śukre nigīrṇe rudreṇa kimakārṣuśca dānavāḥ
vyāsa uvāca
śukre nigīrṇe rudreṇa kimakārṣuśca dānavāḥ |
aṃdhakeśā mahāvīrā vada tattvaṃ mahāmune
||1||शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः ।
अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने
sanatkumāra uvāca
kāvye nigīrṇe girijeśvareṇa daityā jayāśārahitā babhūvuḥ |
hastairvimuktā iva vāraṇendrāḥ śṛṃgairvihīnā iva govṛṣāśca
||2||काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशारहिता बभूवुः ।
हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च
śiro vihīnā iva devasaṃghā dvijā yathā cādhyayanena hīnāḥ |
nirudyamāssattvagaṇā yathā vai yathodyamā bhāgyavivarjitāśca
||3||शिरो विहीना इव देवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः ।
निरुद्यमास्सत्त्वगणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च
patyā vihīnāśca yathaiva yoṣā yathā vipakṣāḥ khalu mārgaṇaughāḥ |
āyūṃṣi hīnāni yathaiva puṇyairvratairvihīnāni yathā śrutāni
||4||पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षाः खलु मार्गणौघाः ।
आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्व्रतैर्विहीनानि यथा श्रुतानि
vinā yathā vaibhavaśaktimekāṃ bhavaṃti hīnāssvaphalaiḥ kriyaughāḥ |
yathā viśūrāḥ khalu kṣatriyāśca satyaṃ vinā dharmagaṇo yathaiva
||5||विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनास्स्वफलैः क्रियौघाः ।
यथा विशूराः खलु क्षत्रियाश्च सत्यं विना धर्मगणो यथैव
nandinā cā hṛte śukre gilite ca viṣādinā |
viṣādamagamandaityā yatamānaraṇotsavāḥ
||6||नन्दिना चा हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना ।
विषादमगमन्दैत्या यतमानरणोत्सवाः
tān vīkṣya vigatotsāhānaṃdhakaḥ pratyabhāṣata |
daityāṃstuhuṃḍāhuṃḍadīnmahādhīraparākramaḥ
||7||तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत ।
दैत्यांस्तुहुंडाहुंडदीन्महाधीरपराक्रमः
aṃdhaka uvāca
kaviṃ vikramya nayatā nandinā vaṃcitā vayam |
tanūrvinā kṛtāḥ prāṇāssarveṣāmadya no nanu
||8||कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वंचिता वयम् ।
तनूर्विना कृताः प्राणास्सर्वेषामद्य नो ननु
dhairyaṃ vīryaṃ gatiḥ kīrtissattvaṃ tejaḥ parākramaḥ |
yugapanno hṛtaṃ sarvamekasmin bhārgave hṛte
||9||धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिस्सत्त्वं तेजः पराक्रमः ।
युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन् भार्गवे हृते
dhigasmān kulapūjyo yairekopi kulasattamaḥ |
gurussarvasamarthaśca trātā trāto na cāpadi
||10||धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः ।
गुरुस्सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि
tadyūyamavilaṃbyeha yudhyadhvamaribhissaha |
vīraistaiḥ pramathaivīrāḥ smṛtvā gurupadāṃbujam |
guroḥ kāvyasya sukhadau smṛtvā caraṇapaṃkajau |
sūdayiṣyāmyahaṃ sarvān pramathān saha nandinā
||12||तद्यूयमविलंब्येह युध्यध्वमरिभिस्सह ।
वीरैस्तैः प्रमथैवीराः स्मृत्वा गुरुपदांबुजम् ।
गुरोः काव्यस्य सुखदौ स्मृत्वा चरणपंकजौ ।
सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना
adyaitān vivaśān hatvā sahadevaissavāsavaiḥ |
bhārgavaṃ mocayiṣyāmi jīvaṃ yogīva karmataḥ
||13||अद्यैतान् विवशान् हत्वा सहदेवैस्सवासवैः ।
भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः
sa cāpi yogī yogena yadi nāma svayaṃ prabhuḥ |
śarīrāttasya nirgacchedasmākaṃ śeṣapālitā
||14||स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः ।
शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता
sanatkumāra uvāca
ityandhakavacaḥ śrutvā dānavā meghanissvanāḥ |
pramathān nirdayāḥ prāhurmartavye kṛtaniścayāḥ
||15||इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः ।
प्रमथान् निर्दयाः प्राहुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः
satyāyuṣi na no jātu śaktāssyuḥ pramathā balāt |
asatyāyupi kiṃ gatvā tyaktvā svāminamāhave
||16||सत्यायुषि न नो जातु शक्तास्स्युः प्रमथा बलात् ।
असत्यायुपि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे
ye svāminaṃ vihāyāto bahumānadhanā janāḥ |
yāṃti te yāṃti niyatamaṃdhatāmisramālayam
||17||ये स्वामिनं विहायातो बहुमानधना जनाः ।
यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्
ayaśastamasā khyātiṃ malinīkṛtya bhūriśaḥ |
ihāmutrāpi sukhino na syurbhagnā raṇājire
||18||अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्य भूरिशः ।
इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरे
kiṃ dānai kiṃ tapobhiśca kiṃ tīrthaparimajjanaiḥ |
dhārātīrthe yadi snānaṃ punarbhavamalāpahe
||19||किं दानै किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः ।
धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे
saṃprathāryeti tadvākyaṃ daityāste danujāstathā |
mamaṃthuḥ pramathānājau raṇabherīṃ ninādya ca
||20||संप्रथार्येति तद्वाक्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा ।
ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीं निनाद्य च
tatra bāṇāsivajraughaiḥ kaṭhinaiśca śilāmayaiḥ |
bhuśuṇḍibhiṃdipālaiśca śakti bhallaparaśvadhaiḥ
||21||तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैश्च शिलामयैः ।
भुशुण्डिभिंदिपालैश्च शक्ति भल्लपरश्वधैः
khaṭvāṃgaiḥ paṭṭiśaiśśūlairlakuṭairmusalairalam |
parasparamabhighnaṃtaḥ pracakruḥ kadanaṃ mahat
||22||खट्वांगैः पट्टिशैश्शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् ।
परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्
kārmukāṇāṃ vikṛṣṭānāṃ patatāṃ ca patattriṇām |
bhiṃdipālabhuśuṃḍīnāṃ kṣveḍitānāṃ ravo'bhavat
||23||कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् ।
भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्
raṇatūryyaninādaiśca gajānāṃ bahubṛṃhitaiḥ |
heṣāravairhayānāṃ ca mahānkolāhalo'bhavat
||24||रणतूर्य्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः ।
हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्
astisvanairavāpūri dyāvābhūmyoryadaṃtaram |
abhīrūṇāṃ ca bhīrūṇāṃ mahāromodgamo'bhavat
||25||अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् ।
अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्
gajavājimahārāvasphuṭaśabdagrahāṇi ca |
bhagnadhvajapatākāni kṣīṇapraharaṇāni ca
||26||गजवाजिमहारावस्फुटशब्दग्रहाणि च ।
भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च
rudhirodgāracitrāṇi vyaśvahastirathāni ca |
pipāsitāni sainyāni mumūrcchurubhayatra vai
||27||रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च ।
पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्च्छुरुभयत्र वै
atha te pramathā vīrā naṃdiprabhṛtayastadā |
balena jaghnurasurānsarvānprāpurjayaṃ mune
||28||अथ ते प्रमथा वीरा नंदिप्रभृतयस्तदा ।
बलेन जघ्नुरसुरान्सर्वान्प्रापुर्जयं मुने
dṛṣṭvā sainyaṃ ca pramatherbhajyamānamitastataḥ |
dudrāva rathamāsthāya svayamevāṃdhako gaṇān
||29||दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः ।
दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्
śarāvāraprayuktaistairvajrapātairnagā iva |
pramathā neśire cāstrairnistoyā iva toyadāḥ
||30||शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव ।
प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः
yāṃtamāyāṃtamālokya dūrasthaṃ nikaṭasthitam |
pratyekaṃ romasaṃkhyābhirvivyādheṣubhirandhakaḥ
||31||यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् ।
प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः
dṛṣṭvā sainyaṃ bhajyamānamaṃdhakena balīyasā |
skaṃdo vināyako naṃdī somanaṃdyādayaḥ pare
||32||दृष्ट्वा सैन्यं भज्यमानमंधकेन बलीयसा ।
स्कंदो विनायको नंदी सोमनंद्यादयः परे
pramathā prabalā vīrāśśaṃkarasya gaṇā nijāḥ |
cukrudhussamaraṃ cakrurvicitraṃ ca mahābalāḥ
||33||प्रमथा प्रबला वीराश्शंकरस्य गणा निजाः ।
चुक्रुधुस्समरं चक्रुर्विचित्रं च महाबलाः
vināyakena skaṃdena naṃdinā somanaṃdinā |
vīreṇa naigameyena vaiśākhena balīyasā
||34||विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना ।
वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा
ityādyaistu gaṇairugrairaṃdhakopyadhakīkṛtaḥ |
triśūlaśaktibāṇaughadhārāsaṃpātapātibhiḥ
||35||इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यधकीकृतः ।
त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासंपातपातिभिः
tataḥ kolāhalo jātaḥ pramathāsurasainyayoḥ |
tena śabdena mahatā śukraśśaṃbhūdare sthgtiḥ
||36||ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः ।
तेन शब्देन महता शुक्रश्शंभूदरे स्थ्ग्तिः
chidrānveṣī bhramansotha viniketo yathānilaḥ |
saptalokānsapātālānrudradehe vyalokayat
||37||छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिकेतो यथानिलः ।
सप्तलोकान्सपातालान्रुद्रदेहे व्यलोकयत्
brahmanārāyaṇendrāṇāṃ sādityāpsarasāṃ tathā |
bhuvanāni vicitrāṇi yuddhaṃ ca pramathāsuram
||38||ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा ।
भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्
sa varṣāṇāṃ śataṃ kukṣau bhavasya parito bhraman |
na tasya dadṛśe randhraṃ śuce raṃdhraṃ khalo yathā
||39||स वर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् ।
न तस्य ददृशे रन्ध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा
śāṃbhavenātha yogena śukrarūpeṇa bhārgavaḥ |
imaṃ maṃtravaraṃ japtvā śaṃbhorjaṭharapaṃjarāt
||40||शांभवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः ।
इमं मंत्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात्
niṣkrāṃtaṃ liṃgamārgeṇa praṇanāma tataśśivam |
gauryyā gṛhītaḥ putrārthaṃ tadavighneśvarīkṛtaḥ
||41||निष्क्रांतं लिंगमार्गेण प्रणनाम ततश्शिवम् ।
गौर्य्या गृहीतः पुत्रार्थं तदविघ्नेश्वरीकृतः
atha kāvyaṃ viniṣkrātaṃ śukramārgeṇa bhārgavam |
dṛṣṭvovāca maheśāno vihasya karuṇānidhiḥ
||42||अथ काव्यं विनिष्क्रातं शुक्रमार्गेण भार्गवम् ।
दृष्ट्वोवाच महेशानो विहस्य करुणानिधिः
maheśvara uvāca
śukravannissṛto yasmālliṃgānme bhṛgunandana |
karmaṇā tena śuklatvaṃ mama putrosi gamyatām
||43||शुक्रवन्निस्सृतो यस्माल्लिंगान्मे भृगुनन्दन ।
कर्मणा तेन शुक्लत्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्
sanatkumāra uvāca
ityevamukto devena śukrorkasadṛśadyutiḥ |
praṇanāma śivaṃ bhūyastuṣṭāva vihitāṃjaliḥ
||44||इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः ।
प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः
śukra uvāca
anaṃtapādastvamanaṃtamūrtiranaṃtamūrddhāṃtakaraśśivaśca |
anaṃtabāhuḥ kathamīdṛśaṃ tvāṃ stoṣye ha nutyaṃ praṇipatya mūrdhnā
||45||अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च ।
अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
tvamaṣṭamūrtistvamanaṃtamūrtistvamiṣṭadassarvasurāsurāṇām |
aniṣṭadṛṣṭaśca vimardakaśca stoṣye ha nutyaṃ kathamīdṛśaṃ tvām
||46||त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् ।
अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम्
sanatkumāra uvāca
iti stutvā śivaṃ śukraḥ punarnatvā śivājñayā |
viveśa dānavānīkaṃ meghamālāṃ yathā śaśī
||47||इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया ।
विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी
nigīrṇanamiti proktaṃ śaṃkareṇa kave raṇe |
śṛṇu maṃtraṃ ca taṃ japto yaśśaṃbhoḥ kavinodare
||48||निगीर्णनमिति प्रोक्तं शंकरेण कवे रणे ।
शृणु मंत्रं च तं जप्तो यश्शंभोः कविनोदरे
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudra saṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe śukranigīrṇanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 48 ||