jalaṃdharavadhānaṃtaradevīstutiviṣṇumohavidhvaṃsavarṇanam
vyāsa uvāca
brahmaputra namaste'stu dhanyastvaṃ śaivasattama |
yacchrāvitā mahādivyā katheyaṃ śāṃkarī śubhā
||1||ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम ।
यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा
idānīṃ brūhi suprītyā caritaṃ vaiṣṇavaṃ mune |
sa vṛndāṃ mohayitvā tu kimakārṣītkuto gataḥ
||2||इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने ।
स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahāprājña śaivapravara sattama |
vaiṣṇavaṃ caritaṃ śaṃbhucaritāḍhyaṃ sunirmalam
||3||शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम ।
वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्
maunībhūteṣu deveṣu brahmādiṣu maheśvaraḥ |
suprasanno'vadacchaṃbhuśśaraṇāgata vatsalaḥ
||4||मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः ।
सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः
śaṃbhuruvāca
brahmandevavarāssarve bhavadarthe mayā hataḥ |
jalaṃdharo madaṃśopi satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
||5||ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः ।
जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
sukhamāpurna vā tātāssatyaṃ brūtāmarāḥ khalu |
bhavatkṛte hi me līlā nirvikārasya sarvadā
||6||सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु ।
भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा
sanatkumāra uvāca
atha brahmādayo devā harṣādutphullalocanāḥ |
praṇamya śirasā rudraṃ śaśaṃsurviṣṇuceṣṭitam
||7||अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः ।
प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्
devā ūcuḥ
mahādeva tvayā devā rakṣitā śśatrujādbhayāt |
kiṃcidanyatsamudbhūtaṃ tatra kiṃ karavāmahai
||8||महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् ।
किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै
vṛndāṃ vimohitā nātha viṣṇunā hi prayatnataḥ |
bhasmībhūtā drutaṃ vahnau paramāṃ gatimāgatā
||9||वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः ।
भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता
vṛndālāvaṇyasaṃbhrāṃto viṣṇustiṣṭhati mohitaḥ |
taccitābhasma saṃdhārī tava māyāvimohitaḥ
||10||वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः ।
तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः
sa siddhamunisaṃghaiśca bodhito'smābhirādarāt |
na budhyate harissotha tava māyāvimohitaḥ
||11||स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् ।
न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
kṛpāṃ kuru maheśāna viṣṇuṃ bodhaya bodhaya |
tvadadhīnamidaṃ sarvaṃ prākṛtaṃ sacarācaram
||12||कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय ।
त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya maheśo hi vacanaṃ tridivaukasām |
pratyuvāca mahālīlassvacchandastānkṛtāṃjalīn
||13||इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् ।
प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्
maheśa uvāca
he brahmanhe surāssarve madvākyaṃ śṛṇutādarāt |
mohinī sarvalokānāṃ mama māyā duratyayā
||14||हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् ।
मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया
tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ yaddevāsuramānuṣam |
tayaiva mohito viṣṇuḥ kāmādhīno'bhavaddhariḥ
||15||तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् ।
तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः
umākhyā sā mahādevī tridevajananī parā |
mūlaprakṛtirākhyātā surāmā girijātmikā
||16||उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा ।
मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका
gacchadhvaṃ śaraṇā devā viṣṇumohāpanuttaye |
śaraṇyāṃ mohinīmāyāṃ śivākhyāṃ sarvakāmadām
||17||गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये ।
शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्
stutiṃ kuruta tasyāśca macchaktestoṣakāriṇīm |
suprasannā yadi ca sā sarvakāryaṃ kariṣyati
||18||स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् ।
सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति
sanatkumāra uvāca
ityuktvā tānsurāñśaṃbhuḥ pañcāsyo bhagavānharaḥ |
aṃtardadhe drutaṃ vyāsa sarvaiśca svagaṇaissaha
||19||इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः ।
अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह
devāśca śāsanācchaṃbhorbrahmādyā hi savāsavā |
manasā tuṣṭuvurmūlaprakṛtiṃ bhaktavatsalām
||20||देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा ।
मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्
devā ūcuḥ
yadudbhavāssattvarajastamoguṇāḥ sargasthitidhvaṃsavidhāna kārakā |
yadicchayā viśvamidaṃ bhavābhavau tanoti mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām
||21||यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका ।
यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
pāhi trayoviṃśaguṇānsuśabditāñjagatyaśeṣe samadhiṣṭhitā parā |
yadrūpakarmāṇijagattrayo'pi te vidurna mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām
||22||पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा ।
यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
yadbhaktiyuktāḥ puruṣāstu nityaṃ dāridryamohātyayasaṃbhavādīn |
na prāpnuvaṃtyeva hi bhaktavatsalāṃ sadaiva mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām
||23||यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् ।
न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
kuru kāryaṃ mahādevi devānāṃ naḥ pareśvari |
viṣṇumohaṃ ha śive durge devi namo'stu te
||24||कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि ।
विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते
jalaṃdharasya śaṃbhośca raṇe kailāsavāsinaḥ |
pravṛtte tadvadhārthāya gaurīśāsanataśśive
||25||जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः ।
प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे
vṛndā vimohitā devi viṣṇunā hi prayatnataḥ |
svavṛṣāttyājitā vahnau bhasmībhūtā gatiṃ gatā
||26||वृन्दा विमोहिता देवि विष्णुना हि प्रयत्नतः ।
स्ववृषात्त्याजिता वह्नौ भस्मीभूता गतिं गता
jalaṃdharo hato yuddhe tadbhayānmo citā vayam |
giriśena kṛpāṃ kṛtvā bhaktānugrahakāriṇā
||27||जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् ।
गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा
tadājñayā vayaṃ sarve śaraṇaṃ te samāgatāḥ |
tvaṃ hi śaṃbhuryuvāṃ devi bhaktoddhāraparāyaṇau
||28||तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः ।
त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ
vṛndālāvaṇyasaṃbhrāto viṣṇustiṣṭhati tatra vai |
taccitābhasmasaṃdhārī jñānabhraṣṭo vimohitaḥ
||29||वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै ।
तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः
saṃsiddhasurasaṃghaiśca bodhito'pi maheśvari |
na budhyate harissotha tava māyāvimohitaḥ
||30||संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि ।
न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
kṛpāṃ kuru mahādevi hariṃ bodhaya bodhaya |
yathā svalokaṃ pāyātsa sucittassurakāryakṛt
||31||कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय ।
यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्
iti stuvaṃtaste devāstejomaṃḍalamāsthitam |
dadṛśurgagane tatra jvālāvyāptā digaṃtaram
||32||इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् ।
ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्
tanmadhyādbhāratīṃ sarve brahmādyāśca savāsavāḥ |
amarāśśuśruvurvyāsa kāmadāṃ vyomacāriṇīm
||33||तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः ।
अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्
ākāśavāṇyuvāca
ahameva tridhā bhinnā tiṣṭhāmi trividhairguṇaiḥ |
gaurī lakṣmīḥ surā jyotī rajassattvatamoguṇaiḥ |
tatra gacchata yūyaṃ vai tāsāmaṃtika ādarāt |
madājñayā prasannāstā vidhāsyaṃte tadīpsitam
||35||अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः ।
गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः ।
तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् ।
मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्
sanatkumāra uvāca
śṛṇvatāmiti tāṃ vācamaṃtarddhānamagānmahaḥ |
devānāṃ vismayotphullanetrāṇāṃ tattadā mune
||36||शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः ।
देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने
tatassaveṃ'pi te devāḥ śrutvā tadvākyamādarāt |
gaurīṃ lakṣmīṃ surāṃ caiva nemustadvākyacoditāḥ
||37||ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् ।
गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः
tuṣṭuvuśca mahābhaktyā devīstāssakalāssurāḥ |
nānāvidhābhirvāgbhiste brahmādyā natamastakāḥ
||38||तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः ।
नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः
tato'raṃ vyāsa devyastā āvirbhūtāśca tatpuraḥ |
mahādbhutaissvatejobhirbhāsayaṃtyo digaṃtaram
||39||ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः ।
महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्
atha tā amarā dṛṣṭvā suprasannena cetasā |
praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā svakāryaṃ ca nyavedayan
||40||अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्
tataścaitāssurāndṛṣṭvā praṇatānbhaktavatsalaḥ |
bījāni pradadustebhyo vākyamūcuśca sādaram
||41||ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः ।
बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्
devya ūcuḥ
imāni tatra bījāni viṣṇuryatrāvatiṣṭhati |
nirvapadhvaṃ tataḥ kāryaṃ bhavatāṃ siddhimeṣyati
||42||इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति ।
निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति
sanatkumāra uvāca
ityuktvā tāstato devyoṃtarhitā abhavanmune |
rudraviṣṇuvidhīnāṃ hi śaktayastriguṇātmikāḥ
||43||इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने ।
रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः
tatastuṣṭāḥ surāssarve brahmādyāśca savāsavāḥ |
tāni bījāni saṃgṛhya yayuryatra hariḥ sthitaḥ
||44||ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः ।
तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः
vṛndācitābhūmitale cikṣipustāni te surāḥ |
smṛtvā tāssaṃsthitāstatra śivaśaktyaṃśakā mune
||45||वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः ।
स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने
nikṣiptebhyaśca bījebhyo vanaspatyastrayo'bhavan |
dhātrī ca mālatī caiva tulasī ca munīśvara
||46||निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् ।
धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर
dhātryudbhavā smṛtā dhātrī mābhavā mālatī smṛtā |
gaurībhavā ca tulasī tamassattvarajoguṇāḥ
||47||धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता ।
गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः
viṣṇurvanaspatīrdṛṣṭvā tadā strīrūpiṇīrmune |
udatiṣṭhattadā tāsu rāgātiśayavibhramāt
||48||विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने ।
उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्
dṛṣṭvā sa yācate mohātkāmāsaktena cetasā |
taṃ cāpi tulasī dhātrī rāgeṇaivāvalokatām
||49||दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा ।
तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्
yacca bījaṃ purā lakṣmyā māyayaiva samarpitam |
tasmāttadudbhavā nārī tasminnīrṣyāparābhavat
||50||यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् ।
तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्
atassā barbarītyākhyāmavāpātīva garhitām |
dhātrītulasyau tadrāgāttasya prītiprade sadā
||51||अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् ।
धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा
tato vismṛtaduḥkho'sau viṣṇustābhyāṃ sahaiva tu |
vaikuṃṭhamagamattuṣṭassarvadevairnamaskṛtaḥ |
kārtike māsi viprendra dhātrī ca tulasī sadā |
sarvadevapriyājñeyā viṣṇoścaiva viśeṣataḥ
||53||ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु ।
वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः ।
कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा ।
सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः
tatrāpi tulasī dhanyātīva śreṣṭhā mahāmune |
tyaktvā gaṇeśaṃ sarveṣāṃ prītidā sarvakāmadā
||54||तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने ।
त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा
vaikuṇṭhasthaṃ hariṃ dṛṣṭvā brahmendrādyāśca te'marāḥ |
natvā stutvā mahāviṣṇuṃ svasvadhāmāni vai yayuḥ
||55||वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः ।
नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः
vaikuṇṭho'pi svalokastho bhraṣṭamohassubodhavān |
sukhī cābhūnmuniśreṣṭha pūrvavatsaṃsmarañchivam
||56||वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् ।
सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्
ityākhyānamaghoghaghnaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām |
sarva kāmavikāraghnaṃ sarvavijñānavarddhanam
||57||इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् ।
सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्
ya idaṃ hi paṭhennityaṃ pāṭhayedvāpi bhaktiman |
śṛṇuyācchrāvayedvāpi sa yāti paramāṃ gatim
||58||य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्
paṭhitvā ya idaṃ dhīmānākhyānaṃ paramottamam |
saṃgrāmaṃ praviśedvīro vijayī syānna saṃśayaḥ
||59||पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् ।
संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः
viprāṇāṃ brahmavidyādaṃ satriyāṇāṃ jayapradam |
vaiśyānāṃ sarvadhanadaṃ śūdrāṇāṃ sukhadaṃ tvidam
||60||विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् ।
वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्
śaṃbhubhaktipradaṃ vyāsa sarveṣāṃ pāpanāśanam |
ihaloke paratrāpi sadā sadgatidāyakam
||61||शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् ।
इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe jalaṃdharavadhānaṃtaradevīstutiviṣṇumohavidhvaṃsavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||