sanatkumāra sarvajña śaivapravara sanmate
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña śaivapravara sanmate |
adbhuteyaṃ kathā tāta śrāvitā parimeśituḥ
||1||सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते ।
अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः
idānīṃ rathanirmāṇaṃ brūhi devamayaṃ param |
śivārthaṃ yatkṛtaṃ divyaṃ dhīmatā viśvakarmaṇā
||2||इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् ।
शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya vyāsasya sa munīśvaraḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāṃbujam
||3||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahāprājña rathādernirmitiṃ mune |
yathāmati pravakṣye'haṃ smṛtvā śivapadāmbujam
||4||शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने ।
यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
atha devasya rudrasya nirmito viśvakarmaṇā |
sarvalokamayo divyo ratho yatnena sādaram
||5||अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ।
सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्
sarvabhūtamayaścaiva sauvarṇassarvasaṃmataḥ |
rathāṃgaṃ dakṣiṇaṃ sūryastadvāmaṃ soma eva ca
||6||सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः ।
रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च
dakṣiṇaṃ dvādaśāraṃ hi ṣoḍaśāraṃ tathottaram |
areṣu teṣu viprendra ādityā dvādaśaiva tu
||9||दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम् ।
अरेषु तेषु विप्रेन्द्र आदित्या द्वादशैव तु
śaśinaḥ ṣoḍaśārāstu kalā vāmasya suvrata |
ṛkṣāṇi tu tathā tasya vāmasyaiva vibhūṣaṇam 8 |
ṛtavo nemayaḥ ṣaṭ ca tayorvai viprapuṃgava |
puṣkaraṃ cāṃtarikṣaṃ vai rathanīḍaśca maṃdaraḥ
||9||शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत ।
ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम् ८ ।
ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव ।
पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः
astādriruda(dadra?)yādristu tāvubhau kūbarau smṛtau |
adhiṣṭhānaṃ mahāmerurāśrayāḥ keśarācalāḥ
||10||अस्ताद्रिरुद(दद्र?)याद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ ।
अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः
vegassaṃvatsarāstasya ayane cakrasaṃgamau |
muhūrtā vaṃdhurāstasya śamyāścaiva kalāḥ smṛtāḥ
||11||वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ ।
मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः
tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇāścākṣadaṃḍāḥ kṣaṇāśca vai |
nimeṣāścānukarṣaśca īṣāścānulavāḥ smṛtāḥ
||12||तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै ।
निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः
dyaurvarūthaṃ rathasyāsya svargamokṣāvubhau dhvajau |
yugāntakoṭitau tasya bhramakāmadughau smṛtau
||13||द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ ।
युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ
īṣādaṃḍastathā vyaktaṃ vṛddhistasyaiva naḍvalaḥ |
koṇāstasyāpyahaṃkāro bhūtāni ca balaṃ smṛtam
||14||ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः ।
कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्
indriyāṇi ca tasyaiva bhūṣaṇāni samaṃtataḥ |
śraddhā ca gatirasyaiva rathasya munisattama
||15||इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः ।
श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम
tadānīṃ bhūṣaṇānyeva ṣaḍaṃgānyupabhūṣaṇam |
purāṇanyāyamīmāṃsā dharmaśāstrāṇi suvratāḥ
||16||तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् ।
पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः
balāśayā varāścaiva sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ |
maṃtrā ghaṃ(gha?)ṭāḥ smṛtāsteṣāṃ varṇapādāstadāśramāḥ
||17||बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः ।
मंत्रा घं(घ?)टाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः
atho bandho hyanantastu sahasraphaṇabhūṣitaḥ |
diśaḥ pādā rathasyāsya tathā copadiśaścaha
||18||अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः ।
दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह
puṣkarādyāḥ patākāśca sauvarṇā ratnabhūṣitāḥ |
samudrāstasya catvāro rathakaṃbalinassmṛtāḥ
||19||पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः ।
समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः
gaṃgādyāssarita śreṣṭhāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
cāmarāsaktahastāgrāssarvāstrīrūpaśobhitāḥ
||20||गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः ।
चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः
tatra tatra kṛtasthānāḥ śobhayāṃcakrire ratham |
āvahādyāstathā sapta sopānaṃ haimamuttamam
||21||तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् ।
आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्
lokālokācalastasyopasopānassamaṃtataḥ |
viṣayaśca tathā bāhyo mānasādistu śobhanaḥ
||22||लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः ।
विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः
pāśāssamaṃtatastasya sarve varṣācalāssmṛtāḥ |
talāstasya rathasyā'tha sarve talanivāsinaḥ
||23||पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः ।
तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः
sārathirbhagavānbrahmā devā raśmidharāḥ smṛtāḥ |
pratodo brahmaṇastasya praṇavo brahmadaivatam
||24||सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः ।
प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्
akāraśca mahacchatraṃ maṃdaraḥ pārśvadaṃḍabhāk |
śailendraḥ kārmukaṃ tasya jyā bhujaṃgādhipassvayam
||25||अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् ।
शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्
ghaṃṭā sarasvatī devī dhanuṣaḥ śrutirūpiṇī |
iṣurviṣṇurmahātejāstvagniśśalyaṃ prakīrtitam
||26||घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी ।
इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्
hayāstasya tathā proktāścatvāro nigamā mune |
jyotīṃṣi bhūṣaṇaṃ teṣāmavaśiṣṭānyataḥ param
||27||हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने ।
ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्
anīkaṃ viṣasaṃbhūtaṃ vāyavo vājakā smṛtāḥ |
ṛṣayo vyāsamukhyāśca vāhavāhāstathābhavan
||28||अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः ।
ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्
svalpākṣaraissaṃbravīmi kiṃ bahūktyā munīśvara |
brahmāṃḍe caiva yatkiṃcidvastutadvai rathe smṛtam
||29||स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर ।
ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्
evaṃ samyakkṛtastena dhīmatā viśvakarmaṇā |
sarathādiprakāro hi brahmaviṣṇvājñayā śubhaḥ
||30||एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा ।
सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe rathādiyuddhaprakāravarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||