tripuradāhavarṇanam
sanatkumāra uvāca
atha śambhurmahādevo rathasthassarvasaṃyutaḥ |
tripuraṃ sakalaṃ dagdhumudyato'bhūtsuradviṣām |
śīrṣaṃ sthānakamāsthāya saṃdhāya ca śarottamam |
sajjaṃ tatkārmukaṃ kṛtvā pratyālīḍhaṃ mahādbhutam
||2||अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः ।
त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् ।
शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् ।
सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्
niveśya dṛḍhamuṣṭau ca dṛṣṭiṃ dṛṣṭau niveśya ca |
atiṣṭhanniścalastatra śataṃ varṣasahasrakam
||3||निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च ।
अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्
tatoṅguṣṭhe gaṇādhyakṣassa tu daityaniśaṃsthitaḥ |
na lakṣyaṃ viviśustāni purāṇyasya triśūlinaḥ
||4||ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः ।
न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः
tatoṃtarikṣādaśṛṇoddhanurbāṇadharo haraḥ |
muṃjakeśo virūpākṣo vācaṃ paramaśobhanām
||5||ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः ।
मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्
bho bho na yāvadbhagavannarcito'sau vināyakaḥ |
purāṇi jagadīśeśa sāṃprataṃ na haniṣyati
||6||भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः ।
पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति
etacchrutvā tu vacanaṃ gajavaktramapūjayat |
bhadrakālīṃ samāhūya tatoṃdhakaniṣūdanaḥ
||7||एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् ।
भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः
tasmin saṃpūjite harṣātparituṣṭe purassare |
vināyake tato vyomni dadarśa bhagavānharaḥ
||8||तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे ।
विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः
purāṇi trīṇi daityānāṃ tārakāṇāṃ mahātmanām |
yathātathaṃ hi yuktāni keciditthaṃ vadaṃti ha
||9||पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् ।
यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह
parabrahmaṇi deveśa sarvopāsye maheśvare |
anyaprasādataḥ kāryaṃ siddhirghaṭati neti hi
||10||परब्रह्मणि देवेश सर्वोपास्ये महेश्वरे ।
अन्यप्रसादतः कार्यं सिद्धिर्घटति नेति हि
sa svataṃtraḥ paraṃ brahma saguṇo nirguṇo'pi ha |
alakṣyaḥ sakalaissvāmī paramātmā niraṃjanaḥ
||11||स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह ।
अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः
paṃcadevātmakaḥ paṃcadevopāsyaḥ paraḥ prabhuḥ |
tasyopāsyo na kopyasti sa evopāsya ālayam
||12||पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः ।
तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्
atha vā līlayā tasya sarvaṃ saṃghaṭate mune |
caritaṃ devadevasya varadāturmaheśituḥ
||13||अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने ।
चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः
tasmisthite mahādeve pūjayitvā gaṇādhipam |
purāṇi tatra kālena jagmurekatvamāśu vai
||14||तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् ।
पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै
ekībhāvaṃ mune tatra tripure samupāgate |
babhūva tumulo harṣo devādīnāṃ mahātmanām
||15||एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते ।
बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्
tato devagaṇāssarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jayeti vāco mumucuḥ stuvaṃtaścāṣṭamūrtinam
||16||ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्
athāheti tadā brahmā viṣṇuśca jagatāṃ patiḥ |
samayo'pi samāyāto daityānāṃ vadhakarmaṇaḥ
||17||अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः ।
समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः
teṣāṃ tārakaputrāṇāṃ tripurāṇāṃ maheśvara |
devakāryaṃ kuru vibho ekatvamapi cāgatam
||18||तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर ।
देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्
yāvanna yānti deveśa viprayogaṃ purāṇi vai |
tāvadbāṇaṃ vimuṃcaśca tripuraṃ bhasmasātkuru
||19||यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै ।
तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु
atha sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvassaṃdhāya taṃ śaram |
pūjya pāśupatāstraṃ sa tripuraṃ samaciṃtayat
||20||अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् ।
पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्
atha devo mahādevo varalīlāviśāradaḥ |
kenāpi kāraṇenātra sāvajñaṃ tadavaikṣata
||21||अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः ।
केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत
puratrayaṃ virūpākṣaḥ kartuṃ tadbhasmasātkṣaṇāt |
samarthaḥ parameśāno mīnātu ca satāṃ gatiḥ
||22||पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् ।
समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः
dagdhuṃ samartho deveśo vīkṣaṇena jagattrayam |
asmadyaśo vivṛddhyarthaṃ śaraṃ moktumihārhasi
||23||दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् ।
अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि
iti stuto'maraissarvaiviṣṇvādividhibhistadā |
dagdhuṃ puratrayaṃ tadvai bāṇenaicchanmaheśvaraḥ
||24||इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा ।
दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः
abhilākhyamuhūrte tu vikṛṣya dhanuradbhutam |
kṛtvā jyātalanirghoṣaṃ nādamatyaṃtadussaham
||25||अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् ।
कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्
ātmano nāma viśrāvya samābhāṣya mahāsurān |
mārtaṃḍakoṭivapuṣaṃ kāṃḍamugro mumoca ha
||26||आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् ।
मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह
dadāha tripurasthāstāndaityāṃstrīnvimalāpahaḥ |
sa āśugo viṣṇumayo vahniśalyo mahājvalan
||27||ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः ।
स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्
tataḥ purāṇi dagdhāni caturjaladhimekhalām |
gatāni yugapadbhūmiṃ trīṇi dagdhāni bhasmaśaḥ
||28||ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् ।
गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः
daityāstu śataśo dagdhāstasya bāṇasthavahninā |
hāhākāraṃ prakurvaṃtaśśivapūjāvyatikramāt
||29||दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना ।
हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्
tārakākṣastu nirdagdho bhrātṛbhyāṃ sahito'bhavat |
sasmāra svaprabhuṃ devaṃ śaṃkaraṃ bhaktavatsalam
||30||तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् ।
सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्
bhaktyā paramayā yuktaḥ pralapan vividhā giraḥ |
mahādevaṃ samudvīkṣya manasā tamuvāca saḥ
||31||भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः ।
महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः
tārakākṣa uvāca
bhava jñātosi tuṣṭo'si yadyasmān saha baṃdhubhiḥ |
tena satyena bhūyo'pi kadā tvaṃ pradahiṣyasi
||32||भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः ।
तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि
durlabhaṃ labdhamasmābhiryadaprāpyaṃ surāsuraiḥ |
tvadbhāvabhāvitā buddhirjātejāte bhavatviti
||33||दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः ।
त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति
ityevaṃ vibruvaṃtaste dānavāstena vahninā |
śivājñayādbhutaṃ dagdhā bhasmasādabhavanmune
||34||इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना ।
शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने
anye'pi bālā vṛddhāśca dānavāstena vahninā |
śivājñayā drutaṃ vyāsa nirdagdhā bhasmasātkṛtāḥ
||35||अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना ।
शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः
striyo vā puruṣā vāpi vāhanāni ca tatra ye |
sarve tenāgninā dagdhāḥ kalpānte tu jagadyathā
||36||स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये ।
सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा
bhartṝnkaṃṭhagatānhitvā kāściddagdhā varastriyaḥ |
kāścitsuptāḥ pramattāśca ratiśrāṃtāśca yoṣitaḥ
||37||भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः ।
काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः
arddhadagdhā vibuddhāśca babhramurmohamūrcchitāḥ |
tena nāsītsusūkṣmo'pi ghoratripuravahninā
||38||अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः ।
तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना
avidagdho vinirmuktaḥ sthāvaro jaṃgamopi vā |
varjayitvā mayaṃ daityaṃ viśvakarmāṇamavyayam
||39||अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा ।
वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्
aviruddhaṃ tu devānāṃ rakṣitaṃ śaṃbhutejasā |
vipatkālepi sadbhaktaṃ maheśaśaraṇāgatam
||40||अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा ।
विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्
sannipāto hi yeṣāṃ no vidyate nāśakārakaḥ |
daityānāmanyasattvānāṃ bhāvābhāve kṛtākṛte
||41||सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः ।
दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते
tasmādyatnassusaṃbhāvyaḥ sadbhiḥ kartavya eva hi |
garhaṇātkṣīyate loko na tatkarma samācaret
||42||तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि ।
गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्
na saṃyogo yathā teṣāṃ bhūyāttripuravāsinām |
matametaddhi sarveṣāṃ daivādyadi yato bhavet
||43||न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् ।
मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्
ye pūjayaṃtastatrāpi daityā rudraṃ sabāṃdhavāḥ |
gāṇapatyaṃ yayussarve śivapūjāvi dherbalāt
||44||ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः ।
गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe tripuradāhavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||