śukranigīrṇanavarṇanam
vyāsa uvāca
tasminmahati saṃgrāme dāruṇe lomaharṣaṇe |
śukro daityapatirvidvānbhakṣitastripurāriṇā
||1||तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे ।
शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा
iti śrutaṃ samāsānme tatpunarbrūhi vistarāta |
kiṃ cakāra mahāyogī jaṭharasthaḥ pinākinaḥ
||2||इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात ।
किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः
na dadāha kathaṃ śabhośśukraṃ taṃ jaṭharānalaḥ |
kalpāntadahanaḥ kālo dīptatejāśca bhārgavaḥ
||3||न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः ।
कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः
viniṣkrāṃtaḥ kathaṃ dhīmācchaṃbhorjaṭharapaṃjarāt |
kathamārādhayāmāsa kiyatkālaṃ sa bhārgavaḥ
||4||विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् ।
कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः
atha ca labdhavānvidyāṃ tāṃ mṛtyuśamanīṃ parām |
kā sā vidyā parā tāta yathā mṛtyurhi vāryate
||5||अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् ।
का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते
lebhendhako gāṇapatyaṃ kathaṃ śūlā dvinirgataḥ |
devadevasya vai śaṃbhormunerlīlāvihāriṇaḥ
||6||लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः ।
देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः
etatsarvamaśeṣeṇa mahādhīman kṛpāṃ kuru |
śivalīlāmṛtaṃ tāta śṛṇvata kathayasva me
||7||एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु ।
शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे
brahmovāca
iti tasya vacaḥ śrutvā vyāsasyāmitatejasaḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāṃbujam
||8||इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahābuddhe śivalīlāmṛtaṃ param |
dhanyastvaṃ śaivamukhyosi mamānandakaraḥ svataḥ
||9||शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् ।
धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः
pravartamāne samare śaṃkarāṃdhakayostayoḥ |
anirbhedyapavivyūhagirivyūhādhināthayoḥ
||10||प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः ।
अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः
purā jayo babhūvāpi daityānāṃ balaśālinām |
śivaprabhā vādabhavatpramathānāṃ mune jayaḥ
||11||पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् ।
शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः
tacchutvāsīdviṣaṇṇo hi mahādaityoṃdhakāsuraḥ |
kathaṃ syānme jaya iti vicāraṇaparo'bhavat
||12||तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः ।
कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्
apasṛtya tato yuddhādaṃdhakaḥ parabuddhimān |
drutamabhyagamadvīra ekalaśśukrasannidhim
||13||अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् ।
द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्
praṇamya svaguruṃ kāvyamavaruhya rathācca saḥ |
babhāṣedaṃ vicāryātha sāṃjalirnītivittamaḥ
||14||प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः ।
बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः
aṃdhaka uvāca
bhagavaṃstvāmupāśritya gurorbhāvaṃ vahāmahe |
parājitā bhavāmo no sarvadā jayaśālinaḥ
||15||भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे ।
पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः
tvatprabhāvātsadā devānsamastānsānugānvayam |
manyāmahe haroṣendramukhānapi hi kattṛṇān
||16||त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् ।
मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्
asmatto bibhyati surāstadā bhavadanugrahāt |
gajā iva haribhyaśca tārkṣyebhya iva pannagāḥ
||17||अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् ।
गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः
anirbhedyaṃ pavivyūhaṃ viviśurdaitya dānavāḥ |
pramathānīkamakhilaṃ vidhūya tvadanugrahāt
||18||अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः ।
प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्
vayaṃ tvaccharaṇā bhūtvā sadā gā iva niścalāḥ |
sthitvā carāmo niśśaṃkamājāvapi hi bhārgava
||19||वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः ।
स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव
rakṣarakṣābhito vipra pravrajya śaraṇāgatān |
asurāñchatrubhirvīrairarditāṃśca mṛtānapi
||20||रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् ।
असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि
prathamairbhīmavikrāṃtaiḥ krāṃtānmṛtyupramāthibhiḥ |
sūditānpatitānpaśya huṃḍādīnmadgaṇānvarān
||21||प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः ।
सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्
yaḥ pītvā kaṇadhūmaṃ vai sahasraṃ śaradāṃ purā |
tvayā prāptā varā vidyā tasyāḥ kāloyamāgataḥ
||22||यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा ।
त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः
adya vidyāphalaṃ tatte sarve paśyaṃtu bhārgava |
pramathā asurānsarvān kṛpayā jīvayiṣyataḥ
||23||अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव ।
प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः
sanatkumāra uvāca
itthamandhakavākyaṃ sa śrutvā dhīro hi bhārgavaḥ |
tadā vicārayāmāsa dūyamānena cetasā
||24||इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः ।
तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा
kiṃ kartavyaṃ mayādyāpi kṣemaṃ me syātkathaṃ tviti |
sannipātavidhirjīvaḥ sarvathānucito mama
||25||किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति ।
सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम
vidheyaṃ śaṃkarātprāptā tadguṇān prati yojaye |
tadraṇe marditānvīraḥ pramathaiśśaṃkarānugaiḥ
||26||विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये ।
तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः
śaraṇāgatadharmotha pravarassarvato hṛdā |
vicārya śukreṇa dhiyā tadvāṇī svīkṛtā tadā
||27||शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा ।
विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा
kiṃcitsmitaṃ tadā kṛtvā so'bravīddānavādhipam |
bhārgavaśśivapādābjaṃ sappā?? svasthena cetasā
||28||किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् ।
भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा?? स्वस्थेन चेतसा
śukra uvāca
yattvayā bhāṣitaṃ tāta tatsarvaṃ tathyameva hi |
etadvidyopārjanaṃ hi dānavārthaṃ kṛtaṃ?? mayā
||29||यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि ।
एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं?? मया
dussahaṃ kaṇadhūmaṃ vai pītvā varṣasahasrakam |
vidyeyamīśvarātprāptā baṃdhūnāṃ sukhadā sadā
||30||दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् ।
विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा
pramathairmathitāndaityānraṇehaṃ vidyayānayā |
utthāpayiṣye mlānāni śasyāni jalabhugyathā
||31||प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया ।
उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा
nirvraṇānnīrujaḥ svasthānsuptveva puna rutthitān |
muhūrtesmiṃśca draṣṭāsi daityāṃstānutthitānnijān
||32||निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् ।
मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्
sanatkumāra uvāca
ityuktvā sodhakaṃ śukro vidyāmāvartayatka viḥ |
ekaikaṃ daityamuddiśya smṛtvā vidyeśamādarāt
||33||इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः ।
एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्
vidyāvartanamātreṇa te sarve daityadānavāḥ |
uttasthuryugapadvīrāssuptā iva dhṛtāyudhāḥ
||34||विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः ।
उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः
sadābhyastā yathā vedāssamare vā yathāmbudā |
śraddhayārthāstathā dattā brāhmaṇebhyo yathāpadi
||35||सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा ।
श्रद्धयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि
ujjīvitāṃstu tāndṛṣṭvā huṃḍādīṃśca mahāsurān |
vinedurasurāḥ sarve jalapūrṇā ivāṃbudāḥ
||36||उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् ।
विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः
raṇodyatāḥ punaścāsangarjaṃto vikaṭānravān |
pramathaissaha nirbhītā mahābalaparākramāḥ
||37||रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् ।
प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः
śukreṇojjīvitāndṛṣṭvā pramathā daityadānavān |
visiṣmire tatassarve naṃdyādyā yuddhadurmadāḥ
||38||शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् ।
विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः
vijñāpyamevaṃ karmaitaddeveśe śaṃkare'khilam |
vicārya buddhimaṃtaśca hyevaṃ te'nyonyamabruvan
||39||विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् ।
विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्
āścaryarūpe pramatheśvarāṇāṃ tasmiṃstathā vartati yuddhayajñe |
amarṣito bhārgavakarma dṛṣṭvā śilādaputro'bhyagamanmaheśam
||40||आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे ।
अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्
jayeti coktvā jayayonimugramuvāca naṃdī kanakāvadātam |
gaṇeśvarāṇāṃ raṇakarma deva devaiśca sendrairapi duṣkaraṃ sat
||41||जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् ।
गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्
tadbhārgaveṇādya kṛtaṃ vṛthā nassaṃjīvatāṃstānhi mṛtānvipakṣān |
āvartya vidyāṃ mṛtajīvadātrīmekekamuddiśya sahelamīśa
||42||तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् ।
आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश
tuhuṃḍahuṃḍādikakuṃbhajaṃbhavipā kapākādimahāsurendrāḥ |
yamālayādadya punarnivṛttā vidrāvayaṃtaḥ pramathāṃścaraṃti
||43||तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः ।
यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति
yadi hyasau daityavarānnirastānsaṃjīvayedatra punaḥ punastān |
jayaḥ kuto no bhavitā maheśa gaṇeśvarāṇāṃ kuta eva śāṃtiḥ
||44||यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् ।
जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः
sanatkumāra uvāca
ityevamuktaḥ pramatheśvareṇa sa naṃdinā vai pramatheśvareśaḥ |
uvāca devaḥ prahasaṃstadānīṃ taṃ naṃdinaṃ sarvagaṇeśarājam
||45||इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः ।
उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्
śiva uvāca
nandinprayāhi tvarito'ti mātraṃ dvijendravaryaṃ ditinandanānām |
madhyātsamuddhṛtya tathā nayāśu śyeno yathā lāvakamaṃḍajātam
||46||नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् ।
मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्
sanatkumāra uvāca
sa evamukto vṛṣabhadhvajena nanāda naṃdī vṛṣasiṃhanādaḥ |
jagāma tūrṇaṃ ca vigāhya senāṃ yatrābhavadbhārgavavaṃśadīpaḥ
||47||स एवमुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः ।
जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः
taṃ rakṣyamāṇaṃ ditijaissamastaiḥ pāśāsivṛkṣopalaśailahastaiḥ |
vikṣobhya daityānbalavāñjahāra kāvyaṃ sa nandī śarabho yathebham
||48||तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः ।
विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्
srastāṃbaraṃ vicyutabhūṣaṇaṃ ca vimuktakeśaṃ balinā gṛhītam |
vimocayiṣyaṃta ivānujagmuḥ surārayassiṃharavāṃstyajaṃtaḥ
||49||स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् ।
विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः
daṃbholi śūlāsiparaśvadhānāmuddaṃḍacakropalakaṃpanānām |
naṃdīśvarasyopari dānavendrā varṣaṃ vavarṣurjaladā ivogram
||50||दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् ।
नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्
taṃ bhārgavaṃ prāpya gaṇādhirājo mukhāgninā śastraśatāni dagdhvā |
āyātpravṛddhe'suradevayuddhe bhavasya pārśve vyathitāripakṣaḥ
||51||तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा ।
आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः
ayaṃ sa śukro bhagavannitīdaṃ nivedayāmāsa bhavāya śīghram |
jagrāha śukraṃ sa ca devadevo yathopahāraṃ śucinā pradattam
||52||अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् ।
जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्
na kiṃciduktvā sa hi bhūtagoptā cikṣepa vaktre phalavatkavīndram |
hāhāravastairasuraissamastairuccairvimukto hahaheti bhūri
||53||न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् ।
हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि
iti śrīśiva mahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe aṃdhakayuddhe śukranigīrṇanavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 ||