jalaṃdharavarṇanam
vyāsa uvāca
vidheḥ śreṣṭhasuta prājñaḥ katheyaṃ śrāvitādbhutā |
tataśca kimabhūdājau kathaṃ daityo hato vada
||1||विधेः श्रेष्ठसुत प्राज्ञः कथेयं श्राविताद्भुता ।
ततश्च किमभूदाजौ कथं दैत्यो हतो वद
sanatkumāra uvāca
adṛśya girijāṃ tatra daityendre raṇamāgate |
gāṃdharve ca vilīne hi caitanyo'bhūdvṛṣadhvajaḥ
||2||अदृश्य गिरिजां तत्र दैत्येन्द्रे रणमागते ।
गांधर्वे च विलीने हि चैतन्योऽभूद्वृषध्वजः
aṃtardhānagatāṃ māyāṃ dṛṣṭvā buddho hi śaṃkaraḥ |
cukrodhātīva saṃhārī laukikīṃ gatimāśritaḥ
||3||अंतर्धानगतां मायां दृष्ट्वा बुद्धो हि शंकरः ।
चुक्रोधातीव संहारी लौकिकीं गतिमाश्रितः
tataśśivo vismitamānasaḥ punarjagāma yuddhāya jalaṃdharaṃ ruṣā |
sa cāpi daityaḥ punarāgataṃ śivaṃ dṛṣṭvā śaroghaissamavākiradraṇe
||4||ततश्शिवो विस्मितमानसः पुनर्जगाम युद्धाय जलंधरं रुषा ।
स चापि दैत्यः पुनरागतं शिवं दृष्ट्वा शरोघैस्समवाकिरद्रणे
kṣiptaṃ prabhustaṃ śarajālamugraṃ jalaṃdhareṇātibalīyasā haraḥ |
praciccheda śarairvarairnijairnacitramatra tribhavaprahaṃtuḥ
||5||क्षिप्तं प्रभुस्तं शरजालमुग्रं जलंधरेणातिबलीयसा हरः ।
प्रचिच्छेद शरैर्वरैर्निजैर्नचित्रमत्र त्रिभवप्रहंतुः
tato jalaṃdharo dṛṣṭvā rudrmadbhutavikramam |
cakāra māyayā gaurīṃ tryambakaṃ mohayanniva
||6||ततो जलंधरो दृष्ट्वा रुद्र्मद्भुतविक्रमम् ।
चकार मायया गौरीं त्र्यम्बकं मोहयन्निव
rathopari gatāṃ baddhāṃ rudaṃtīṃ pārvatīṃ śivaḥ |
niśuṃbha śuṃbhadaityaiśca badhyamānāṃ dadarśa saḥ
||7||रथोपरि गतां बद्धां रुदंतीं पार्वतीं शिवः ।
निशुंभ शुंभदैत्यैश्च बध्यमानां ददर्श सः
gaurīṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā laukikīṃ darśayangatim |
babhūva prākṛta iva śivopyudvignamānasaḥ
||8||गौरीं तथाविधां दृष्ट्वा लौकिकीं दर्शयन्गतिम् ।
बभूव प्राकृत इव शिवोप्युद्विग्नमानसः
avāṅmukhasthitastūṣṇīṃ nānālīlāviśāradaḥ |
śithilāṃgo viṣaṇṇātmā vismṛtya svaparākramam
||9||अवाङ्मुखस्थितस्तूष्णीं नानालीलाविशारदः ।
शिथिलांगो विषण्णात्मा विस्मृत्य स्वपराक्रमम्
tato jalaṃdharo vegāttribhirvivyādha sāyakaiḥ |
āpuṃkhamagnaistaṃ rudraṃ śirasyurasi codare
||10||ततो जलंधरो वेगात्त्रिभिर्विव्याध सायकैः ।
आपुंखमग्नैस्तं रुद्रं शिरस्युरसि चोदरे
tato rudro mahālīlo jñānatattvaḥ kṣaṇātprabhuḥ |
raudrarūpadharo jāto jvālāmālātibhīṣaṇaḥ
||11||ततो रुद्रो महालीलो ज्ञानतत्त्वः क्षणात्प्रभुः ।
रौद्ररूपधरो जातो ज्वालामालातिभीषणः
tasyātīva mahāraudrarūpaṃ dṛṣṭvā mahāsurāḥ |
na śekuḥ pramukhe sthātuṃ bhejire te diśo daśa
||12||तस्यातीव महारौद्ररूपं दृष्ट्वा महासुराः ।
न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भेजिरे ते दिशो दश
niśuṃbhaśuṃbhāvapi yau vikhyātau vīrasattamau |
āpe tau śekaturnaiva raṇe sthātuṃ munīśvara
||13||निशुंभशुंभावपि यौ विख्यातौ वीरसत्तमौ ।
आपे तौ शेकतुर्नैव रणे स्थातुं मुनीश्वर
jalaṃdharakṛtā māyāṃtarhitābhūcca tatkṣaṇam |
hāhākāro mahānāsītsaṃgrāme sarvatomukhe
||14||जलंधरकृता मायांतर्हिताभूच्च तत्क्षणम् ।
हाहाकारो महानासीत्संग्रामे सर्वतोमुखे
tataśśāpaṃ dadau rudrastayośśuṃbhaniśuṃbhayoḥ |
palāyamānau tau dṛṣṭvā dhikkṛtya krodhasaṃyutaḥ
||15||ततश्शापं ददौ रुद्रस्तयोश्शुंभनिशुंभयोः ।
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा धिक्कृत्य क्रोधसंयुतः
rudra uvāca
yuvāṃ duṣṭāvatikhalāvaparādhakarau mama |
pārvatīdaṃḍadātārau raṇādasmātparāṅmukhau
||16||युवां दुष्टावतिखलावपराधकरौ मम ।
पार्वतीदंडदातारौ रणादस्मात्पराङ्मुखौ
parāṅmukho na haṃtavya iti vadhyau na me yuvām |
mama yuddhādatikrāṃtau gauryyā vadhyau bhaviṣyataḥ
||17||पराङ्मुखो न हंतव्य इति वध्यौ न मे युवाम् ।
मम युद्धादतिक्रांतौ गौर्य्या वध्यौ भविष्यतः
evaṃ vadati gaurīśe sindhuputro jalaṃdharaḥ |
cukrodhātīva rudrāya jvalajjvalanasannibhaḥ
||18||एवं वदति गौरीशे सिन्धुपुत्रो जलंधरः ।
चुक्रोधातीव रुद्राय ज्वलज्ज्वलनसन्निभः
rudre raṇe mahāvegādvavarṣa niśitāñcharān |
bāṇāṃdhakārasaṃchannaṃ tathā bhūmitalaṃ hyabhūt
||19||रुद्रे रणे महावेगाद्ववर्ष निशिताञ्छरान् ।
बाणांधकारसंछन्नं तथा भूमितलं ह्यभूत्
yāvadrudraḥ praciccheda tasya bāṇagaṇāndrutam |
tāvatsaparigheṇāśu jaghāna vṛṣabhaṃ balī
||20||यावद्रुद्रः प्रचिच्छेद तस्य बाणगणान्द्रुतम् ।
तावत्सपरिघेणाशु जघान वृषभं बली
vṛṣastena prahāreṇa paravṛtto raṇāṃgaṇāt |
rudreṇa kṛśyamāṇo'pi na tasthau raṇabhūmiṣu
||21||वृषस्तेन प्रहारेण परवृत्तो रणांगणात् ।
रुद्रेण कृश्यमाणोऽपि न तस्थौ रणभूमिषु
atha loke mahārudrassvīyaṃ tejo'tidussaham |
darśayāmāsa sarvasmai satyametanmunīśvara
||22||अथ लोके महारुद्रस्स्वीयं तेजोऽतिदुस्सहम् ।
दर्शयामास सर्वस्मै सत्यमेतन्मुनीश्वर
tataḥ paramasaṃkruddho rudro raudravapurdharaḥ |
pralayānalavaddhoro babhūva sahasā prabhuḥ
||23||ततः परमसंक्रुद्धो रुद्रो रौद्रवपुर्धरः ।
प्रलयानलवद्धोरो बभूव सहसा प्रभुः
dṛṣṭvā puraḥ sthitaṃ daityaṃ meghakūṭamiva sthitam |
avadhyatvamapi śrutvāpyanyairabhyudyato'bhavat
||24||दृष्ट्वा पुरः स्थितं दैत्यं मेघकूटमिव स्थितम् ।
अवध्यत्वमपि श्रुत्वाप्यन्यैरभ्युद्यतोऽभवत्
brahmaṇo vacanaṃ rakṣanrakṣako jagatāṃ prabhuḥ |
hṛdānugrahamātanvaṃstadvadhāya mano dadhat
||25||ब्रह्मणो वचनं रक्षन्रक्षको जगतां प्रभुः ।
हृदानुग्रहमातन्वंस्तद्वधाय मनो दधत्
kopaṃ kṛtvā paraṃ śūlī pādāṃguṣṭhena līlayā |
mahāṃbhasi cakārāśu rathāṃgaṃ raudramadbhutam
||26||कोपं कृत्वा परं शूली पादांगुष्ठेन लीलया ।
महांभसि चकाराशु रथांगं रौद्रमद्भुतम्
kṛtvārṇavāṃbhasi śitaṃ bhagavānrathāṃgaṃ smṛtvā jagattrayamanena hataṃ purāriḥ |
dakṣāndhakāṃtakapuratrayayajñahaṃtā lokatrayāṃtakakaraḥ prahasannuvāca
||27||कृत्वार्णवांभसि शितं भगवान्रथांगं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हतं पुरारिः ।
दक्षान्धकांतकपुरत्रययज्ञहंता लोकत्रयांतककरः प्रहसन्नुवाच
mahārudra uvāca
pādena nirmitaṃ cakraṃ jalaṃdhara mahāmbhasi |
balavānyadi coddharttuṃ tiṣṭha yoddhuṃ na cānyathā
||28||पादेन निर्मितं चक्रं जलंधर महाम्भसि ।
बलवान्यदि चोद्धर्त्तुं तिष्ठ योद्धुं न चान्यथा
sanatkumāra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā krodhenādīptalocanaḥ |
pradahanniva cakṣurbhyāṃ prāhālokya sa śaṃkaram
||29||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः ।
प्रदहन्निव चक्षुर्भ्यां प्राहालोक्य स शंकरम्
jalaṃdhara uvāca
rekhāmuddhṛtya hatvā ca sagaṇaṃ tvāṃ hi śaṃkara |
hatvā lokānsuraissārddhaṃ svabhāgaṃ garuḍo yathā
||30||रेखामुद्धृत्य हत्वा च सगणं त्वां हि शंकर ।
हत्वा लोकान्सुरैस्सार्द्धं स्वभागं गरुडो यथा
haṃtuṃ carācaraṃ sarvaṃ samartho'haṃ savāsavam |
ko maheśvara madbāṇairabhedyo bhuvanatraye |
bālabhāvena bhagavāṃtapasaiva vinirjitaḥ |
brahmā baliṣṭhaḥ sthāne me munibhissurapuṃgavaiḥ
||32||हंतुं चराचरं सर्वं समर्थोऽहं सवासवम् ।
को महेश्वर मद्बाणैरभेद्यो भुवनत्रये ।
बालभावेन भगवांतपसैव विनिर्जितः ।
ब्रह्मा बलिष्ठः स्थाने मे मुनिभिस्सुरपुंगवैः
dagdhaṃ kṣaṇena sakalaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
tapasā kiṃ tvayā rudra nirjito bhagavānapi
||33||दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि
indrāgniyamavitteśavāyuvārīśvarādayaḥ |
na sehire yathā nāgā gaṃdhaṃ pakṣipateriva
||34||इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः ।
न सेहिरे यथा नागा गंधं पक्षिपतेरिव
na labdhaṃ divi bhūmau ca vāhanaṃ mama śaṃkara |
samastānparvatānprāpya dharṣitāśca gaṇeśvarāḥ
||35||न लब्धं दिवि भूमौ च वाहनं मम शंकर ।
समस्तान्पर्वतान्प्राप्य धर्षिताश्च गणेश्वराः
girīndro mandaraḥ śrīmānnīlo merussuśobhanaḥ |
dharṣito bāhudaṇḍena kaṇḍā utsarpaṇāya me
||36||गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान्नीलो मेरुस्सुशोभनः ।
धर्षितो बाहुदण्डेन कण्डा उत्सर्पणाय मे
gaṃgā niruddhā bāhubhyāṃ līlārthaṃ himavadgirau |
aroṇāṃ mama bhṛtyaiśca jayo labdho divaukasāt
||37||गंगा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ ।
अरोणां मम भृत्यैश्च जयो लब्धो दिवौकसात्
vaḍavāyā mukhaṃ baddhaṃ gṛhītvā tāṃ kareṇa tu |
tatkṣaṇādeva sakalamekārṇavamabhūttadā
||38||वडवाया मुखं बद्धं गृहीत्वा तां करेण तु ।
तत्क्षणादेव सकलमेकार्णवमभूत्तदा
airāvatādayo nāgāḥ kṣiptāḥ sindhujalopari |
saratho bhagavānindraḥ kṣiptaśca śatayojanam
||39||ऐरावतादयो नागाः क्षिप्ताः सिन्धुजलोपरि ।
सरथो भगवानिन्द्रः क्षिप्तश्च शतयोजनम्
garuḍo'pi mayā baddho nāgapāśena viṣṇunā |
urvaśyādyā mayānītā nāryaḥ kārāgṛhāṃtaram
||40||गरुडोऽपि मया बद्धो नागपाशेन विष्णुना ।
उर्वश्याद्या मयानीता नार्यः कारागृहांतरम्
māṃ na jānāsi rudra tvaṃ trailokyajayakāriṇām |
jalaṃdharaṃ mahādaityaṃ siṃdhuputraṃ mahābalam
||41||मां न जानासि रुद्र त्वं त्रैलोक्यजयकारिणाम् ।
जलंधरं महादैत्यं सिंधुपुत्रं महाबलम्
sanatkumāra uvāca
ityuktvātha mahādevaṃ tadā vāridhinandanaḥ |
na cacāla na sasmāra nihatāndānavānyudhi
||42||इत्युक्त्वाथ महादेवं तदा वारिधिनन्दनः ।
न चचाल न सस्मार निहतान्दानवान्युधि
durmadenāvinītena dorbhyāmāsphoṭya dorbalāt |
tiraskṛto mahādevo vacanaiḥ kaṭukākṣaraiḥ
||43||दुर्मदेनाविनीतेन दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् ।
तिरस्कृतो महादेवो वचनैः कटुकाक्षरैः
tacchrutvā daityavacanamamaṃgalamatīritam |
vijahāsa mahādevāḥ paramaṃ krodhamādadhe
||44||तच्छ्रुत्वा दैत्यवचनममंगलमतीरितम् ।
विजहास महादेवाः परमं क्रोधमादधे
sudarśanākhyaṃ yaccakraṃ padāṃguṣṭhavinirmitam |
jagrāha tatkare rudrastena haṃtuṃ samudyataḥ
||45||सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं पदांगुष्ठविनिर्मितम् ।
जग्राह तत्करे रुद्रस्तेन हंतुं समुद्यतः
sudarśanākhyaṃ taccakraṃ cikṣepa bhagavānharaḥ |
koṭisūryapratīkāśaṃ pralayānalasannibham
||46||सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं चिक्षेप भगवान्हरः ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्
pradahadrodasī vegāttadāsādya jalaṃdharam |
jahāra tacchiro vegānmahadāyatalocanam
||47||प्रदहद्रोदसी वेगात्तदासाद्य जलंधरम् ।
जहार तच्छिरो वेगान्महदायतलोचनम्
rathātkāyaḥ papātorvyāṃ nādayanvasudhātalam |
śiraścāpyabdhiputrasya hāhākāro mahānabhūt
||48||रथात्कायः पपातोर्व्यां नादयन्वसुधातलम् ।
शिरश्चाप्यब्धिपुत्रस्य हाहाकारो महानभूत्
dvidhā papāta taddeho hyaṃjanādririvācalaḥ |
kuliśena yathā vārāṃnidhau girivaro dvidhā
||49||द्विधा पपात तद्देहो ह्यंजनाद्रिरिवाचलः ।
कुलिशेन यथा वारांनिधौ गिरिवरो द्विधा
tasya raudreṇa raktena sampūrṇamabhavajjagat |
tatassamastā pṛthivī vikṛtābhūnmunīśvara
||50||तस्य रौद्रेण रक्तेन सम्पूर्णमभवज्जगत् ।
ततस्समस्ता पृथिवी विकृताभून्मुनीश्वर
tadraktamakhilaṃ rudraniyogānmāṃsameva ca |
mahārauravamāsādya raktakuṃḍamabhūdiha
||51||तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च ।
महारौरवमासाद्य रक्तकुंडमभूदिह
tattejo nirgataṃ dehādrudre ca layamāgamat |
vṛndādehodbhavaṃ yadvadgauryyāṃ hi vilayaṃ gatam
||52||तत्तेजो निर्गतं देहाद्रुद्रे च लयमागमत् ।
वृन्दादेहोद्भवं यद्वद्गौर्य्यां हि विलयं गतम्
jalaṃdharaṃ hataṃ dṛṣṭvā devagandharvapannagāḥ |
abhavansuprasannāśca sādhu deveti cābruvan
||53||जलंधरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपन्नगाः ।
अभवन्सुप्रसन्नाश्च साधु देवेति चाब्रुवन्
sarve prasannatāṃ yātā devasiddhamunīśvarāḥ |
puṣpavṛṣṭiṃ prakurvāṇāstadyaśo jaguruccakaiḥ
||54||सर्वे प्रसन्नतां याता देवसिद्धमुनीश्वराः ।
पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणास्तद्यशो जगुरुच्चकैः
devāṃganā mahāmodānnanṛtuḥ premavihvalāḥ |
kalasvarāḥ kalapadaṃ kinnaraissaha saṃjaguḥ
||55||देवांगना महामोदान्ननृतुः प्रेमविह्वलाः ।
कलस्वराः कलपदं किन्नरैस्सह संजगुः
diśaḥ prasedussarvāśca hate vṛndāpatau mune |
vavuḥ puṇyāssukhasparśā vāyavastrividhā api
||56||दिशः प्रसेदुस्सर्वाश्च हते वृन्दापतौ मुने ।
ववुः पुण्यास्सुखस्पर्शा वायवस्त्रिविधा अपि
candramāḥ śītatāṃ yāto ravistepe sutejasā |
agnayo jajvaluśśāṃtā babhūva vikṛtaṃ nabhaḥ
||57||चन्द्रमाः शीततां यातो रविस्तेपे सुतेजसा ।
अग्नयो जज्वलुश्शांता बभूव विकृतं नभः
evaṃ trailokyamakhilaṃ svāsthyamāpādhikaṃ mune |
hate'bdhitanaye tasminhareṇānatamūrtinā
||58||एवं त्रैलोक्यमखिलं स्वास्थ्यमापाधिकं मुने ।
हतेऽब्धितनये तस्मिन्हरेणानतमूर्तिना
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe jalaṃdharavarṇanaṃ nāma caturviśo'dhyāyaḥ || 24 ||