yuddhaprāraṃbhadūtasamvādavarṇanam
sanatkumāra uvāca
gatastato mattagajendragāmī pītvā surāṃ ghūrṇitalocanaśca |
mahānubhāvo bahusainyayuktaḥ pracaṃḍavīro varavīrayāyī
||1||गतस्ततो मत्तगजेन्द्रगामी पीत्वा सुरां घूर्णितलोचनश्च ।
महानुभावो बहुसैन्ययुक्तः प्रचंडवीरो वरवीरयायी
dadarśa daityaḥ smarabāṇaviddho guhāṃ tato vīrakaruddhamārgām |
snigdhaṃ yathā vīkṣya pataṃgasaṃjñaḥ daśāpradīpaṃ ca kṛmirhyupetya
||2||ददर्श दैत्यः स्मरबाणविद्धो गुहां ततो वीरकरुद्धमार्गाम् ।
स्निग्धं यथा वीक्ष्य पतंगसंज्ञः दशाप्रदीपं च कृमिर्ह्युपेत्य
tathā pradarśyāśu punaḥ punaśca saṃpīḍyamānopi sa vīrakeṇa |
babhūva kāmāgnisudagdhadehoṃ'dhako mahādaityapatiḥ sa mūḍhaḥ
||3||तथा प्रदर्श्याशु पुनः पुनश्च संपीड्यमानोपि स वीरकेण ।
बभूव कामाग्निसुदग्धदेहोंऽधको महादैत्यपतिः स मूढः
pāṣāṇavṛkṣāśanitoyavahnibhujaṃgaśastrāstravibhīṣikābhiḥ |
saṃpīḍito'sau na punaḥ prapīḍyaḥ pṛṣṭaśca kastvaṃ samupāgatosi
||4||पाषाणवृक्षाशनितोयवह्निभुजंगशस्त्रास्त्रविभीषिकाभिः ।
संपीडितोऽसौ न पुनः प्रपीड्यः पृष्टश्च कस्त्वं समुपागतोसि
niśamya tadgāṃ svamataṃ sa tasmai cakāra yuddhaṃ sa tu vīrakeṇa |
muhūrtamāścaryavadaprameyaṃ saṃkhye jito vīratareṇa daityaḥ
||5||निशम्य तद्गां स्वमतं स तस्मै चकार युद्धं स तु वीरकेण ।
मुहूर्तमाश्चर्यवदप्रमेयं संख्ये जितो वीरतरेण दैत्यः
tatastu saṃgrāmaśiro vihāya kṣutkṣāmakaṃṭhastṛṣito gato'bhūt |
cūrṇīkṛte khaḍgavare ca khinne palāyamāno gatavismayaḥ saḥ
||6||ततस्तु संग्रामशिरो विहाय क्षुत्क्षामकंठस्तृषितो गतोऽभूत् ।
चूर्णीकृते खड्गवरे च खिन्ने पलायमानो गतविस्मयः सः
cakrustadājiṃ saha vīrakeṇa prahlādamukhyā ditijapradhānāḥ |
lajjāṃkuśākṛṣṭadhiyo babhūvussudāruṇāḥ śastraśatairanekaiḥ
||7||चक्रुस्तदाजिं सह वीरकेण प्रह्लादमुख्या दितिजप्रधानाः ।
लज्जांकुशाकृष्टधियो बभूवुस्सुदारुणाः शस्त्रशतैरनेकैः
virocanastatra cakāra yuddhaṃ baliśca bāṇaśca sahasrabāhuḥ |
bhajiḥ kujaṃbhastvatha śaṃbaraśca vṛtrādayaścāpyatha vīryavaṃtaḥ
||8||विरोचनस्तत्र चकार युद्धं बलिश्च बाणश्च सहस्रबाहुः ।
भजिः कुजंभस्त्वथ शंबरश्च वृत्रादयश्चाप्यथ वीर्यवंतः
te yuddhyamānā vijitāḥ samaṃtāddvidhākṛtā vai gaṇavīrakeṇa |
śeṣe hatānāṃ bahudānavānāmuktaṃ jayatyeva hi siddhasaṃghaiḥ
||9||ते युद्ध्यमाना विजिताः समंताद्द्विधाकृता वै गणवीरकेण ।
शेषे हतानां बहुदानवानामुक्तं जयत्येव हि सिद्धसंघैः
bheruṃḍajānābhinayapravṛtte medovasāmāṃsasupūyamadhye |
kravyādasaṃghātasamākule tu bhayaṃkare śoṇitakardame tu
||10||भेरुंडजानाभिनयप्रवृत्ते मेदोवसामांससुपूयमध्ये ।
क्रव्यादसंघातसमाकुले तु भयंकरे शोणितकर्दमे तु
bhagnaistu daityairbhagavān pinākī vrataṃ mahāpāśupataṃ sughoram |
priyeḥ mayā yatkṛtapūrvamāsīddākṣāyaṇīṃ prāha susāṃtvayitvā
||11||भग्नैस्तु दैत्यैर्भगवान् पिनाकी व्रतं महापाशुपतं सुघोरम् ।
प्रियेः मया यत्कृतपूर्वमासीद्दाक्षायणीं प्राह सुसांत्वयित्वा
śiva uvāca
tasmādbalaṃ yanmama tatpraṇaṣṭaṃ martyairamartyasya yataḥ prapātaḥ |
puṇyakṣayāhī graha eva jāto divāniśaṃ devi tava prasaṃgāt
||12||तस्माद्बलं यन्मम तत्प्रणष्टं मर्त्यैरमर्त्यस्य यतः प्रपातः ।
पुण्यक्षयाही ग्रह एव जातो दिवानिशं देवि तव प्रसंगात्
utpādya divyaṃ paramādbhutaṃ tu punarvaraṃ ghorataraṃ ca gatvā |
tasmādvrataṃ ghorataraṃ carāmi sunirbhayaḥ sundari vai viśokā
||13||उत्पाद्य दिव्यं परमाद्भुतं तु पुनर्वरं घोरतरं च गत्वा ।
तस्माद्व्रतं घोरतरं चरामि सुनिर्भयः सुन्दरि वै विशोका
sanatkumāra uvāca
etāvaduktvā vacanaṃ mahātmā upādya ghoṣaṃ śanakaiścakāra |
sa tatra gatvā vratamugradīpto gato vanaṃ puṇyatamaṃ sughoram
||14||एतावदुक्त्वा वचनं महात्मा उपाद्य घोषं शनकैश्चकार ।
स तत्र गत्वा व्रतमुग्रदीप्तो गतो वनं पुण्यतमं सुघोरम्
cartuṃ hi śakyaṃ tu surāsurairyatra tādṛśaṃ varṣasahasramātram |
sā pārvatī maṃdaraparvatasthā pratīkṣyamāṇāgamanaṃ bhavasya
||15||चर्तुं हि शक्यं तु सुरासुरैर्यत्र तादृशं वर्षसहस्रमात्रम् ।
सा पार्वती मंदरपर्वतस्था प्रतीक्ष्यमाणागमनं भवस्य
pativratā śīlaguṇopapannā ekākinī nityamatho vibhītā |
guhāṃtare duḥkhaparā babhūva saṃrakṣitā sā sutavīrakeṇa
||16||पतिव्रता शीलगुणोपपन्ना एकाकिनी नित्यमथो विभीता ।
गुहांतरे दुःखपरा बभूव संरक्षिता सा सुतवीरकेण
tatassa daityo varadānamattastairyodhamukhyaissahito guhāṃ tām |
vibhinnadhairyaḥ punarājagāma śilīmukhairmārasamudbhavaiśca
||17||ततस्स दैत्यो वरदानमत्तस्तैर्योधमुख्यैस्सहितो गुहां ताम् ।
विभिन्नधैर्यः पुनराजगाम शिलीमुखैर्मारसमुद्भवैश्च
atyadbhutaṃ tatra cakāra yuddhaṃ hitvā tadā bhojanapānanidrāḥ |
rātriṃ divaṃ paṃcaśatāni paṃca kruddhassa sainyaissaha vīrakeṇa
||18||अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं हित्वा तदा भोजनपाननिद्राः ।
रात्रिं दिवं पंचशतानि पंच क्रुद्धस्स सैन्यैस्सह वीरकेण
khaḍgaissakuṃtaissaha bhiṃdipālargadābhuśuṃḍībhiratho prakāṃḍaiḥ |
śilīmukhairarddhaśaśībhirugrairvitastibhiḥ kūrmamukhairjvaladbhiḥ
||19||खड्गैस्सकुंतैस्सह भिंदिपालर्गदाभुशुंडीभिरथो प्रकांडैः ।
शिलीमुखैरर्द्धशशीभिरुग्रैर्वितस्तिभिः कूर्ममुखैर्ज्वलद्भिः
nārācamukhyai niśitaiśca śūlaiḥ paraśvadhaistomaramudgaraiśca |
khaḍgairguḍaiḥ parvatapādapaiśca divyairathāstrairarapi daityasaṃghaiḥ
||20||नाराचमुख्यै निशितैश्च शूलैः परश्वधैस्तोमरमुद्गरैश्च ।
खड्गैर्गुडैः पर्वतपादपैश्च दिव्यैरथास्त्रैररपि दैत्यसंघैः
na dīdhitirbhinnatanuḥ papāta dvāraṃ guhāyā pihitaṃ samastam |
tairāyudhairdaityabhujaprayuktairguhāmukhe mūrchita eva paścāt
||21||न दीधितिर्भिन्नतनुः पपात द्वारं गुहाया पिहितं समस्तम् ।
तैरायुधैर्दैत्यभुजप्रयुक्तैर्गुहामुखे मूर्छित एव पश्चात्
ācchāditaṃ vīrakamastrajālairdaityaiśca sarvaistu muhūrtamātram |
apāvṛtaṃ kartumaśakyamāsīnnirīkṣya devī ditijān sughorān
||22||आच्छादितं वीरकमस्त्रजालैर्दैत्यैश्च सर्वैस्तु मुहूर्तमात्रम् ।
अपावृतं कर्तुमशक्यमासीन्निरीक्ष्य देवी दितिजान् सुघोरान्
bhayena sasmāra pitāmahaṃ tu devī sakhībhissahitā ca viṣṇum |
sainyaṃ ca madvīravarasya sarvaṃ sasmārayāmāsa guhāṃtarasthā
||23||भयेन सस्मार पितामहं तु देवी सखीभिस्सहिता च विष्णुम् ।
सैन्यं च मद्वीरवरस्य सर्वं सस्मारयामास गुहांतरस्था
brahmā tayā saṃsmṛtamātra eva strīrūpadhārī bhagavāṃśca viṣṇuḥ |
indraśca sarveḥ saha sainyakaiśca strīrūpamāsthāya samāgatāste
||24||ब्रह्मा तया संस्मृतमात्र एव स्त्रीरूपधारी भगवांश्च विष्णुः ।
इन्द्रश्च सर्वेः सह सैन्यकैश्च स्त्रीरूपमास्थाय समागतास्ते
bhūtvā striyaste viviśustadānīṃ munīndrasaṃghāśca mahānubhāvāḥ |
siddhāśca nāgāstvatha guhyakāśca guhāṃtaraṃ parvatarājaputryāḥ
||25||भूत्वा स्त्रियस्ते विविशुस्तदानीं मुनीन्द्रसंघाश्च महानुभावाः ।
सिद्धाश्च नागास्त्वथ गुह्यकाश्च गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्याः
yasmātsurājya sanasaṃsthitānāmaṃtaḥ pure saṃgamanaṃ viruddham |
tatassahasrāṇi nitaṃbinīnāmanaṃtasaṃkhyānyapi darśayaṃtyaḥ
||26||यस्मात्सुराज्य सनसंस्थितानामंतः पुरे संगमनं विरुद्धम् ।
ततस्सहस्राणि नितंबिनीनामनंतसंख्यान्यपि दर्शयंत्यः
rūpāṇi divyāni mahādbhutāni gaurye guhāyāṃ tu savīrakāryaiḥ |
striyaḥ prahṛṣṭā girirājakanyā guhāṃtaraṃ parvatarājaputryā
||27||रूपाणि दिव्यानि महाद्भुतानि गौर्ये गुहायां तु सवीरकार्यैः ।
स्त्रियः प्रहृष्टा गिरिराजकन्या गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्या
strībhissahasraiśca śatairanekairneduśca kalpāṃtarameghaghoṣāḥ |
bheryyaśca saṃgrāmajayapradāstu dhmātāssuśaṃkhāḥ sunitambinībhiḥ
||28||स्त्रीभिस्सहस्रैश्च शतैरनेकैर्नेदुश्च कल्पांतरमेघघोषाः ।
भेर्य्यश्च संग्रामजयप्रदास्तु ध्मातास्सुशंखाः सुनितम्बिनीभिः
mūrchāṃ vihāyādbhuta caṃḍavīryassa vīrako vai purataḥ sthitastu |
pragṛhya śastrāṇi mahārathānāṃ taireva śastrairditijaṃ jaghāna
||29||मूर्छां विहायाद्भुत चंडवीर्यस्स वीरको वै पुरतः स्थितस्तु ।
प्रगृह्य शस्त्राणि महारथानां तैरेव शस्त्रैर्दितिजं जघान
brāhmī tato daṃḍa karā viruddhā gaurī tadā krodhaparītacetāḥ |
nārāyaṇī śaṃkhagadāsucakradhanurddharā pūritabāhudaṃḍā
||30||ब्राह्मी ततो दंड करा विरुद्धा गौरी तदा क्रोधपरीतचेताः ।
नारायणी शंखगदासुचक्रधनुर्द्धरा पूरितबाहुदंडा
viniryayau lāṃgaladaṇḍahastā vyomālakā kāṃcanatulyavarṇā |
dhārāsahasrākulamugravegaṃ baiḍaujasī vajrakarā tadānīm
||31||विनिर्ययौ लांगलदण्डहस्ता व्योमालका कांचनतुल्यवर्णा ।
धारासहस्राकुलमुग्रवेगं बैडौजसी वज्रकरा तदानीम्
sahasranetrā yudhi susthirā ca sadurjayā daityaśatairadhṛṣyā |
vaiśvānarī śaktirasaumyavaktrā yāmyā ca daṃḍodyatapāṇirugrā
||32||सहस्रनेत्रा युधि सुस्थिरा च सदुर्जया दैत्यशतैरधृष्या ।
वैश्वानरी शक्तिरसौम्यवक्त्रा याम्या च दंडोद्यतपाणिरुग्रा
sutīkṣṇakhaṅgodyatapāṇirūpā samāyayau nairṛti ghoracāpā |
toyālikā vāraṇapāśahastā vinirgatā yuddhamabhīpsamānā
||33||सुतीक्ष्णखङ्गोद्यतपाणिरूपा समाययौ नैर्ऋति घोरचापा ।
तोयालिका वारणपाशहस्ता विनिर्गता युद्धमभीप्समाना
pracaṃḍavātaprabhavā ca devī kṣudhāvapustvaṃkuśapāṇi reva |
kalpāntavahnipratimāṃ gadāṃ ca pāṇau gṛhītvā dhanadodbhavā ca
||34||प्रचंडवातप्रभवा च देवी क्षुधावपुस्त्वंकुशपाणि रेव ।
कल्पान्तवह्निप्रतिमां गदां च पाणौ गृहीत्वा धनदोद्भवा च
yākṣeśvarī tīkṣṇamukhā virūpā nakhāyudhā nāgabhayaṃkarī ca |
etāstathānyāśśataśo hi devyaḥ sunirgatāḥ saṃkulayuddhabhūmim
||35||याक्षेश्वरी तीक्ष्णमुखा विरूपा नखायुधा नागभयंकरी च ।
एतास्तथान्याश्शतशो हि देव्यः सुनिर्गताः संकुलयुद्धभूमिम्
dṛṣṭvā ca tatsainyamanaṃtapāraṃ vivarṇavarṇāśca suvismitāśca |
samākulāssaṃcakitābhayādvai devyo babhūburhṛdadīnasattvāḥ
||36||दृष्ट्वा च तत्सैन्यमनंतपारं विवर्णवर्णाश्च सुविस्मिताश्च ।
समाकुलास्संचकिताभयाद्वै देव्यो बभूबुर्हृददीनसत्त्वाः
cakrussamādhāya manassamastāstā devavadhvo vidhiśaktimukhyāḥ |
susaṃmata tvena girīśaputryāḥ senāpatirvīrasughoravīryaḥ
||37||चक्रुस्समाधाय मनस्समस्तास्ता देववध्वो विधिशक्तिमुख्याः ।
सुसंमत त्वेन गिरीशपुत्र्याः सेनापतिर्वीरसुघोरवीर्यः
cakrurmahāyuddhamabhūtapūrvaṃ nidhāya buddhau ditijāḥ pradhānāḥ |
nivartanaṃ mṛtyumathātmanaśca nārībhiranye varadānasattvāḥ
||38||चक्रुर्महायुद्धमभूतपूर्वं निधाय बुद्धौ दितिजाः प्रधानाः ।
निवर्तनं मृत्युमथात्मनश्च नारीभिरन्ये वरदानसत्त्वाः
atyadbhutaṃ tatra cakāra yuddhaṃ gaurī tadānīṃ sahitā sakhībhiḥ |
kṛtvā raṇe cādbhutabuddhiśauṇḍaṃ senāpatiṃ vīrakaghoravīryam
||39||अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं गौरी तदानीं सहिता सखीभिः ।
कृत्वा रणे चाद्भुतबुद्धिशौण्डं सेनापतिं वीरकघोरवीर्यम्
hiraṇyanetrātmaja eva bhūpaścakre mahāvyūhamaraṃ sukarmā |
saṃbhāvya viṣṇuṃ ca nirīkṣya yāmyāṃ sudāruṇaṃ tadgilanāmadheyam
||40||हिरण्यनेत्रात्मज एव भूपश्चक्रे महाव्यूहमरं सुकर्मा ।
संभाव्य विष्णुं च निरीक्ष्य याम्यां सुदारुणं तद्गिलनामधेयम्
mukhaṃ karālaṃ vidhisevayāsya tasmin kṛte bhagavānājagāma |
kalpāntaghorārkasahasrakāṃtikīrṇañca vai kupitaḥ kṛtti vāsāḥ
||41||मुखं करालं विधिसेवयास्य तस्मिन् कृते भगवानाजगाम ।
कल्पान्तघोरार्कसहस्रकांतिकीर्णञ्च वै कुपितः कृत्ति वासाः
gate tato varṣasahasramātre tamāgataṃ prekṣya maheśvaraṃ ca |
cakrurmahāyuddhamatīvamātraṃ nāryaḥ prahṛṣṭāssaha vīrakeṇa
||42||गते ततो वर्षसहस्रमात्रे तमागतं प्रेक्ष्य महेश्वरं च ।
चक्रुर्महायुद्धमतीवमात्रं नार्यः प्रहृष्टास्सह वीरकेण
praṇamya gaurī giriśaṃ ca mūrdhnā saṃdarśayan bharturatīva śauryamam |
gaurī prayuddhaṃ ca cakāra hṛṣṭā harastataḥ parvatarājaputrīm
||43||प्रणम्य गौरी गिरिशं च मूर्ध्ना संदर्शयन् भर्तुरतीव शौर्यमम् ।
गौरी प्रयुद्धं च चकार हृष्टा हरस्ततः पर्वतराजपुत्रीम्
kaṃṭhe gṛhītvā tu guhāṃ praviṣṭo ramāsahasrāṇi visarjitāni |
gaurī ca sanmānaśataiḥ prapūjya guhāmukhe vīrakameva sthāpayan
||44||कंठे गृहीत्वा तु गुहां प्रविष्टो रमासहस्राणि विसर्जितानि ।
गौरी च सन्मानशतैः प्रपूज्य गुहामुखे वीरकमेव स्थापयन्
tato na gaurīṃ giriśaṃ ca dṛṣṭvā'sureśvaro nītivicakṣaṇo hi |
drutaṃ svadūtaṃ vidhasākhyameva sa preṣayāmāsa śivopakaṃṭham
||45||ततो न गौरीं गिरिशं च दृष्ट्वाऽसुरेश्वरो नीतिविचक्षणो हि ।
द्रुतं स्वदूतं विधसाख्यमेव स प्रेषयामास शिवोपकंठम्
taistaiḥ prahārairapi jarja rāṃgastasmin raṇe devagaṇeritairyaḥ |
jagāda vākyaṃ tu sagarvamugraṃ praviśya śaṃbhuṃ praṇipatya mūrdhnā
||46||तैस्तैः प्रहारैरपि जर्ज रांगस्तस्मिन् रणे देवगणेरितैर्यः ।
जगाद वाक्यं तु सगर्वमुग्रं प्रविश्य शंभुं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
dūta uvāca
saṃpreṣitohaṃ viviśe guhāṃtu hyaṣau'ndhakastvāṃ samuvāca vākyam |
nāryā na kāryaṃ tava kiṃcidastivimuca nārīṃ taruṇīṃ surūpām
||47||संप्रेषितोहं विविशे गुहांतु ह्यषौऽन्धकस्त्वां समुवाच वाक्यम् ।
नार्या न कार्यं तव किंचिदस्तिविमुच नारीं तरुणीं सुरूपाम्
prāyobhavāstāpasastajjuṣasva kṣāṃtaṃ mayā yatkamanīyamantaḥ |
munirvirodhavya iti praciṃtya na tvaṃ munistāpasa kiṃ tu śatruḥ
||48||प्रायोभवास्तापसस्तज्जुषस्व क्षांतं मया यत्कमनीयमन्तः ।
मुनिर्विरोधव्य इति प्रचिंत्य न त्वं मुनिस्तापस किं तु शत्रुः
atīva?? daityeṣu mahāvirodhī yudhyasva vegena mayā pramathya |
nayāmi pātālatalānurūpaṃ yamakṣayaṃ tāpasa dhūrta hi tvām
||49||अतीव?? दैत्येषु महाविरोधी युध्यस्व वेगेन मया प्रमथ्य ।
नयामि पातालतलानुरूपं यमक्षयं तापस धूर्त हि त्वाम्
sanatkumāra uvāca
etadvaco dūtamukhānniśamya kapālamālī tamuvāca kopāt |
jvalanviṣādena mahāṃstrinetrassatāṃ gatirduṣṭamadaprahartā
||50||एतद्वचो दूतमुखान्निशम्य कपालमाली तमुवाच कोपात् ।
ज्वलन्विषादेन महांस्त्रिनेत्रस्सतां गतिर्दुष्टमदप्रहर्ता
śiva uvāca
vyaktaṃ vacaste tadatīva cograṃ proktaṃ hi tattvaṃ tvaritaṃ prayāhi |
kuruṣva yuddhaṃ hi mayā prasahya yadi praśaktosi balena hi tvam
||51||व्यक्तं वचस्ते तदतीव चोग्रं प्रोक्तं हि तत्त्वं त्वरितं प्रयाहि ।
कुरुष्व युद्धं हि मया प्रसह्य यदि प्रशक्तोसि बलेन हि त्वम्
yaḥ syādaśakto bhuvi tasya kortho dārairdhanairvā sumanoharaiśca |
āyāṃtu daityāśca balena mattā vicāryamevaṃ tu kṛtaṃ mayai tat
||52||यः स्यादशक्तो भुवि तस्य कोर्थो दारैर्धनैर्वा सुमनोहरैश्च ।
आयांतु दैत्याश्च बलेन मत्ता विचार्यमेवं तु कृतं मयै तत्
śarīrayātrāpi kutastvaśakteḥ kurvantu yadyadvihitaṃ tu teṣām |
mamāpi yadyatkaraṇīyamasti tattattkariṣyāmi na saṃśa yotra
||53||शरीरयात्रापि कुतस्त्वशक्तेः कुर्वन्तु यद्यद्विहितं तु तेषाम् ।
ममापि यद्यत्करणीयमस्ति तत्तत्त्करिष्यामि न संश योत्र
sanatkumāra uvāca
etadvacastadvidhasopi tasmācchrutvā harānnirgata eva hṛṣṭaḥ |
prāgāttato garjitahuṃkṛtāni kurvaṃstatodaityapatessakāśam
||54||एतद्वचस्तद्विधसोपि तस्माच्छ्रुत्वा हरान्निर्गत एव हृष्टः ।
प्रागात्ततो गर्जितहुंकृतानि कुर्वंस्ततोदैत्यपतेस्सकाशम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe yuddhaprāraṃbhadūtasamvādavarṇanaṃnāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 45 ||