śaṃkhacūḍotpattivarṇanam
sanatkumāra uvāca
athānyacchaṃbhucaritaṃ premataḥ śṛṇu vai mune |
yasya śravaṇamātreṇa śivabhaktirdṛḍhā bhavet
||1||अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने ।
यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्
śaṃkhacūḍābhidho vīro dānavo devakaṃṭakaḥ |
yathā śivena nihato raṇamūrdhni triśūlataḥ
||2||शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः ।
यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः
tacchaṃbhucaritaṃ divyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam |
śṛṇu vyāsa susaṃprītyā vacmi susnehatastava
||3||तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् ।
शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव
marīcestanayo dhātuḥ putro yaḥ kaśyapo muniḥ |
sa dharmiṣṭhassṛṣṭikarttā vidhyājñaptaḥ prajāpatiḥ
||4||मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः ।
स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः
dakṣaḥ prītyā dadau tasmai nijakanyāstrayodaśa |
tāsāṃ prasūtiḥ prasabhaṃ na kathyā bahuvistṛtāḥ
||5||दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश ।
तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः
yatra devādinikhilaṃ carācaramabhūjjagat |
vistarāttatpravaktuṃ ca kaḥ kṣamo'sti trilokake
||6||यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् ।
विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके
prastutaṃ śṛṇu vṛttāṃtaṃ śaṃbhulīlānvitaṃ ca yat |
tadeva kathayāmyadya śṛṇu bhaktipra varddhanam
||7||प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् ।
तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्
tāsu kaśyapatnīṣu danustvekā varāṃganā |
mahārūpavatī sādhvī patisaubhāgyavarddhitā
||8||तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना ।
महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता
āsaṃstasyā danoḥ putrā bahavo balavattarāḥ |
teṣāṃ nāmāni nocyaṃte vistārabhayato mune
||9||आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः ।
तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने
teṣveko vipracittistu mahābalaparākramaḥ |
tatputro dhārmiko daṃbho viṣṇubhakto jitendriyaḥ
||10||तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः ।
तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः
nāsīttattanayo vīrastataściṃtāparo'bhavat |
śukrācāryaṃ guruṃ kṛtvā kṛṣṇamaṃtramavāpya ca
||11||नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् ।
शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च
tapaścakāra paramaṃ puṣkare lakṣavarṣakam |
kṛṣṇamaṃtraṃ jajāpaiva dṛḍhaṃ baddhāsanaṃ ciram
||12||तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् ।
कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्
tapaḥ prakurvatastasya mūrdhno nissṛtya prajva lat |
visasāra ca sarvatra tattejo hi sudussaham
||13||तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् ।
विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्
tena taptāssurāssarve munayo manavastathā |
sunāsīraṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||14||तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा ।
सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः
praṇamya ca vidhātāraṃ dātāraṃ sarvasaṃpadām |
tuṣṭuvurvikalāḥ procuḥ svavṛttāṃtaṃ viśeṣataḥ
||15||प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् ।
तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः
tadākarṇya vidhātāpi vaikuṃṭhaṃ tairyayau saha |
tadeva vijñāpayituṃ nikhilena hi viṣṇave
||16||तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह ।
तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे
tatra gatvā trilokeśaṃ viṣṇuṃ rakṣākaraṃ param |
praṇamya tuṣṭuvussarve karau baddhvā vinamrakāḥ
||17||तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् ।
प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
devā ūcuḥ
devadeva na jānīmo jātaṃ kiṃ kāraṇaṃ tviha |
saṃtaptāssa kalā jātāstejasā kena tadvada
||18||देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह ।
संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद
taptātmanāṃ tvamavitā dīnabaṃdho'nujīvinām |
rakṣarakṣa ramānātha śaraṇyaśśaraṇāgatān
||19||तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् ।
रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्
sanatkumāra uvāca
iti śrutvā vaco viṣṇurbrahmādīnāṃ divaukasām |
uvāca vihasanpremṇā śaraṇāgatavatsalaḥ
||20||इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ।
उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः
viṣṇuruvāca
susvasthā bhavatāvyagrā na bhayaṃ kurutāmarāḥ |
nopaplavā bhaviṣyante layakālo na vidyate
||21||सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः ।
नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते
dānavo daṃbhanāmā hi madbhaktaḥ kurute tapaḥ |
putrārthī śamayiṣyāmi tamahaṃ varadānataḥ
||22||दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः ।
पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः
sanatkumāra uvāca
ityuktāste surāssarve dhairyamālaṃbya vai mune |
yayurbrahmādayassusthāssvasvadhāmāni sarvaśaḥ
||23||इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने ।
ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः
acyuto'pi varaṃ dātuṃ puṣkaraṃ saṃjagāma ha |
tapaścarati yatrāsau daṃbhanāmā hi dānavaḥ
||24||अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह ।
तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः
tatra gatvā varaṃ brūhītyuvāca parisāṃtvayan |
girā sūnṛtayā bhaktaṃ japaṃtaṃ svamanuṃ hariḥ
||25||तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् ।
गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः
tacchrutvā vacanaṃ viṣṇordṛṣṭvā taṃ ca puraḥ sthitam |
praṇanāma mahābhaktyā tuṣṭvāva ca punaḥ punaḥ
||26||तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् ।
प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः
daṃbha uvāca
devadeva namaste'stu puṃḍarīkavilocana |
ramānātha trilokeśa kṛpā kuru mamopari
||27||देवदेव नमस्तेऽस्तु पुंडरीकविलोचन ।
रमानाथ त्रिलोकेश कृपा कुरु ममोपरि
svabhaktaṃ tanayaṃ dehi mahābala parākramam |
trilokajayinaṃ vīramajeyaṃ ca divaukasām
||28||स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् ।
त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्
sanatkumāra uvāca
ityukto dānavendreṇa taṃ varaṃ pradadau hariḥ |
nivartya cogratapasastatassoṃtaradhānmune
||29||इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः ।
निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने
gate harau dānavendraḥ kṛtvā tasyai diśe namaḥ |
jagāma svagṛhaṃ siddhatadāḥ pūrṇa manorathaḥ
||30||गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः ।
जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः
kālenālpena tatpatnī sagarbhā bhāgyavatyabhūt |
rarāja tejāsātyaṃtaṃ rocayaṃtī gṛhāṃtaram
||31||कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् ।
रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्
sudāmānāma gopo yo kṛṣṇasya pārṣadāgraṇīḥ |
tasyā garbhe viveśāsau rādhāśaptaśca yanmune
||32||सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः ।
तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने
asūta samaye sādhvī suprabhaṃ tanayaṃ tataḥ |
jātakaṃ sucakārāsau pitāhūya munīnbahūn
||33||असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः ।
जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्
utsavassumahānāsīttasmiñjāte dvijottama |
nāma cakre pitā tasya śaṃkha cūḍeti saddine
||34||उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम ।
नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने
piturgehe sa vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī |
śaiśavebhyastavidyastu sa babhūva sudīptimān
||35||पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी ।
शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्
sa bālakrīḍayā nityaṃ pitrorharṣaṃ tatāna ha |
priyo babhūva sarveṣāṃ kulajānāṃ viśeṣataḥ
||36||स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह ।
प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe śaṃkhacūḍotpattivarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||