bhūtatripuradharmavarṇanam
śiva uvāca
ayaṃ vai tripurādhyakṣa puṇyavānvartate'dhunā |
yatra puṇyaṃ pravarteta na haṃtavyo budhaiḥ kvacit
||1||अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना ।
यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्
jānāmi devakaṣṭaṃ ca vibudhāssakalaṃ mahat |
daityāste prabalā haṃtumaśakyāstu surāsuraiḥ
||2||जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत् ।
दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः
puṇyavaṃtastu te sarve samayāstārakātmajāḥ |
dussādhyastu vadhasteṣāṃ sarveṣāṃ puravāsinām
||3||पुण्यवंतस्तु ते सर्वे समयास्तारकात्मजाः ।
दुस्साध्यस्तु वधस्तेषां सर्वेषां पुरवासिनाम्
mitradrohaṃ kathaṃ jānankaromi raṇakarkaśaḥ |
suhṛddrohe mahatpāpaṃ pūrvamuktaṃ svayaṃbhuvā
||4||मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः ।
सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा
brahmaghnaṃ ca surāpe ca steye bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
||5||ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
mama bhaktāstu te daityā mayā vadhyā kathaṃ surāḥ |
vicāryatāṃ bhavadbhiśca dharmajñaireva dharmataḥ
||6||मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः ।
विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः
tāvatte naiva haṃtavyā yāvadbhaktikṛtaśca me |
tathāpi viṣṇave devā nivedyaṃ kāraṇaṃ tvidam
||7||तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे ।
तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्
sanatkumāra uvāca
ityevaṃ tadvacaḥ śrutvā devāśśakrapurogamāḥ |
nyavedayan drutaṃ sarve brahmaṇe prathamaṃ mune
||8||इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः ।
न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने
tato vidhiṃ puraskṛtya sarve devāssavāsavāḥ |
vaikuṃṭhaṃ prayayuśśīghraṃ sarve śobhāsamanvitam
||9||ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः ।
वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्
tatra gatvā hariṃ dṛṣṭvā praṇemurjātasaṃbhramāḥ |
tuṣṭuvuśca mahābhaktyā kṛtāṃjalipuṭāssurāḥ
||10||तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः ।
तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः
svaduḥkhakāraṇaṃ sarvaṃ pūrvavattadanaṃtaram |
nyavedayandrutaṃ tasmai viṣṇave prabhaviṣṇave
||11||स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् ।
न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे
devaduḥkhaṃ tataḥ śrutvā dattaṃ ca tripurālaye |
jñātvā vrataṃ ca teṣāṃ tadviṣṇurvacanamabravīt
||12||देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये ।
ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्
viṣṇuruvāca
idaṃ satyaṃ vacaścaiva yatra dharmassanātanaḥ |
tatra duḥkhaṃ na jāyeta sūrye dṛṣṭe yathā tamaḥ
||13||इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः ।
तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः
sanatkumāra uvāca
ityetadvacanaṃ śrutvā devā duḥkhamupāgatāḥ |
punarūcustathā viṣṇuṃ parimlānamukhāmbujāḥ
||14||इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः ।
पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः
devā ūcuḥ
kathaṃ caiva prakarttavyaṃ kathaṃ duḥkhaṃ nirasyate |
kathaṃ bhavema sukhinaḥ kathaṃ sthāsyāmahe vayam
||15||कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते ।
कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्
kathaṃ dharmā bhaviṣyaṃti tripure jīvite sati |
devaduḥkhapradā nūnaṃ sarve tripuravāsinaḥ
||16||कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति ।
देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः
kiṃ vā te tripurasyeha vadhaścaiva vidhīyatām |
nocedakālikī devasaṃhatiḥ kriyatāṃ dhruvam
||17||किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् ।
नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्
sanatkumāra uvāca
ityuktvā te tadā devā duḥkhaṃ kṛtvā punaḥ punaḥ |
sthitiṃ naiva gatiṃ te vai cakrurdevavarādiha
||18||इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः ।
स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह
tānvai tathāvidhāndṛṣṭvā hīnānvinayasaṃyutān |
sopi nārāyaṇaḥ śrīmāṃściṃtayeccetasā tathā
||19||तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् ।
सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा
kiṃ kāryaṃ devakāryeṣu mayā devasahā yinā |
śivabhaktāstu te daityāstārakasya sutā iti
||20||किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना ।
शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति
iti saṃcintya tatkāle viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
tato yajñāssmṛtāstena devakāryārthamakṣayāḥ
||21||इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना ।
ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः
tadviṣṇusmṛtimātreṇa yajñāste tatkṣaṇaṃ drutam |
āgatāstatra yatrāste śrīpatiḥ puruṣottamaḥ
||22||तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् ।
आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः
tato viṣṇuṃ yajñapatiṃ purāṇaṃ puruṣaṃ harim |
praṇamya tuṣṭuvuste vai kṛtāṃjalipuṭāstadā
||23||ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् ।
प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा
bhagavānapi tāndṛṣṭvā yajñānprāha sanātanam |
sanātanastadā seṃdrāndevānālokya cācyutaḥ
||24||भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् ।
सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः
viṣṇuruvāca
anenaiva sadā devā yajadhvaṃ parameśvaram |
puratrayavināśāya jagattrayavibhūtaye
||25||अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् ।
पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये
sanatkumāra uvāca
acyutasya vacaḥ śrutvā devadevasya dhīmataḥ |
premṇā te praṇatiṃ kṛtvā yajñeśaṃ te'stuvansurāḥ
||26||अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः ।
प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः
evaṃ stutvā tato devā ajayanyajñapūruṣam |
yajñoktena vidhānena saṃpūrṇavidhayo mune
||27||एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् ।
यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने
tatastasmādyajñakuṃḍātsamutpetussahasraśaḥ |
bhūtasaṃghā mahākāyāḥ śūlaśaktigadāyudhāḥ
||28||ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।
भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः
dadṛśuste surāstān vai bhūtasaṃghānsahasraśaḥ |
śūla śaktigadāhastāndaṇḍacāpaśilāyudhān
||29||ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः ।
शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्
nānāpraharaṇopetān nānāveṣadharām̐stathā |
kālāgnirudrasadṛśānkālasūryopamām̐stadā
||30||नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधराँस्तथा ।
कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमाँस्तदा
dṛṣṭvā tānabravīdviṣṇuḥ praṇipatya puraḥsthitān |
bhūtānyajñapatiḥ śrīmānudrājñāpratipālakaḥ
||31||दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् ।
भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः
viṣṇuruvāca
bhūtāḥ śṛṇuta madvākyaṃ devakāryārthamudyatāḥ |
gacchantu tripuraṃ sadyassarve hi balavattarāḥ
||32||भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः ।
गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः
gatvā dagdhvā ca bhittvā ca bhaṅktvā daityapuratrayam |
punaryathāgatā bhūtāgaṃtumarhatha bhūtaye
||33||गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् ।
पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये
sanatkumāra uvāca
tacchrutvā bhagavadvākyaṃ tato bhūtagaṇāśca te |
praṇamya devadevaṃ taṃ yayurdaityapuratrayam
||34||तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते ।
प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्
gatvā tatpraviśaṃtaśca tripurādhipatejasi |
bhasmasādabhavansadyaśśalabhā iva pāvake
||35||गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि ।
भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके
avaśiṣṭāśca ye kecitpalāyanaparāyaṇāḥ |
nissṛtyāraṃ samāyātā harernikaṭamākulāḥ
||36||अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः ।
निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः
tāndṛṣṭvā sa hariḥ śrutvā tacca vṛttamaśeṣataḥ |
ciṃtayāmāsa bhagavānmanasā puruṣottamaḥ
||37||तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः ।
चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः
kiṃ kṛtyamadhunā kāryamiti saṃtaptamānasaḥ |
saṃtaptānamarānsarvānājñāya ca savāsavān
||38||किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः ।
संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्
kathaṃ teṣāṃ ca daityānāṃ balāddhatvā puratrayam |
devakāryaṃ kariṣyāmītyāsīcciṃtāsamākulaḥ
||39||कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् ।
देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः
nāśo'bhicārato nāsti dharmiṣṭhānāṃ na saṃśayaḥ |
iti prāha svayaṃ ceśaḥ śrutyācārapramāṇakṛt
||40||नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः ।
इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्
daityāśca te hi dharmiṣṭhāssarve tripuravāsinaḥ |
tasmādavadhyatāṃ prāptā nānyathā surapuṃgavāḥ
||41||दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः ।
तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः
kṛtvā tu sumahatpāpaṃ rudramabhyarcayaṃti te |
mucyaṃte pātakaiḥ sarvaiḥ padmapatramivāṃbhasā
||42||कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते ।
मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा
rudrābhyarcanato devāḥ sarve kāmā bhavaṃti hi |
nānopabhogasaṃpattirvaśyatāṃ yāti vai bhuvi
||43||रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि ।
नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि
tasmāttadbhogino daityā liṃgārcanaparāyaṇāḥ |
anekavidhasaṃpattermokṣasyāpi paratra ca
||44||तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः ।
अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च
tataḥ kṛtvā dharmavighnaṃ teṣāmevātmamāyayā |
daityānāṃ devakāryārthaṃ hariṣye tripuraṃ kṣaṇāt
||45||ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया ।
दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्
vicāryetthaṃ tatasteṣāṃ bhagavānpuruṣottamaḥ |
kartuṃ vyavasthitaḥ paścāddharmavighnaṃ surāriṇām
||46||विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः ।
कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्
yāvacca veda dharmāstu yāvadvai śaṃkarārcanam |
yāvacca śucikṛtyādi tāvannāśo bhavenna hi
||47||यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् ।
यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि
tasmādevaṃ prakartavyaṃ vedadharmastato vrajet |
tyaktaliṃgārcanā daityā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ
||48||तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् ।
त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः
iti niścitya vai viṣṇurvighnārthamakarottadā |
teṣāṃ dharmasya daityānāmupāyaṃ śruti khaṇḍanam
||49||इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा ।
तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम्
tadaivovāca devānsa viṣṇurdevasahāyakṛt |
śivājñayā śivenaivājñaptastrailokyarakṣaṇe
||50||तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् ।
शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे
viṣṇuruvāca
he devāssakalā yūyaṃ gacchata svagṛhāndhruvam |
devakāryaṃ kariṣyāmi yathāmati na saṃśayaḥ
||51||हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् ।
देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः
tānrudrādvimukhānnūnaṃ kariṣyāmi suyatnataḥ |
svabhaktirahitāñjñātvā tānkariṣyati bhasmasāt
||52||तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः ।
स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात्
sanatkumāra uvāca
tadājñāṃ śirasādhāyaśvāsitāste'marā mune |
svasvadhāmāni viśvastā yayurbrahmāpi moditāḥ
||53||तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने ।
स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः
tataścaivākarodviṣṇurdevārthaṃ hitamuttamam |
tadeva śrūyatāṃ samyaksarvapāpapraṇāśanam
||54||ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् ।
तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe tripuravadhopākhyāne bhūtatripuradharmavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||