tataśca śaṃkhacūḍo'sau jaigīṣavyopadeśataḥ
sanatkumāra uvāca
tataśca śaṃkhacūḍo'sau jaigīṣavyopadeśataḥ |
tapaścakāra suprītyā brahmaṇaḥ puṣkare ciram
||1||ततश्च शंखचूडोऽसौ जैगीषव्योपदेशतः ।
तपश्चकार सुप्रीत्या ब्रह्मणः पुष्करे चिरम्
gurudattāṃ brahmavidyāṃ jajāpa niyatendriyaḥ |
sa ekāgramanā bhūtvā karaṇāni nigṛhya ca
||2||गुरुदत्तां ब्रह्मविद्यां जजाप नियतेन्द्रियः ।
स एकाग्रमना भूत्वा करणानि निगृह्य च
tapaṃtaṃ puṣkare taṃ vai śaṃkhacūḍaṃ ca dānavam |
varaṃ dātuṃ jagāmāśu brahmālokagururvibhuḥ
||3||तपंतं पुष्करे तं वै शंखचूडं च दानवम् ।
वरं दातुं जगामाशु ब्रह्मालोकगुरुर्विभुः
varaṃ brūhīti provāca dānavendraṃ vidhistadā |
sa dṛṣṭvā taṃ nanāmāti namrastuṣṭāva sadgirā
||4||वरं ब्रूहीति प्रोवाच दानवेन्द्रं विधिस्तदा ।
स दृष्ट्वा तं ननामाति नम्रस्तुष्टाव सद्गिरा
varaṃ yayāce brahmāṇamajeyatvaṃ divaukasām |
tathetyāha vidhistaṃ vai suprasannena cetasā
||5||वरं ययाचे ब्रह्माणमजेयत्वं दिवौकसाम् ।
तथेत्याह विधिस्तं वै सुप्रसन्नेन चेतसा
śrīkṛṣṇakavacaṃ divyaṃ jaganmaṃgalamaṃgalam |
dattavāñśaṃkhacūḍāya sarvatra vijayapradam
||6||श्रीकृष्णकवचं दिव्यं जगन्मंगलमंगलम् ।
दत्तवाञ्शंखचूडाय सर्वत्र विजयप्रदम्
badarīṃ saṃprayāhi tvaṃ tulasyā saha tatra vai |
vivāhaṃ kuru tatraiva sā tapasyati kāmataḥ
||7||बदरीं संप्रयाहि त्वं तुलस्या सह तत्र वै ।
विवाहं कुरु तत्रैव सा तपस्यति कामतः
dharmadhvajasutā seti saṃdideśa ca taṃ vidhiḥ |
antardhānaṃ jagāmāśu paśyatastasya tatkṣaṇāt
||8||धर्मध्वजसुता सेति संदिदेश च तं विधिः ।
अन्तर्धानं जगामाशु पश्यतस्तस्य तत्क्षणात्
tatassa śaṃkhacūḍo hi tapaḥsiddho'tipuṣkare |
gale babaṃdha kavacaṃ jaganmaṃgalamaṃgalam
||9||ततस्स शंखचूडो हि तपःसिद्धोऽतिपुष्करे ।
गले बबंध कवचं जगन्मंगलमंगलम्
ājñayā brāhmaṇasso'pi tapaḥsiddhamanorathaḥ |
samāyayau prahṛṣṭāsyastūrṇaṃ badarikāśramam
||10||आज्ञया ब्राह्मणस्सोऽपि तपःसिद्धमनोरथः ।
समाययौ प्रहृष्टास्यस्तूर्णं बदरिकाश्रमम्
yadṛcchayā''gatastatra śaṃkhacūḍaśca dānavaḥ |
tapaścarantī tulasī yatra dharmadhvajātmajā
||11||यदृच्छयाऽऽगतस्तत्र शंखचूडश्च दानवः ।
तपश्चरन्ती तुलसी यत्र धर्मध्वजात्मजा
surūpā susmitā tanvī śubhabhūṣaṇabhūṣitā |
sakaṭākṣaṃ dadarśāsau tameva puruṣaṃ param
||12||सुरूपा सुस्मिता तन्वी शुभभूषणभूषिता ।
सकटाक्षं ददर्शासौ तमेव पुरुषं परम्
dṛṣṭvā tāṃ lalitā ramyāṃ suśīlāṃ sundarīṃ satīm |
uvāsa tatsamīpe tu madhuraṃ tāmuvāca saḥ
||13||दृष्ट्वा तां ललिता रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम् ।
उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः
śaṃkhacūḍa uvāca
kā tvaṃ kasya sutā tvaṃ hi kiṃ karoṣi sthitātra kim |
maunībhūtā kiṃkaraṃ māṃ saṃbhāvitumihārhasi
||14||का त्वं कस्य सुता त्वं हि किं करोषि स्थितात्र किम् ।
मौनीभूता किंकरं मां संभावितुमिहार्हसि
sanatkumāra uvāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sakāmaṃ tamuvāca sā
||15||इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामं तमुवाच सा
tulasyuvāca
dharmadhvajasutāhaṃ ca tapasyāmi tapasvinī |
tapovane ca tiṣṭhāmi kastvaṃ gaccha yathāsukham
||16||धर्मध्वजसुताहं च तपस्यामि तपस्विनी ।
तपोवने च तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्
nārījātirmohinī ca brahmādīnāṃ viṣopamā |
nindyā doṣakarī māyā śṛṃkhalā hyanuśāyinām
||17||नारीजातिर्मोहिनी च ब्रह्मादीनां विषोपमा ।
निन्द्या दोषकरी माया शृंखला ह्यनुशायिनाम्
sanatkumāra uvāca
ityuktvā tulasī taṃ ca sarasaṃ virarāma ha |
dṛṣṭvā tāṃ sasmitāṃ sopi pravaktumupacakrame
||18||इत्युक्त्वा तुलसी तं च सरसं विरराम ह ।
दृष्ट्वा तां सस्मितां सोपि प्रवक्तुमुपचक्रमे
śaṃkhacūḍa uvāca
tvayā yatkathitaṃ devi na ca sarvamalīkakam |
kiñcitsatyamalīkaṃ ca kiṃcinmatto niśāmaya
||19||त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् ।
किञ्चित्सत्यमलीकं च किंचिन्मत्तो निशामय
pativratāḥ striyo yāśca tāsāṃ madhye tvamagraṇīḥ |
na cāhaṃ pāpadṛkkāmī tathā tvaṃ neti dhīrmama
||20||पतिव्रताः स्त्रियो याश्च तासां मध्ये त्वमग्रणीः ।
न चाहं पापदृक्कामी तथा त्वं नेति धीर्मम
āgacchāmi tvatsamīpamājñayā brahmaṇo'dhunā |
gāṃdharveṇa vivāhena tvāṃ grahīṣyāmi śobhane
||21||आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना ।
गांधर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
śaṃkhacūḍo'hamevāsmi devavidrāvakārakaḥ |
māṃ na jānāsi kiṃ bhadre na śruto'haṃ kadācana
||22||शंखचूडोऽहमेवास्मि देवविद्रावकारकः ।
मां न जानासि किं भद्रे न श्रुतोऽहं कदाचन
danuvaṃśyo viśeṣeṇa manda putraśca dānavaḥ |
sudāmā nāma gopohaṃ pārṣadaśca hareḥ purā
||23||दनुवंश्यो विशेषेण मन्द पुत्रश्च दानवः ।
सुदामा नाम गोपोहं पार्षदश्च हरेः पुरा
adhunā dānavendro'haṃ rādhikāyāśca śāpataḥ |
jātismaro'haṃ jānāmi sarvaṃ kṛṣṇaprabhāvataḥ
||24||अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः ।
जातिस्मरोऽहं जानामि सर्वं कृष्णप्रभावतः
sanatkumāra uvāca
evamuktvā śaṃkhacūḍo virarāma ca tatpuraḥ |
dānaveṃdreṇa setyuktā vacanaṃ satyamādarāt |
sasmitaṃ tulasī tuṣṭā pravaktumupacakrame
||25||एवमुक्त्वा शंखचूडो विरराम च तत्पुरः ।
दानवेंद्रेण सेत्युक्ता वचनं सत्यमादरात् ।
सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
tulasyuvāca
tvayāhamadhunā |
sattvavicāreṇa parājitā |
sa dhanyaḥ puruṣo loke na striyā yaḥ parājitaḥ
||26||त्वयाहमधुना ।
सत्त्वविचारेण पराजिता ।
स धन्यः पुरुषो लोके न स्त्रिया यः पराजितः
satkriyopyaśucirnityaṃ sa pumānyaḥ striyā jitaḥ |
nindaṃti pitaro devā mānavāssakalāśca tam
||27||सत्क्रियोप्यशुचिर्नित्यं स पुमान्यः स्त्रिया जितः ।
निन्दंति पितरो देवा मानवास्सकलाश्च तम्
śudhyedvipro daśāhena jātake mṛtasūtake |
kṣatriyo dvādaśāhena vaiśyaḥ pañcadaśāhataḥ
||28||शुध्येद्विप्रो दशाहेन जातके मृतसूतके ।
क्षत्रियो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः
śūdro māsena śudhyettu hīti vedānuśāsanam |
na śuciḥ strījitaḥ kvāpi citādāhaṃ vinā pumān
||29||शूद्रो मासेन शुध्येत्तु हीति वेदानुशासनम् ।
न शुचिः स्त्रीजितः क्वापि चितादाहं विना पुमान्
na gṛhṇatīcchayā tasmātpitaraḥ piṇḍatarpaṇam |
na gṛhṇanti surāstena dattaṃ puṣpaphalādikam
||30||न गृह्णतीच्छया तस्मात्पितरः पिण्डतर्पणम् ।
न गृह्णन्ति सुरास्तेन दत्तं पुष्पफलादिकम्
tasya kiṃ jñānasutapo japahoma prapūjanaiḥ |
vidyayā dānataḥ kiṃ vā strībhiryasya mano hṛtam
||31||तस्य किं ज्ञानसुतपो जपहोम प्रपूजनैः ।
विद्यया दानतः किं वा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्
vidyāprabhāvajñānārthaṃ mayā tvaṃ ca parīkṣitaḥ |
kṛtvā kāṃtaparīkṣāṃ vai vṛṇuyātkāminī varam
||32||विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः ।
कृत्वा कांतपरीक्षां वै वृणुयात्कामिनी वरम्
sanatkumāra uvāca
ityevaṃ pravadaṃtyāṃ tu tulasyāṃ tatkṣaṇe vidhiḥ |
tatrājagāma saṃsṛṣṭā provāca vacanaṃ tataḥ
||33||इत्येवं प्रवदंत्यां तु तुलस्यां तत्क्षणे विधिः ।
तत्राजगाम संसृष्टा प्रोवाच वचनं ततः
brahmovāca
kiṃ karoṣi śaṃkhacūḍa saṃvādamanayā saha |
gāṃdharveṇa vivāhena tvamasyā grahaṇaṃ kuru
||34||किं करोषि शंखचूड संवादमनया सह ।
गांधर्वेण विवाहेन त्वमस्या ग्रहणं कुरु
tvaṃ vai puruṣaratnaṃ ca strīratnaṃ ca tviyaṃ satī |
vidagdhāyā vidagdhena saṃgamo guṇavān bhavet
||35||त्वं वै पुरुषरत्नं च स्त्रीरत्नं च त्वियं सती ।
विदग्धाया विदग्धेन संगमो गुणवान् भवेत्
nirvirodhaṃ sukhaṃ rājan ko vā tyajati durlabham |
yo'virodhasukhatyāgī sa paśurnātra saṃśayaḥ
||36||निर्विरोधं सुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम् ।
योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः
kiṃ tvaṃ parīkṣase kāṃtamīdṛśaṃ guṇinaṃ sati |
devānāmasurāṇāṃ ca dānavānāṃ vimardakam
||37||किं त्वं परीक्षसे कांतमीदृशं गुणिनं सति ।
देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम्
anena sārddhaṃ suciraṃ vihāraṃ kuru sarvadā |
sthānesthāne yathecchaṃ ca sarvalokeṣu sundari
||38||अनेन सार्द्धं सुचिरं विहारं कुरु सर्वदा ।
स्थानेस्थाने यथेच्छं च सर्वलोकेषु सुन्दरि
aṃte prāpsyati goloke śrīkṛṣṇaṃ punareva saḥ |
caturbhujaṃ ca vaikuṇṭhe mṛte tasmiṃstvamāpsyasi
||39||अंते प्राप्स्यति गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव सः ।
चतुर्भुजं च वैकुण्ठे मृते तस्मिंस्त्वमाप्स्यसि
sanatkumāra uvāca
ityevamāśiṣaṃ dattvā svālayaṃ tu yayau vidhiḥ |
gāṃdharveṇa vivāhena jagṛhe tāṃ ca dānavaḥ
||40||इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं तु ययौ विधिः ।
गांधर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः
evaṃ vivāhya tulasīṃ pituḥ sthānaṃ jagāma ha |
sa reme ramayā sārddhaṃ vāsagehe manorame
||41||एवं विवाह्य तुलसीं पितुः स्थानं जगाम ह ।
स रेमे रमया सार्द्धं वासगेहे मनोरमे
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe śaṃkhacūḍatapaḥkaraṇavivāhavarṇanaṃ nāmāṣṭaviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||