sasainyaśaṃkhacūḍayuddhavarṇanam
sanatkumāra uvāca
tadā devagaṇāssarve dānavaiśca parājitāḥ |
dudruvurbhayabhītāśca śastrāstrakṣatavigrahāḥ
||1||तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः ।
दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
te parāvṛtya viśveśaṃ śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
trāhi trāhīti sarveśetyū curvihvalayā girā
||2||ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः ।
त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा
dṛṣṭvā parājayaṃ teṣāṃ devādīnāṃ sa śaṃkaraḥ |
sabhayaṃ vacanaṃ śrutvā kopamuccaiścakāra ha
||3||दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः ।
सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
nirīkṣya sa kṛpādṛṣṭyā devebhyaścābhayaṃ dadau |
balaṃ ca svagaṇānāṃ vai varddhayāmāsa tejasā
||4||निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ ।
बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
śivājñaptastadā skando dānavānāṃ gaṇaissaha |
yuyudhe nirbhayassaṃkhye mahāvīro harātmajaḥ
||5||शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह ।
युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
kṛtvā krodhaṃ vīraśabdaṃ devo yastārakāṃtakaḥ |
akṣauhiṇīnāṃ śatakaṃ samare sa jaghāna ha
||6||कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः ।
अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
rudhiraṃ pātayāmāsa kālī kamalalocanā |
teṣāṃ śirāṃsi saṃchidya babhakṣa sahasā ca sā
||7||रुधिरं पातयामास काली कमललोचना ।
तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
papau raktāni teṣāṃ ca dānavānāṃ samaṃ tataḥ |
yuddhaṃ cakāra vividhaṃ suradānavabhīṣaṇam
||8||पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः ।
युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
śatalakṣaṃ gajendrāṇāṃ śatalakṣaṃ nṛṇāṃ tathā |
samādāyaikahastena mukhe cikṣepa līlayā
||9||शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा ।
समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
kabaṃdhānāṃ sahasraṃ ca sannanarta raṇe bahu |
mahān kolāhalo jātaḥ klībānāṃ ca bhayaṃkaraḥ
||10||कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु ।
महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः
punaḥ skaṃdaḥ prakupyoccaiḥ śaravarṣāñcakāra ha |
pātayāmāsa kṣayataḥ koṭiśo'suranāyakān
||11||पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह ।
पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्
dānavāḥ śarajālena skandasya kṣatavigrahāḥ |
bhītāḥ pradudruvussarve śeṣā maraṇatastadā
||12||दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः ।
भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा
vṛṣaparvā vipracittirdaṃḍaścāpi vikaṃpanaḥ |
skaṃdena yuyudhussārddhaṃ tena sarve krameṇa ca
||13||वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः ।
स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
mahāmārī ca yuyudhe na babhūva parāṅmukhī |
babhūvuste kṣatāṃgāśca skaṃdaśaktiprapīḍitāḥ
||14||महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी ।
बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः
mahāmārīskaṃdayośca vijayobhūttadā mune |
nedurduṃdubhayassvarge puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
||15||महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने ।
नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
skaṃdasya samaraṃ dṛṣṭvā mahāraudraṃ tamadbhutam |
dānavānāṃ kṣayakaraṃ yathāprakṛtikalpakam
||16||स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् ।
दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्
mahāmārīkṛtaṃ taccopadravaṃ kṣayahetukam |
cukopātīva sahasā sanaddhobhūtsvayaṃ tadā
||17||महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् ।
चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा
varaṃ vimānamāruhya nānāśastrāstrasaṃyutam |
abhayaṃ sarvavīrāṇāṃ nānāratnaparicchadam
||18||वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् ।
अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
mahāvīraiśśaṃkhacūḍo jagāma rathamadhyataḥ |
dhanurvikṛṣya karṇāntaṃ cakāra śaravarṣaṇam
||19||महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः ।
धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
tasya sā śaravṛṣṭiśca durnivāryyā bhayaṃkarī |
mahāghorāṃdhakāraśca vadhasthāne babhūva ha
||20||तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी ।
महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह
devāḥ pradudruvuḥ sarve ye'nye nandīśvarādayaḥ |
eka eva kārttikeyastasthau samaramūrddhani
||21||देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः ।
एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
parvatānāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāṃ śākhināṃ tathā |
rājā cakāra vṛṣṭiṃ ca durnivāryā bhayaṃkarīm
||22||पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा ।
राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्
taddṛṣṭyā prahataḥ skando babhūva śivanandanaḥ |
nīhāreṇa ca sāṃdreṇa saṃvṛtau bhāskarau yathā
||23||तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः ।
नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा
nānāvidhāṃ svamāyāṃ ca cakāra mayadarśitām |
tāṃ nāvidan surāḥ kepi gaṇāśca munisattama
||24||नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् ।
तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम
tadaiva śaṅkhacūḍaśca mahāmāyī mahābalaḥ |
śareṇaikena divyena dhanuściccheda tasya vai
||25||तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः ।
शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
babhaṃja tadrathaṃ divyaṃ ciccheda rathapīḍakān |
mayūraṃ jarjarībhūtaṃ divyāstreṇa cakāra saḥ
||26||बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् ।
मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
śaktiṃ cikṣepa sūryābhāṃ tasya vakṣasi ghātinīm |
mūrcchāmavāpa sahasā tatprahāreṇa sa kṣaṇam
||27||शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् ।
मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
punaśca cetanāṃ prāpya kārtikaḥ paravīrahā |
ratnendrasāranirmāṇamāruroha svavāhanam
||28||पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा ।
रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
smṛtvā pādau maheśasya sāmbikasya ca ṣaṇmukhaḥ |
śastrāstrāṇi gṛhītvaiva cakāra raṇamulbaṇam
||29||स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः ।
शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
sarppāṃśca parvatāṃścaiva vṛkṣāṃśca prastarāṃstathā |
sarvāṃściccheda kopena divyā streṇa śivātmajaḥ
||30||सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा ।
सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः
vahniṃ nivārayāmāsa pārjanyena śareṇa ha |
rathaṃ dhanuśca ciccheda śaṃkhacūḍasya līlayā
||31||वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह ।
रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया
sannāhaṃ sarvavāhāṃśca kirīṭaṃ mukuṭojjvalam |
vīraśabdaṃ cakārāsau jagarja ca punaḥ punaḥ
||32||सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् ।
वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
cikṣepa śaktiṃ sūryābhāṃ dānavendrasya vakṣasi |
tatprahāreṇa saṃprāpa mūrcchāṃ dīrghatamena ca
||33||चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि ।
तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
muhūrtamātraṃ tatkleśaṃ vinīya sa mahābalaḥ |
cetanāṃ prāpya cottasthau jagarja harivarca saḥ
||34||मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः ।
चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः
śaktyā jaghāna taṃ cāpi kārtikeyaṃ mahābalam |
sa papāta mahīpṛṣṭhe'moghāṃ kurvanvidhipradām
||35||शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् ।
स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्
kālī gṛhītvā taṃ kroḍe nināya śivasannidhau |
jñānena taṃ śivaścāpi jīvayāmāsa līlayā
||36||काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ ।
ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
dadau balamanaṃtaṃ ca samuttasthau pratāpavān |
gamanāya matiṃ cakre punastatra śivātmajaḥ
||37||ददौ बलमनंतं च समुत्तस्थौ प्रतापवान् ।
गमनाय मतिं चक्रे पुनस्तत्र शिवात्मजः
etasminnaṃtare vīro vīrabhadro mahābalaḥ |
śaṃkhacūḍena yuyudhe samare balaśālinā
||38||एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः ।
शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
vavarṣa samare'strāṇi yāniyāni ca dānavaḥ |
ciccheda līlayā vīrastānitāni nijaiśśaraiḥ
||39||ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः ।
चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः
divyānyastrāṇi śataśo mumuce dānaveśvaraḥ |
tāni ciccheda taṃ bāṇairvīrabhadraḥ pratāpavān
||40||दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः ।
तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
athātīva cukopoccaiśśaṃkhacūḍaḥ pratāpavān |
śaktyā jaghānorasi taṃ sa cakaṃpe papāta kau
||41||अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् ।
शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ
kṣaṇena cetanāṃ prāpya samuttasthau gaṇeśvaraḥ |
jagrāha ca dhanurbhūyo vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ
||42||क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः ।
जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
etasminnaṃtare kālī jagāma samaraṃ punaḥ |
bhakṣituṃ dānavān svāṃśca rakṣituṃ kārtikecchayā
||43||एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः ।
भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
vīrāstāmanujagmuśca te ca nandīśvarādayaḥ |
sarve devāśca gaṃdharvā yakṣā rakṣāṃsi pannagāḥ
||44||वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः ।
सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
vādyabhāṃḍāśca bahuśaśśataśo madhuvāhakāḥ |
punaḥ samudyatāścāsan vīrā ubhayato'khilāḥ
||45||वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः ।
पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasahitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe śaṃkhacūḍavadhe sasainyaśaṃkhacūḍayuddhavarṇanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||