोणितकाह्वये
nanṛturjahasuścāpi gaṃdharvāsarasastathā |
jeyuḥ praṇemurmunaya ānarcustuṣṭuvuśca tam
||28||ननृतुर्जहसुश्चापि गंधर्वासरसस्तथा ।
जेयुः प्रणेमुर्मुनय आनर्चुस्तुष्टुवुश्च तम्
vavalguḥ prathamāssarve ṛṣayo juhuvustathā |
āyayuḥ siddhasaṃghāśca dṛdṛśuśśāṃkarī ratim
||29||ववल्गुः प्रथमास्सर्वे ऋषयो जुहुवुस्तथा ।
आययुः सिद्धसंघाश्च दृदृशुश्शांकरी रतिम्
kutarkikā vineśuśca mlecchāśca paripaṃthinaḥ |
mātarobhimukhāstasthurvineśuśca vibhīṣikā
||30||कुतर्किका विनेशुश्च म्लेच्छाश्च परिपंथिनः ।
मातरोभिमुखास्तस्थुर्विनेशुश्च विभीषिका
rudrasadbhāvabhaktānāṃ bhavadoṣāśca vistṛtāḥ |
tasmindṛṣṭe prajāssarvāḥ suprītiṃ paramāṃ yayuḥ
||31||रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषाश्च विस्तृताः ।
तस्मिन्दृष्टे प्रजास्सर्वाः सुप्रीतिं परमां ययुः
vavalgurmunayassiddhāḥ strīṇāṃ dṛṣṭvā viceṣṭitam |
pupuṣuścāpi ṛtavassvaprabhāvaṃ tu tatra ca
||32||ववल्गुर्मुनयस्सिद्धाः स्त्रीणां दृष्ट्वा विचेष्टितम् ।
पुपुषुश्चापि ऋतवस्स्वप्रभावं तु तत्र च
vavurvātāśca mṛdavaḥ puṣpakesaradhūsarāḥ |
cukūjuḥ pakṣisaṃghāśca śākhināṃ madhulampaṭāḥ
||33||ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पकेसरधूसराः ।
चुकूजुः पक्षिसंघाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः
puṣpabhārāvanaddhānāṃ rāraṭyeraṃśca kokilāḥ |
madhuraṃ kāmajananaṃ vaneṣūpavaneṣu ca
||34||पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः ।
मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च
tataḥ krīḍāvihāre tu matto bālenduśekharaḥ |
anirjitena kāmena dṛṣṭāḥ provāca nandinam
||35||ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः ।
अनिर्जितेन कामेन दृष्टाः प्रोवाच नन्दिनम्
candraśekhara uvāca
vāmāmānaya gaurīṃ tvaṃ kailāsātkṛtamaṃḍanām |
śīghramasmādvanādgatvā hyuktvā'kṛṣṇāmihānaya
||36||वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमंडनाम् ।
शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय
sanatkumāra uvāca
sa tatheti pratijñāya gatvā tatrāha pārvatīm |
supraṇamya raho dūtaśśaṃkarasya kṛtāṃjaliḥ
||37||स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम् ।
सुप्रणम्य रहो दूतश्शंकरस्य कृतांजलिः
nandīśvara uvāca
draṣṭumicchati devi tvāṃ devadevo maheśvaraḥ |
svavallabhāṃ rūpakṛtāṃ mayoktaṃ tannideśataḥ
||38||द्रष्टुमिच्छति देवि त्वां देवदेवो महेश्वरः ।
स्ववल्लभां रूपकृतां मयोक्तं तन्निदेशतः
sanatkumāra uvāca
tatastadvacanādgaurī maṃḍanaṃ kartumādarāt |
udyatābhūnmuniśreṣṭha pativrataparāyaṇā
||39||ततस्तद्वचनाद्गौरी मंडनं कर्तुमादरात् ।
उद्यताभून्मुनिश्रेष्ठ पतिव्रतपरायणा
āgacchāmi prabhuṃ gaccha vada taṃ tvaṃ mamājñayā |
ājagāma tato naṃdī rudrāsannaṃ manogatiḥ
||40||आगच्छामि प्रभुं गच्छ वद तं त्वं ममाज्ञया ।
आजगाम ततो नंदी रुद्रासन्नं मनोगतिः
punarāha tato rudro nandinaṃ paravibhramaḥ |
punargaccha tatastāta kṣipramā naya pārvatīm
||41||पुनराह ततो रुद्रो नन्दिनं परविभ्रमः ।
पुनर्गच्छ ततस्तात क्षिप्रमा नय पार्वतीम्
bāḍhamuktvā sa tāṃ gatvā gaurīmāha sulocanām |
draṣṭumicchati te bhartā kṛtaveṣāṃ manoramām
||42||बाढमुक्त्वा स तां गत्वा गौरीमाह सुलोचनाम् ।
द्रष्टुमिच्छति ते भर्ता कृतवेषां मनोरमाम्
śaṃkaro bahudhā devi vihartuṃ saṃpratīkṣate |
evaṃ patau sukāmārte gamyatāṃ girinaṃdini
||43||शंकरो बहुधा देवि विहर्तुं संप्रतीक्षते ।
एवं पतौ सुकामार्ते गम्यतां गिरिनंदिनि
ksarobhissamagrābhiranyonyamabhimaṃtritam |
labdhabhāvo yathā sadyaḥ pārvatyā darśanotsukaḥ
||44||क्सरोभिस्समग्राभिरन्योन्यमभिमंत्रितम् ।
लब्धभावो यथा सद्यः पार्वत्या दर्शनोत्सुकः
ayaṃ pinākī kāmāriḥ vṛṇuyādyāṃ nitaṃbinīm |
sarvāsāṃ divyanārīṇāṃ rājñī bhavati vai dhuvam
||45||अयं पिनाकी कामारिः वृणुयाद्यां नितंबिनीम् ।
सर्वासां दिव्यनारीणां राज्ञी भवति वै धुवम्
vīkṣaṇaṃ gaurirūpeṇa krīḍayenmanmathairgaṇaiḥ |
kāmo'yaṃ haṃti kāmārimūcuranyonyamādatāḥ
||46||वीक्षणं गौरिरूपेण क्रीडयेन्मन्मथैर्गणैः ।
कामोऽयं हंति कामारिमूचुरन्योन्यमादताः
spraṣṭuṃ śaknoti yā kācidṛte dākṣāyaṇī striyam |
sā gacchettatra niśśaṃkaṃ mohayetpārvatīpatim
||47||स्प्रष्टुं शक्नोति या काचिदृते दाक्षायणी स्त्रियम् ।
सा गच्छेत्तत्र निश्शंकं मोहयेत्पार्वतीपतिम्
kūṣmāṃḍatanayā tatra śaṃkaraṃ spraṣṭumutsahe |
ahaṃ gaurīsurūpeṇa citralekhā vaco'bravīt
||48||कूष्मांडतनया तत्र शंकरं स्प्रष्टुमुत्सहे ।
अहं गौरीसुरूपेण चित्रलेखा वचोऽब्रवीत्
citralekhovāca
yadadhānmohinīrūpaṃ keśavo moha necchayā |
purā tadvaiṣṇavaṃ yogamāśritya paramārthataḥ
||49||यदधान्मोहिनीरूपं केशवो मोह नेच्छया ।
पुरा तद्वैष्णवं योगमाश्रित्य परमार्थतः
urvaśyāśca tato dṛṣṭvā rūpasya parivartanam |
kālīrūpaṃ ghṛtācī tu viśvācī cāṃḍikaṃ vapuḥ
||50||उर्वश्याश्च ततो दृष्ट्वा रूपस्य परिवर्तनम् ।
कालीरूपं घृताची तु विश्वाची चांडिकं वपुः
sāvitrirūpaṃ raṃbhā ca gāyatraṃ menakā tathā |
sahajanyā jayārūpaṃ vaijayaṃ puṃjikasthalī
||51||सावित्रिरूपं रंभा च गायत्रं मेनका तथा ।
सहजन्या जयारूपं वैजयं पुंजिकस्थली
mātṝṇāmapyanuktānāmanuktāścāpsarovarāḥ |
ratnādrūpāṇi tāścakrussvavidyāsaṃyutā anu
||52||मातॄणामप्यनुक्तानामनुक्ताश्चाप्सरोवराः ।
रत्नाद्रूपाणि ताश्चक्रुस्स्वविद्यासंयुता अनु
tatastāsāṃ tu rūpāṇi dṛṣṭvā kuṃbhāṃ ḍanaṃdinī |
vaiṣṇavādātmayogācca vijñātārthā vyaḍaṃbayat
||53||ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुंभां डनंदिनी ।
वैष्णवादात्मयोगाच्च विज्ञातार्था व्यडंबयत्
ūṣā bāṇāsurasutā divyayogaviśāradā |
cakāra rūpaṃ pārvatyā divyamatyadbhutaṃ śubham
||54||ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा ।
चकार रूपं पार्वत्या दिव्यमत्यद्भुतं शुभम्
mahāraktābjasaṃkāśaṃ caraṇaṃ coktamaprabham |
divyalakṣaṇasaṃyuktaṃ mano'bhīṣṭārthadāyakam
||55||महारक्ताब्जसंकाशं चरणं चोक्तमप्रभम् ।
दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम्
tasyā ramaṇasaṃkalpaṃ vijñāya girijā tataḥ |
uvāca sarvavijñānā sarvāntaryāminī śivā
||56||तस्या रमणसंकल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः ।
उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा
girijovāca
yato mama svarūpaṃ vai dhṛtabhūṣe sakhi tvayā |
sakāmatvena samaye saṃprāpte sati mānini
||57||यतो मम स्वरूपं वै धृतभूषे सखि त्वया ।
सकामत्वेन समये संप्राप्ते सति मानिनि
asmiṃstu kārtike māsi ṛtudharmāstu mādhave |
dvādaśyāṃ śuklapakṣe tu yastu ghore niśāgame
||58||अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे ।
द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे
kṛtopavāsāṃ tvāṃ bhoktā suptāmaṃtaḥpure naraḥ |
sa te bharttā kṛto devaistena sārddhaṃ ramiṣyasi
||59||कृतोपवासां त्वां भोक्ता सुप्तामंतःपुरे नरः ।
स ते भर्त्ता कृतो देवैस्तेन सार्द्धं रमिष्यसि
ābālyādviṣṇubhaktāsi yato'niśamataṃdritā |
evamastviti sā prāha manasā lajjitānanā
||60||आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतंद्रिता ।
एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना
atha sā pārvatī devī kṛtakautukamaṇḍanā |
rudrasaṃnidhimāgatya cikrīḍe tena śaṃbhunā
||61||अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना ।
रुद्रसंनिधिमागत्य चिक्रीडे तेन शंभुना
tato ratāṃte bhagavānrudraścādarśanaṃ yayau |
sadāraḥ sagaṇaścāpi sahito daivatairmune
||62||ततो रतांते भगवान्रुद्रश्चादर्शनं ययौ ।
सदारः सगणश्चापि सहितो दैवतैर्मुने
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe ūṣā caritravarṇanaṃ śivaśivāvivāhavarṇanaṃ nāmaikapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 51 ||