bho brahmanbhagavanpūrvaṃ śrutaṃ me brahmaputraka
vyāsa uvāca
bho brahmanbhagavanpūrvaṃ śrutaṃ me brahmaputraka |
jalaṃdharaṃ mahādaityamavadhīcchaṃkaraḥ prabhuḥ
||1||भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक ।
जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः
tattvaṃ vada mahāprājña caritaṃ śaśimaulinaḥ |
vistārapūrvakaṃ śṛṇvankastṛpyettadyaśo'malam
||2||तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः ।
विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्
sūta uvāca
ityevaṃ vyāsasaṃpṛṣṭo brahmaputro mahāmuniḥ |
uvācārthavadavyagraṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
||3||इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ।
उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः
sanatkumāra uvāca
ekadā jīvaśakrau ca bhaktyā paramayā mune |
darśanaṃ kartumīśasya kailāsaṃ jagmaturbhṛśam
||4||एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने ।
दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्
atha gurvindrayorjñātvāgamanaṃ śaṃkaraḥ prabhuḥ |
parīkṣituṃ tayorjñānaṃ svadarśanaratātmanoḥ
||5||अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः ।
परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः
digambaro'tha tanmārgamāruddhya sadgatissatām |
jaṭābaddhena śiraśātiṣṭhatsaṃśobhitānanaḥ
||6||दिगम्बरोऽथ तन्मार्गमारुद्ध्य सद्गतिस्सताम् ।
जटाबद्धेन शिरशातिष्ठत्संशोभिताननः
atha tau guruśakrau ca kurvaṃtau gamanaṃ mudā |
ālokya puruṣaṃ bhīmaṃ mārgamadhye'dbhutākṛtim
||7||अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा ।
आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्
mahātejasvinaṃ śāṃtaṃ jaṭāsaṃbaddhamastakam |
mahābāhuṃ mahoraskaṃ gauraṃ nayanabhīṣaṇam
||8||महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् ।
महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्
atho puraṃdaro'pṛcchatsvādhikāreṇa durmadaḥ |
puruṣaṃ taṃ svamārgāṃtasthitamajñāya śaṃkaram
||9||अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः ।
पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम्
purandara uvāca
kastvaṃ bhoḥ kuta āyātaḥ kiṃ nāma vada tattvataḥ |
svasthānesaṃsthitaśśaṃbhu kiṃ vānyatra gataḥ prabhuḥ
||10||कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः ।
स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः
sanatkumāra uvāca
śakreṇetthaṃ sa pṛṣṭastu kiṃcinnovāca tāpasaḥ |
śakraḥ punarapṛcchadvai novāca sa digaṃbaraḥ
||11||शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः ।
शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः
punaḥ puraṃdaro'pṛcchllokānāmadhipeśvaraḥ |
tūṣṇīmāsa mahāyogī līlārūpadharaḥ prabhuḥ
||12||पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः ।
तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः
itthaṃ punaḥ punaḥ pṛṣṭaśśakreṇa sa digambaraḥ |
novāca kiṃcidbhagavāñchakrajñānaparīkṣayā
||13||इत्थं पुनः पुनः पृष्टश्शक्रेण स दिगम्बरः ।
नोवाच किंचिद्भगवाञ्छक्रज्ञानपरीक्षया
atha cukrodha deveśastrailokyaiśvaryagarvitaḥ |
uvāca vacanaṃ caiva taṃ nirbhartsya jaṭādharam
||14||अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः ।
उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्
indra uvāca
re mayā pṛcchyamāno'pi nottaraṃ dattavānasi |
atastvāṃ hanmi vajreṇa kaste trātāsti durmate
||15||रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि ।
अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते
sanatkumāra uvāca
ityudīrya tato vajrī saṃnirīkṣya krudhā hi tam |
haṃtuṃ digaṃbaraṃ vajramudyataṃ sa cakāra ha
||16||इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् ।
हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह
puraṃdaraṃ vajrahastaṃ dṛṣṭvā devassadāśivaḥ |
cakāra staṃbhanaṃ tasya vajrapātasya śaṃkaraḥ
||17||पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः ।
चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः
tato rudraḥ krudhāviṣṭaḥ karālākṣo bhayaṃkaraḥ |
drutameva prajajvāla tejasā pradahanniva
||18||ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः ।
द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव
bāhupratiṣṭaṃbhabhuvāmanyunāṃtaśśacīpatiḥ |
samadahyata bhogīva maṃtraruddhaparākramaḥ
||19||बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः ।
समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः
dṛṣṭvā bṛhaspatistūrṇaṃ prajvalaṃtaṃ svatejasā |
puruṣaṃ taṃ dhiyā jñātvā praṇanāma haraṃ prabhum
||20||दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा ।
पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā tato gururudāradhīḥ |
natvā ca daṃḍavadbhūmau prabhuṃ stotuṃ pracakrame
||21||कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः ।
नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे
gururuvāca
namo devādhidevāya mahādevāya cātmane |
maheśvarāya prabhave tryambakāya kapardine
||22||नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने ।
महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने
dīnanāthāya vibhave namoṃ'dhakaniṣūdine |
tripuraghnāya śarvāya brahmaṇe parameṣṭhine
||23||दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने ।
त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने
virūpākṣāya rudrāya bahurūpāya śaṃbhave |
virūpāyātirūpāya rūpātītāya te namaḥ
||24||विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे ।
विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः
yajñavidhvaṃsakartre ca yajñānāṃ phaladāyine |
namaste makharūpāya parakarmapravartine
||25||यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने ।
नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने
kālāṃtakāya kālāya kālabhogidharāya ca |
namaste parameśāya sarvatra vyāpine namaḥ
||26||कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च ।
नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः
namo brahmaśirohaṃtre brahmacaṃdra stutāya ca |
brahmaṇyāya namaste'stu namaste paramātmane
||27||नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च ।
ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने
tvamagniranilo vyoma tvamevāpo vasuṃdharā |
tvaṃ sūryaścandramā bhāni jyotiścakraṃ tvameva hi
||28||त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा ।
त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि
tvameva viṣṇustvaṃ brahmā tatstutastvaṃ pareśvaraḥ |
munayaḥ sanakādyāstvaṃ nāradastvaṃ tapodhanaḥ
||29||त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः ।
मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः
tvameva sarva lokeśastvameva jagadātmakaḥ |
sarvānvayassarvabhinnastvameva prakṛteḥ paraḥ
||30||त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः ।
सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः
tvaṃ vai sṛjasi lokāṃśca rajasā vidhināmabhāk |
sattvena harirūpastvaṃ sakalaṃ yāsi vai jagat
||31||त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् ।
सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्
tvamevāsi mahādeva tamasā hararūpadhṛk |
līlayā bhuvanaṃ sarvaṃ nikhilaṃ pāṃcabhautikam
||32||त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् ।
लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम्
tvaddhyānabalatassūryastapate viśvabhāvana |
amṛtaṃ cyavate loke śaśī vāti samariṇaḥ
||33||त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन ।
अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः
tvaddhyānabalato meghāścāṃbu varṣaṃti śaṃkara |
tvaddhyānabalataśśakrastrilokīṃ pāti putravat
||34||त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर ।
त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्
tvaddhyānabalato meghāḥ sarve devā munīśvarāḥ |
svādhikāraṃ ca kurvaṃti cakitā bhavato bhayāt
||35||त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः ।
स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात्
tvatpādakamalasyaiva sevanādbhuvi mānavāḥ |
nādriyante surānruda lokaiśvaryaṃ ca bhuṃjate
||36||त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः ।
नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते
tvatpādakamalasyaiva sevanādagamanparām |
gatiṃ yogadhanā nāmapyagamyāṃ sarvadurlabhām
||37||त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् ।
गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्
sanatkumāra uvāca
bṛhaspatiriti stutvā śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram |
pādayo pātayāmāsa tasyeśasya puraṃdaram
||38||बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् ।
पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम्
pātayitvā ca deveśamiṃdraṃ nata śirodharam |
bṛhaspatiruvācedaṃ praśrayāvanataśśivam
||39||पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम् ।
बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्
bṛhaspatiruvāca
dīnanātha mahādeva praṇataṃ tava pādayoḥ |
samuddhara ca śāṃtaṃ svaṃ krodhaṃ nayanajaṃ kuru
||40||दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः ।
समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु
tuṣṭo bhava mahādeva pāhīdra śaraṇāgatam |
agnireva śamaṃ yātu bhālanetrasamudbhavaḥ
||41||तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् ।
अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya gurorvākyaṃ devadevo maheśvaraḥ |
uvāca karuṇāsindhurmeghanirhrādayā girā
||42||इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः ।
उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा
maheśvara uvāca
krodhaṃ ca nissṛte netrāddhārayāmi bṛhaspateḥ |
kathaṃ hi kañcukīṃ sarpassaṃdhatte nojjhitāṃ punaḥ
||43||क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः ।
कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः
sanatkumāra uvācu |
iti śrutvā vacastasya śaṃkarasya bṛhaspatiḥ |
uvāca kliṣṭarūpaśca bhayavyākulamānasaḥ
||44||सनत्कुमार उवाचु ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः ।
उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः
bṛhaspatiruvāca
he deva bhagavanbhaktā anukaṃpyāḥ sadaiva hi |
bhaktavatsalanāmeti tvaṃ satyaṃ kuru śaṃkara
||45||हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि ।
भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर
kṣeptumanyatra deveśa svatejo'tyugramarhasi |
uddhartassarvabhaktānāṃ samuddhara puraṃdaram
||46||क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि ।
उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम्
sanatkumāra uvāca
ityukto guruṇā rudro bhaktavatsalanāmabhāk |
pratyuvāca prasannātmā surejyaṃ praṇatārttihā
||47||इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा
śiva uvāca
prītaḥ stutyānayā tāta dadāmi varamuttamam |
indrasya jīvadānena jīveti tvaṃ prathāṃ vraja
||48||प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् ।
इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज
samudbhūto'nalo yo'yaṃ bhālanetrātsureśahā |
enaṃ tyakṣyāmyahaṃ dūraṃ yathendraṃ naiva pīḍayet
||49||समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा ।
एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत्
sanatkumāra uvāc |
ityuktvā taṃ kare dhṛtvā svatejo'nalamadbhutam |
bhālanetrātsamudbhūtaṃ prākṣipallavaṇāṃbhasi
||50||सनत्कुमार उवाच् ।
इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् ।
भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि
tataścāṃtardadhe rudro mahālīlākaraḥ prabhuḥ |
guruśakrau bhayānmuktau jagmatuḥ sukhamuttamam
||51||ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः ।
गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्
yadarthaṃ gamanodyuktau darśanaṃ prāpya tasya vai |
kṛtārthau guruśakrau hi svasthānaṃ jagmaturmudā
||52||यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै ।
कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ paṃcame yuddhakhaṇḍe jalaṃdharavadhopākhyāne śakrajīvanaṃ nāma trayodaśo' dhyāyaḥ || 13 ||