aniruddhoṣāvihāravarṇanam
sanatkumāra uvāca
atha bāṇāsuraḥ kruddhastatra gatvā dadarśa tam |
divyalīlāttavapuṣaṃ prathame vayasi sthitam
||1||अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् ।
दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्
taṃ dṛṣṭvā vismitaṃ vākyaṃ kiṃ kāraṇamathābravīt |
bāṇaḥ krodha parītātmā yudhi śauṃḍo hasanniva
||2||तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् ।
बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव
aho manuṣyo rūpāḍhyassāhasī dhairyavāniti |
koyamāgatakālaśca duṣṭabhāgyo vimūḍhadhīḥ
||3||अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति ।
कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः
yena me kulacāritraṃ dūṣitaṃ duhitā hitā |
taṃ mārayadhvaṃ kupitāśśīghraṃ śastraissudāruṇaiḥ
||4||येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता ।
तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः
durācāraṃ ca taṃ baddhvā ghore kārā gṛhe tataḥ |
rakṣadhvaṃ vikaṭe vīrā bahukālaṃ viśeṣataḥ
||5||दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः ।
रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः
na jāne koyamabhayaḥ ko vā ghoraparākramaḥ |
vicāryeti mahābuddhissaṃ digdho'bhūccharāsuraḥ
||6||न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः ।
विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः
tato daityena sainyaṃ tu daśasāhasrakaṃ śanaiḥ |
vadhāya tasya vīrasya vyādiṣṭaṃ pāpabuddhinā
||7||ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः ।
वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना
tadādiṣṭāstu te vīrāḥ sarvatontaḥpuraṃ drutam |
chādayāmāsuratyugrāśchiṃdi bhiṃdīti vādinaḥ
||8||तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् ।
छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः
śatrusainyaṃ tato dṛṣṭvā garjamānaḥ sa yādavaḥ |
aṃtaḥpuraṃ dvāragataṃ parighaṃ gṛhya cātulam
||9||शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः ।
अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्
niṣkrāṃto bhavanāttasmādvajrahasta ivāṃtakaḥ |
tena tānkiṃkarān hatvā punaścāṃtaḥpuraṃ yayau
||10||निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः ।
तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ
evaṃ daśasahasrāṇi sainyāni munisattama |
jaghāna roṣaraktākṣo varddhitaśśivatejasā
||11||एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम ।
जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा
lakṣe hate'tha yodhānāṃ tato bāṇāsuro ruṣā |
kubhāṃḍaṃ sa gṛhītvā tu yuddhe śauṃḍaṃ samāhvayat
||12||लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा ।
कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्
aniruddhaṃ mahābuddhiṃ dvandvayuddhe mahā have |
prādyumniṃ rakṣitaṃ śaivatejasā prajvalattanum
||13||अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे ।
प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्
tato daśasahasrāṇi turagāṇāṃ rathottamān |
yuddhaprāptena khaḍgena daityendrasya jaghāna saḥ
||14||ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् ।
युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः
tadvadhāya tataśśaktiṃ kālavaiśvānaropamām |
aniruddho gṛhītvā tāṃ tayā taṃ nijaghāna hi
||15||तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् ।
अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि
rathopasthe tato bāṇastena śaktyāhato dṛḍham |
sa sāśvastatkṣaṇaṃ vīrastatraivāṃtaradhīyata
||16||रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् ।
स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत
tasmiṃstvadarśanaṃ prāpte prādyumniraparājitam |
ālokya kakubhassarvāstasthau giririvācalaḥ
||17||तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् ।
आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः
adṛśyamānastu tadā kūṭayodhassa dānavaḥ |
nānāśastrasahasraistaṃ jaghāna hi punaḥ punaḥ
||18||अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः ।
नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः
chadmanāṃ nāgapāśaistaṃ babaṃdha sa mahābalaḥ |
baliputro mahāvīraśśivabhaktaśśarāsuraḥ
||19||छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः ।
बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः
taṃ baddhvā paṃjarāṃtaḥsthaṃ kṛtvā yuddhādupāramat |
uvāca bāṇaḥ saṃkuddhassūtaputraṃ mahābalam
||20||तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् ।
उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्
bāṇāsura uvāca
sūtaputra śiraśchiṃdhi puruṣasyāsya vai laghu |
yena me dūṣitaṃ pūtaṃ balādduṣṭena satkulam
||21||सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु ।
येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्
chitvā tu sarvagātrāṇi rākṣasebhyaḥ prayaccha bhoḥ |
athāsya raktamāṃsāni kravyādā api bhuṃjatām
||22||छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः ।
अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्
agādhe tṛṇasaṃkīrṇe kūpe pātakinaṃ jahi |
kiṃ bahūktyā sūtaputra māraṇīyo hi sarvathā
||23||अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि ।
किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा
sanatku māra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā dharmabuddhirniśācaraḥ |
kuṃbhāṃḍastvabravīdvākyaṃ bāṇaṃ sanmaṃtrisattamam
||24||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः ।
कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्
kuṃbhāṃḍa uvāca
naitatkartuṃ samucitaṃ karma deva vicāryatām |
asminhate hato hyātmā bhavediti matirmama
||25||नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् ।
अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम
ayaṃ tu dṛśyate deva tulyo viṣṇoḥ parākramaiḥ |
vardhitaścandra cūḍasya tvadduṣṭasya sutecasā
||26||अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः ।
वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा
atha candralalāṭasya sāhasena samatsvayam |
imāmavasthāṃ prāptosi pauruṣe saṃvyavasthitaḥ
||27||अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् ।
इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः
ayaṃ śivaprasādādvai kṛṣṇapautro mahābalaḥ |
asmāṃstṛṇopamān vetti daṣṭopi bhujagairbalāt
||28||अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः ।
अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्
sanatkumāra uvāca
etadvākyaṃ tu bāṇāya kathayitvā sa dānavaḥ |
aniruddhamuvācedaṃ rājanītividuttamaḥ
||29||एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः ।
अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः
kuṃbhāṃḍa uvāca
kosi kasyāsi re vīra satyaṃ vada mamāgrataḥ |
kena vā tvamihānīto durācāra narādhama
||30||कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः ।
केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम
daityendraṃ stuhi vīraṃ tvaṃ namaskuru kṛtājaliḥ |
jitosmīti vaco dīnaṃ kathayitvā punaḥpunaḥ
||31||दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः ।
जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः
evaṃ kṛte tu mokṣassyādanyathā baṃdhanādi ca |
tacchrutvā vacanaṃ tasya prativākyamuvāca saḥ
||32||एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः
aniruddha uvāca
daityā'dhamasakhe kararpiḍopajīvaka |
niśācara durācāra śatrudharmaṃ na vetsi bhoḥ
||33||दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक ।
निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः
dainyaṃ palāyanaṃ cātha śūrasya maraṇādhikam |
viruddhaṃ copaśalyaṃ ca bhavediti matirmama
||34||दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् ।
विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम
kṣatriyasya raṇe śreyo maraṇaṃ sanmukhe sadā |
na vīramānino bhūmau dīnasyeva kṛtāṃjaliḥ
||35||क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा ।
न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः
sanatkumāra uvāca
ityādi vīravākyāni bahūni sa jagāda tam |
tadākarṇya sabāṇo'sau vismito'bhūccukopa ca
||36||इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् ।
तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च
tadovāca nabhovāṇī bāṇasyāśvāsanāya hi |
śṛṇvatāṃ sarvavīrāṇāmaniruddhasya maṃtriṇaḥ
||37||तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि ।
शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः
vyomavāṇyuvāca
bho bho bāṇa mahāvīra na krodhaṃ kartumarhasi |
baliputrosi sumate śivabhakta vicāryatām
||38||भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि ।
बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्
śivassarveśvarassākṣī karmaṇāṃ parameśvaraḥ |
tadadhīnamidaṃ sarvaṃ jagadvai sacarācaram
||39||शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः ।
तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्
sa eva kartā bhartā ca saṃhartā jagatāṃ sadā |
rajassattvatamodhārī vidhiviṣṇuharātmakaḥ
||40||स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा ।
रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः
sarvasyāṃtargataḥ svāmī prerakassarvataḥ paraḥ |
nirvikāryavyayo nityo māyādhīśopi nirguṇaḥ
||41||सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः ।
निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः
tasyecchayā'balo jñeyo balī bali varātmaja |
iti vijñāya manasi svastho bhava mahāmate
||42||तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज ।
इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते
garvāpahārī bhagavānnā nālīlāviśāradaḥ |
nāśayiṣyati te garvamidānīṃ bhaktavatsalaḥ
||43||गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः ।
नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः
sanatkumāra uvāca
ityābhāṣya nabhovāṇī virarāma mahāmune |
bāṇāsurastadvacanādaniruddhaṃ na jaghnivān
||44||इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने ।
बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्
kiṃ tu svāntaḥpuraṃ gatvā papau pānamanuttamam |
madvākyaṃ ca visasmāra vijahāra viruddhadhīḥ
||45||किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् ।
मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः
tatoniruddho baddhastu nāgabhogairviṣolbaṇaiḥ |
priyayā'tṛptacetāstu durgāṃ sasmāra tatkṣaṇāt
||46||ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः ।
प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्
aniruddha uvāca
śaraṇye devi baddhosmi dahyamānastu pannagaiḥ |
āgaccha me kuru trāṇaṃ yaśode caṃḍaroṣiṇi
||47||शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः ।
आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि
śivabhakte mahādevi sṛṣṭisthityaṃtakāriṇī |
tvāṃ vinā rakṣako nānyastasmādrakṣa śive hi mām
||48||शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी ।
त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्
sanatkumāra uvāca
tenetthaṃ toṣitā tatra kālī bhinnāṃjanaprabhā |
jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṃ saṃprāptāsīnmahāniśi
||49||तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा ।
ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि
gurubhirmuṣṭinirghātairdārayāmāsa paṃjaram |
śarāṃstānbhasmasātkṛtvā sarparūpānbhayānakān
||50||गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् ।
शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्
mocayitvā niruddhaṃ tu tataścāṃtaḥpuraṃ tataḥ |
praveśayitvā durgā tu tatraivādarśanaṃ gatā
||51||मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः ।
प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता
itthaṃ devyāḥ prasādāttu śivaśaktermunīśvara |
kṛcchramuktoniruddhobhūtsukhī caiva gatavyathaḥ
||52||इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर ।
कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः
atha labdhajayo bhūtvāniruddhaśśivaśaktitaḥ |
prādyumnirbāṇatanayāṃ priyāṃ prāpya mumoda ca
||53||अथ लब्धजयो भूत्वानिरुद्धश्शिवशक्तितः ।
प्राद्युम्निर्बाणतनयां प्रियां प्राप्य मुमोद च
pūrvaṃvadvijahārāsau? tayā svapriyayā sukhī |
pītapānassuraktākṣassa bāṇasutayā tataḥ
||54||पूर्वंवद्विजहारासौ? तया स्वप्रियया सुखी ।
पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe ūṣācaritre aniruddhoṣāvihāravarṇanaṃnāma tripaṃcāśattamo 'dhyāya || 53 ||