śaṃkhacūḍasainyavadhavarṇanam
vyāsa uvāca
śrutvā kālyuktamīśāno kiṃ cakāra kimuktavān |
tattvaṃ vada mahāprājña paraṃ kautūhalaṃ mama
||1||श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् ।
तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम
sanatkumāra uvāca
kālyuktaṃ vacanaṃ śrutvā śaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
mahālīlākaraśśaṃbhurjahāsāśvāsayañca tām
||2||काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः ।
महालीलाकरश्शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम्
vyomavāṇīṃ samākarṇya tattvajñānaviśāradaḥ |
yayau svayaṃ ca samare svagaṇaissaha śaṃkaraḥ
||3||व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः ।
ययौ स्वयं च समरे स्वगणैस्सह शंकरः
mahāvṛṣabhamārūḍho vīrabhadrādisaṃyutaḥ |
bhairavaiḥ kṣetrapālaiśca svasamānaissamanvitaḥ
||4||महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः ।
भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैस्समन्वितः
raṇaṃ prāpto maheśaśca vīrarūpaṃ vidhāya ca |
virarājādhikaṃ tatra rudro mūrta ivāṃtakaḥ
||5||रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च ।
विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः
śaṃkhacūḍaśśivaṃ dṛṣṭvā vimānādavaruhya saḥ |
nanāma parayā bhaktyā śirasā daṃḍavadbhuvi
||6||शंखचूडश्शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः ।
ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि
taṃ praṇamya tu yogena vimānamāruroha saḥ |
tūrṇaṃ cakāra sannāhaṃ dhanurjagrāha seṣukam
||7||तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः ।
तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम्
śivadānavayoryuddhaṃ śatamabdaṃ babhūva ha |
bāṇavarṣamivograṃ tadvarṣatormoghayostadā
||8||शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह ।
बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा
śaṃkhacūḍo mahāvīraśśarāṃścikṣepa dāruṇān |
ciccheda śaṃkarastānvai līlayā svaśarotkaraiḥ
||9||शंखचूडो महावीरश्शरांश्चिक्षेप दारुणान् ।
चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः
tadaṃgeṣu ca śastroghaistāḍayāmāsa kopataḥ |
mahārudro virūpākṣo duṣṭadaṇḍassatāṃ gati
||10||तदंगेषु च शस्त्रोघैस्ताडयामास कोपतः ।
महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डस्सतां गति
dānavo niśitaṃ khaḍgaṃ carma cādāya vegavān |
vṛṣaṃ jaghāna śirasi śivasya varavāhanam
||11||दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् ।
वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम्
tāḍite vāhane rudrastaṃ kṣurapreṇa līlayā |
khaḍgaṃ ciccheda tasyāśu carma cāpi mahojjvalam
||12||ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया ।
खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम्
chinne'sau carmaṇi tadā śaktiṃ cikṣepa so'suraḥ |
dvidhā cakre svabāṇena harastāṃ saṃmukhāgatām
||13||छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः ।
द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम्
kopādhmātaśśaṃkhacūḍaścakraṃ cikṣepa dānavaḥ |
muṣṭipātena taccāpyacūrṇayatsahasā haraḥ
||14||कोपाध्मातश्शंखचूडश्चक्रं चिक्षेप दानवः ।
मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः
gadāmāvidhya tarasā saṃcikṣepa haraṃ prati |
śaṃbhunā sāpi sahasā bhinnā bhasmatvamāgatā
||15||गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति ।
शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता
tataḥ paraśumādāya hastena dānaveśvaraḥ |
dhāvati sma haraṃ vegācchaṃkhacūḍaḥ krudhākulaḥ
||16||ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः ।
धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः
samāhṛtya svabāṇaughairapātayata śaṃkaraḥ |
drutaṃ paraśuhastaṃ taṃ bhūtale līlayāsuram
||17||समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः ।
द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम्
tataḥ kṣaṇena saṃprāpya saṃjñāmāruhya sadratham |
dhṛtadivyāyudhaśaro babhau vyāpyākhilaṃ nabhaḥ
||18||ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् ।
धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः
āyāṃtaṃ taṃ nirīkṣyaiva ḍamarudhvani mādarāt |
cakāra jyāravaṃ cāpi dhanuṣo dussahaṃ hara
||19||आयांतं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनि मादरात् ।
चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुस्सहं हर
pūrayāmāsa kakubhaḥ śṛṃganādena ca prabhuḥ |
svayaṃ jagarja giriśastrāsayannasurāṃstadā
||20||पूरयामास ककुभः शृंगनादेन च प्रभुः ।
स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा
tyājitebha mahāgarvairmahānādairvṛṣeśvaraḥ |
pūrayāmāsa sahasā khaṃ gāṃ vasudiśastathā
||21||त्याजितेभ महागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः ।
पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा
mahākālassamutpatyā tāḍayadgāṃ tathā nabhaḥ |
karābhyāṃ tanninādena kṣiptā āsanpurāravāḥ
||22||महाकालस्समुत्पत्या ताडयद्गां तथा नभः ।
कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरारवाः
aṭṭāṭṭahāsamaśivaṃ kṣetrapālaścakāra ha |
bhairavo'pi mahānādaṃ sa cakāra mahāhave
||23||अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह ।
भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे
mahākolāhalo jāto raṇamadhye bhayaṃkaraḥ |
vīraśabdo babhūvātha gaṇamadhye samaṃtataḥ
||24||महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः ।
वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समंततः
saṃtresurdānavāssarve taiśśabdairbhayadaiḥ kharaiḥ |
cukopātīva tacchrutvā dānavendro mahābalaḥ
||25||संत्रेसुर्दानवास्सर्वे तैश्शब्दैर्भयदैः खरैः ।
चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः
tiṣṭhatiṣṭheti duṣṭātmanvyājahāra yadā haraḥ |
devairgaṇaiśca taiḥ śīghramuktaṃ jaya jayeti ca
||26||तिष्ठतिष्ठेति दुष्टात्मन्व्याजहार यदा हरः ।
देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च
athāgatya sa daṃbhasya tanayassupratāpavān |
śaktiṃ cikṣepa rudrāya jvālāmālātibhīṣaṇām
||27||अथागत्य स दंभस्य तनयस्सुप्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम्
vahnikūṭaprabhā yāṃtī kṣetrapālena satvaram |
nirastāgatya sājau vai mukhotpannamaholkayā
||28||वह्निकूटप्रभा यांती क्षेत्रपालेन सत्वरम् ।
निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया
punaḥ pravavṛte yuddhaṃ śivadānavayormahat |
cakaṃpe dharaṇī dyauśca sanagābdhijalāśayā
||29||पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् ।
चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया
dāṃbhimuktāccharāñśaṃbhuśśarāṃstatprahitānsa ca |
sahasraśaśśarairugraiściccheda śataśastadā
||30||दांभिमुक्ताच्छराञ्शंभुश्शरांस्तत्प्रहितान्स च ।
सहस्रशश्शरैरुग्रैश्चिच्छेद शतशस्तदा
tataśśaṃbhustriśūlena saṃkuddhastaṃ jaghāna ha |
tatprahāramasahyāśu kau papāta sa mūrcchitaḥ
||31||ततश्शंभुस्त्रिशूलेन संकुद्धस्तं जघान ह ।
तत्प्रहारमसह्याशु कौ पपात स मूर्च्छितः
tataḥ kṣaṇena saṃprāpa saṃjñāṃ sa ca tadāsuraḥ |
ājaghāna śarai rudraṃ tānsarvānāttakārmukaḥ
||32||ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः ।
आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः
bāhūnāgayutaṃ kṛtvā chādayāmāsa śaṃkaram |
cakrāyutena sahasā śaṃkhacūḍaḥ pratāpavān
||33||बाहूनागयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् ।
चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्
tato durgāpatiḥ kruddho rudro durgārtināśanaḥ |
tāni cakrāṇi ciccheda svaśarairuttamai drutam
||34||ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः ।
तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमै द्रुतम्
tato vegena sahasā gadāmādāya dānavaḥ |
abhyadhāvata vai haṃtuṃ bahusenāvṛto haram
||35||ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः ।
अभ्यधावत वै हंतुं बहुसेनावृतो हरम्
gadāṃ ciccheda tasyāśvāpatataḥ so'sinā haraḥ |
śitadhāreṇa saṃkruddho duṣṭagarvāpahārakaḥ
||36||गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः ।
शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः
chinnāyāṃ svagadāyāṃ ca cukopātīva dānavaḥ |
śūlaṃ jagrāha tejasvī pareṣāṃ dussahaṃ jvalat
||37||छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः ।
शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुस्सहं ज्वलत्
sudarśanaṃ śūlahastamāyāṃte dānaveśvaram |
svatriśūlena vivyādha hṛdi taṃ vegato haraḥ
||38||सुदर्शनं शूलहस्तमायांते दानवेश्वरम् ।
स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः
triśūlabhinnahṛdayānniṣkrāṃtaḥ puruṣaḥ paraḥ |
tiṣṭhatiṣṭheti covāca śaṃkhacūḍasya vīryavān
||39||त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रांतः पुरुषः परः ।
तिष्ठतिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान्
niṣkrāmato hi tasyāśu prahasya svanavattataḥ |
ciccheda ca śiro bhīma masināso'patadbhuvi
||40||निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः ।
चिच्छेद च शिरो भीम मसिनासोऽपतद्भुवि
tataḥ kālīṃ cakhādograṃ daṃṣṭrākṣuṇṇaśirodharān |
asurāṃstān bahūn krodhāt prasārya svamukhaṃ tadā
||41||ततः कालीं चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् ।
असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा
kṣetrapālaścakhādānyānbahūndaityānkrudhākulaḥ |
kecinneśurbhairavāstracchinnā bhinnāstathāpare
||42||क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः ।
केचिन्नेशुर्भैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे
vīrabhadro'parāndhīmānbahūn krodhādanāśayat |
nandīśvaro jaghānānyānbahūnamaramardakān
||43||वीरभद्रोऽपरान्धीमान्बहून् क्रोधादनाशयत् ।
नन्दीश्वरो जघानान्यान्बहूनमरमर्दकान्
evaṃ bahugaṇā vīrāstadā saṃnahya kopataḥ |
vyanāśayanbahūndaityānasurān deva mardakān
||44||एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः ।
व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देव मर्दकान्
itthaṃ bahutaraṃ tatra tasya sainyaṃ nanāśa tat |
vidrutāścāpare vīrā bahavo bhayakātarāḥ
||45||इत्थं बहुतरं तत्र तस्य सैन्यं ननाश तत् ।
विद्रुताश्चापरे वीरा बहवो भयकातराः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe śaṃkhacūḍasainyavadhavarṇanaṃ nāma navatriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||