śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ |
yathā duṃdubhinirhrādamavadhīdditijaṃ haraḥ
||1||शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ।
यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः
hiraṇyākṣe hate daitye ditiputre mahābale |
viṣṇudevena kālena prāpa dukhaṃ pahadditiḥ?
||2||हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले ।
विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः?
daityo duṃdubhinirhrādo duṣṭaḥ prahlādamātulaḥ |
sāṃtvayāmāsa tāṃ vāgbhirduḥkhitāṃ devaduḥkhadaḥ
||3||दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः ।
सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः
atha daityassa māyāvī ditimāśvāsya daityarāṭ |
devāḥ kathaṃ sujeyāḥ syurityupāyamarcitayat
||4||अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् ।
देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्
devaiśca ghātito vīro hiraṇyākṣo mahāsuraḥ |
viṣṇunā ca saha bhrātrā sacchalairdetyavairibhiḥ
||5||देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः ।
विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः
kiṃbalāśca kimāhārā kimādhārā hi nirjarāḥ |
mayā kathaṃ sujeyāssyurityupāyamaciṃtayat
||6||किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः ।
मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्
vicārya bahuśo daityastattvaṃ vijñāya niścitam |
avaśyamagrajanmāno hetavo'tra vicārataḥ
||7||विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् ।
अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः
brāhmaṇānhaṃtumasakṛdanvadhāvata vai tataḥ |
daityo dundubhinirhrādo devavairī mahākhalaḥ
||8||ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः ।
दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः
yataḥ kratubhujo devāḥ kratavo vedasaṃbhavāḥ |
te vedā brāhmaṇādhārāstato devabalaṃ dvijāḥ
||9||यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः ।
ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः
niścitaṃ brāhmaṇādhārāssarve vedāssavāsavāḥ |
gīrvāṇā brāhmaṇabalā nātra kāryā vicāraṇā
||10||निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः ।
गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा
brāhmaṇā yadi naṣṭāssyurvedā naṣṭāstatastvayam |
atasteṣu praṇaṣṭeṣu vinaṣṭāḥ satataṃ surāḥ
||11||ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् ।
अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः
yajñeṣu nāśaṃ gacchatsu hatāhārāstatassurāḥ |
nirbalāssukhajayyāḥ syurnirjiteṣu sureṣvatha
||12||यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः ।
निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ
ahameva bhaviṣyāmi mānyastrijagatīpatiḥ |
ahariṣyāmi devā nāmakṣayāssarvasaṃpadaḥ
||13||अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः ।
अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः
nirvekṣyāmi sukhānyeva rājye nihatakaṃṭake |
iti niścitya durbuddhiḥ punaściṃtitavānkhalaḥ
||14||निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके ।
इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः
dvijāḥ kva saṃti bhūyāṃso brahmatejotibṛṃhitā |
śrutyadhyanasaṃpannāstapobalasamanvitāḥ
||15||द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता ।
श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः
bhūyasāṃ brāhmaṇānāṃ tu sthānaṃ vārāṇasī khalu |
tāmādāvupasaṃhṛtya yāyāṃ tīrthāṃtaraṃ tataḥ
||16||भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु ।
तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः
yatra yatra hi tīrtheṣu yatra yatrāśrameṣu ca |
saṃti sarve'grajanmānaste mayādyāssamaṃtataḥ
||17||यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च ।
संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः
iti duṃdubhinirhrādo matiṃ kṛtvā kulocitām |
prāpyāpi kāśīṃ durvṛtto māyāvī nyavadhīddvijān
||18||इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् ।
प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्
samitkuśānsamādātuṃ yatra yāṃti dvijottamāḥ |
araṇye tatra tānsarvānsa bhakṣayati durmatiḥ
||19||समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः ।
अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः
yathā ko'pi na vettyevaṃ tathā'cchanno'bhavatpunaḥ |
vane vanecaro bhūtvā yādorūpo jalāśaye
||20||यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः ।
वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये
adṛśyarūpī māyāvī devānāmapyagocaraḥ |
divā dhyānaparastiṣṭhenmunivanmunimadhyagaḥ
||21||अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः ।
दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः
praveśamuṭajānāṃ ca nirgamaṃ hi vilokayan |
yāminyāṃ vyāghrarūpeṇābhakṣayadbrāhmaṇānbahūn
||22||प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् ।
यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्
niśśaṃkambhakṣayatyevaṃ na tyajatyapi kīkaśam |
itthaṃ nipātitāstena viprā duṣṭena bhūriśaḥ
||23||निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् ।
इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः
ekadā śivarātrau tu bhaktastveko nijoṭaje |
saparyāṃ devadevasya kṛtvā dhyānasthito'bhavat
||24||एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे ।
सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्
sa ca duṃdubhinirhrādo daityendro baladarpitaḥ |
vyāghrarūpaṃ samāsthāya tamādātuṃ matiṃ dadhe
||25||स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः ।
व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे
taṃ bhaktaṃ dhyānamāpannaṃ dṛḍhacittaṃ śivekṣaṇe |
kṛtāstramantravinyāsaṃ taṃ krāṃtumaśakanna saḥ
||26||तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे ।
कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः
atha sarvaṃ gataśśambhurjñātvā tasyāśayaṃ haraḥ |
daityasya duṣṭarūpasya vadhāya vidadhe dhiyam
||27||अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः ।
दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्
yāvadāditsati vyāghrastāvadāvirabhūddharaḥ |
jagadrakṣāmaṇistryakṣo bhaktarakṣaṇadakṣadhīḥ
||28||यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः ।
जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः
rudramāyāṃtamālokya tadbhaktārcitaliṃgataḥ |
daityastenaiva rūpeṇa vavṛdhe bhūdharopamaḥ
||29||रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः ।
दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः
sāvajñamatha sarvajñaṃ yāvatpaśyati dānavaḥ |
tāvadāyātamādāya kakṣāyaṃtre nyapīḍayat
||30||सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः ।
तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्
paṃcāsyastvatha paṃcāsyaṃ muṣṭyā mūrddhanyatāḍayata |
bhaktavatsalanāmāsau vajrādapi kaṭhorayā
||31||पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत ।
भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया
sa tena muṣṭighātena kakṣāniṣpeṣaṇena ca |
atyārtamāraṭadvyāghro rodasīṃ pūrayanmṛtaḥ
||32||स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च ।
अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः
tena nādena mahatā saṃpravepitamānasāḥ |
tapodhanāssamājagmurniśi śabdānusārataḥ
||33||तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः ।
तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः
atreśvaraṃ samālokya kakṣīkṛtamṛgeśvaram |
tuṣṭuvuḥ praṇatāssarve śarvaṃ jayajayākṣaraiḥ
||34||अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् ।
तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः
brāhmaṇā ūcuḥ
paritrātāḥ paritrātāḥ pratyūhāddāruṇāditaḥ |
anugrahaṃ kuruṣveśa tiṣṭhātraiva jagadguro
||35||परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः ।
अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो
anenaiva svarūpeṇa vyāghreśa iti nāmataḥ |
kuru rakṣāṃ mahādeva jyeṣṭhasthānasya sarvadā
||36||अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः ।
कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा
anyebhyo hyupasargebhyo rakṣa nastīrthavāsinaḥ |
duṣṭānaṣṭāsya? gaurīśa bhaktebhyo dehi cābhayam
||37||अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः ।
दुष्टानष्टास्य? गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ bhaktānāṃ candraśekharaḥ |
tathetyuktvā punaḥ prāha sa bhaktānbhaktavatsalaḥ |
maheśvara uvāca |
yo māmanena rūpeṇa drakṣyati śraddhayātra vai |
tasyopasargasaṃdhānaṃ pātayiṣyāmyasaṃśayam
||39||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः ।
तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः ।
महेश्वर उवाच ।
यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै ।
तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्
maccaritramidaṃ śrutvā smṛtvā liṃgamidaṃ hṛdi |
saṃgrāme praviśanmartyo jayamāpnotyasaṃśayam
||40||मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि ।
संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्
etasminnaṃtare devāssamājagmussavāsavāḥ |
jayeti śabdaṃ kurvaṃto mahotsavapurassaram
||41||एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः ।
जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्
praṇamya śaṃkaraṃ premṇā sarve sāṃjalayassurāḥ |
nataskaṃdhāḥ suvāgbhiste tuṣṭuvurbhaktavatsalam
||42||प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः ।
नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्
devā ūcuḥ
jaya śaṃkara deveśa praṇatārtihara prabho |
etadduṃdubhinirhrādavadhāttrātā vayaṃ surāḥ
||43||जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो ।
एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः
sadā rakṣā prakartavyā bhaktānāṃ bhaktavatsala |
vadhyāḥ khalāśca deveśa tvayā sarveśvara prabho
||44||सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल ।
वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो
ityākarṇya vacasteṣāṃ surāṇāṃ parameśvaraḥ |
tathetyuktvā prasannātmā tasmiṃlliṃge layaṃ yayau
||45||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः ।
तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ
savismayāstato devāssvaṃsvaṃ dhāma yayurmudā |
te'pi viprā mahāharṣātpunaryātā yathāgatam
||46||सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा ।
तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्
idaṃ caritraṃ parama vyāghreśvarasamudbhavam |
śṛṇuyācchrāvayedvāpi paṭhedvā pāṭhayettathā
||47||इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा
sarvānkāmānavāpnoti narassvamanasesitān |
paratra labhate mokṣaṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ
||48||सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् ।
परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः
idamākhyānamatulaṃ śivalīlā mṛtākṣaram |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ putrapautrapravarddhanam
||49||इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्
paraṃ bhaktipradaṃ dhanyaṃ śivaprītikaraṃ śivam |
paramajñānadaṃ ramyaṃ vikāraharaṇaṃ param
||50||परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् ।
परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvi0 rudrasaṃhitāyāṃ pañca0 yuddhakhaṇḍe duṃdubhinirhrādadaityavadhavarṇanaṃ nāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 58 ||