viṣṇujalaṃdharayuddhavarṇanam
sanatkumāra uvāca
atha daityā mahāvīryāśśūlaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ |
nijaghnussarvadevāṃśca bhayavyākulamānasān
||1||अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः ।
निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्
daityāyudhaiḥ samāviddhadehā devāssavāsavāḥ |
raṇādvidudruvussarve bhayavyākulamānasāḥ
||2||दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः ।
रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः
palāyanaparāndṛṣṭvā hṛṣīkeśassurānatha |
viṣṇurvai garuḍārūḍho yoddhumabhyāyayau drutam |
3 sudarśanena cakreṇa sarvataḥ prasphuranrucā |
suśobhitakarābjaśca reje bhaktābhayaṃkaraḥ
||8||पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ ।
विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम् ।
३ सुदर्शनेन चक्रेण सर्वतः प्रस्फुरन्रुचा ।
सुशोभितकराब्जश्च रेजे भक्ताभयंकरः
śaṃkhakhaḍgagadāśārṅgadhārī krodhasamanvitaḥ |
kaṭhorāstro mahāvīrassarvayuddhaviśāradaḥ
||5||शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः ।
कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः
dhanuṣaṃ śārṅganāmānaṃ visphūryya vinanāda ha |
tasya nādena trailokyaṃ pūritaṃ mahatā mune
||6||धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह ।
तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने
śārṅganissṛtabāṇaiśca ditijānāṃ śirāṃsi vai |
cakartta bhagavān viṣṇuḥ koṭiśo ruṭ samākulaḥ
||7||शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै ।
चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः
athāruṇānujajavapakṣavātaprapīḍitāḥ |
vātyādhivarttitā daityā babhramuḥ khe yathā ghanāḥ
||8||अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः ।
वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
tato jalaṃdharo dṛṣṭvā daityānvātyāprapīḍitān |
cukrodhāti mahādaityo devavṛndabhayaṃkaraḥ
||9||ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् ।
चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः
marddayaṃtaṃ ca taṃ dṛṣṭvā daityān prasphuritādharaḥ |
yoddhumabhyāyayau vīro vegena hariṇā saha
||10||मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः ।
योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह
sa cakāra mahānādaṃ devāsurabhayaṃkaram |
daityānāmadhipaḥ karṇā vidīrṇāḥ śravaṇāttataḥ
||11||स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् ।
दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः
bhayaṃṅkareṇa daityasya nādena pūritaṃ tadā |
jalaṃdharasya mahatā cakampe sakalaṃ jagat
||12||भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा ।
जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्
tatassamabhavadyuddhaṃ viṣṇudaityendrayormahat |
ākāśaṃ kurvatorbāṇaistadā niravakāśavat
||13||ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् ।
आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्
tayośca tena yuddhena parasparamabhūnmune |
devāsurarṣisiddhānāṃ bhīkareṇātivismayaḥ
||14||तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने ।
देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः
viṣṇurdaityasya bāṇaughairdhvajaṃ chatraṃ dhanuśśarān |
ciccheda taṃ ca hṛdaye bāṇenaikena tāḍayan
||15||विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् ।
चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्
tato daityassamutpatya gadāpāṇistvarānvitaḥ |
āhatya garuḍaṃ mūrdhni pātayāmāsa bhūtale
||16||ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः ।
आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले
viṣṇuṃ jaghāna śūlena tīkṣṇena prasphuradrucā |
hṛdaye krodhasaṃyukto daityaḥ prasphuritādharaḥ
||17||विष्णुं जघान शूलेन तीक्ष्णेन प्रस्फुरद्रुचा ।
हृदये क्रोधसंयुक्तो दैत्यः प्रस्फुरिताधरः
viṣṇurgadāṃ ca khaḍgena ciccheda prahasanniva |
taṃ vivyādha śaraistīkṣṇaiśśārṅgaṃ visphūrya daityahā
||18||विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव ।
तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा
viṣṇurjalaṃdharaṃ daityaṃ bhayadena śareṇa ha |
krodhāviṣṭo'titīkṣṇena jaghānāśu surārihā
||19||विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह ।
क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा
āgataṃ tasya taṃ bāṇaṃ dṛṣṭvā daityo mahābalaḥ |
chittvā bāṇena viṣṇuṃ ca jaghāna hṛdaye drutam
||20||आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः ।
छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्
keśavo'pi mahābāhuṃ vikṣiptamasureṇa tam |
śaraṃ tilapramāṇena cchittvā vīro nanāda ha
||21||केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् ।
शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह
punarbāṇa samādhatta dhanuṣi krodhavepitaḥ |
mahābalo'tha bāṇena ciccheda sa śilīmukham
||22||पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः ।
महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्
vāsudevaḥ punarbāṇaṃ nāśāya vibudhadviṣaḥ |
krodhenādhatta dhanuṣi siṃhavadvinanāda ha
||23||वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः ।
क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह
jalaṃdharo'tha daityendraḥ kopacchinnādharo balī |
śareṇa śvena śārṅgākhyaṃ dhanuściccheda vaiṣṇavam
||24||जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली ।
शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्
punarbāṇaissutīkṣṇaiśca jaghāna madhusūdanam |
ugravīryo mahāvīro devānāṃ bhayakārakaḥ
||25||पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् ।
उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः
sa cchinnadhanvā bhagavānkeśavo lokarakṣa kaḥ |
jalaṃdharasya nāśāya cikṣepa svagadāṃ parām
||26||स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः ।
जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्
sā gadā hariṇā kṣiptā jvalajjvalanasannibhā |
amoghagatikā śīghraṃ tasya dehe lalāga ha
||27||सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा ।
अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह
tayā hato mahādaityo na cacālāpi kiṃcana |
jalaṃdharo madonmattaḥ puṣpamālāhato yathā
||28||तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन ।
जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा
tato jalaṃdharaḥ krodhī devatrāsakaro'kṣipat |
triśūlamanalākāraṃ haraye raṇadurmmadaḥ
||29||ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् ।
त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः
atha viṣṇustattriśūlaṃ ciccheda tarasā drutam |
naṃdakākhyena khaḍgena smṛtvā śivapadāmbujam
||30||अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् ।
नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
chinne triśūle daityendra utplutya sahasā drutam |
āgatya hṛdaye viṣṇuṃ jaghāna dṛḍhamuṣṭinā
||31||छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् ।
आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना
sopi viṣṇurmahāvīro'vigaṇayya ca tadvyathāma |
jalaṃdharaṃ ca hṛdaye jaghāna dṛḍhamuṣṭinā
||32||सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम ।
जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना
tatastau bāhuyuddhena yuyudhāte mahābalau |
bāhubhirmuṣṭibhiścaiva jānubhirnādayanmahīm
||33||ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ ।
बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्
evaṃ hi suciraṃ yuddhaṃ kṛtvā tenāsureṇa vai |
vismito'bhūnmuniśreṣṭha hṛdi glānimavāpa ha
||34||एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै ।
विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह
atha prasanno bhagavānmāyī māyāvidāṃ varaḥ |
uvāca daityarājānaṃ meghagaṃbhīrayā girā
||35||अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः ।
उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा
viṣṇuruvāca
bhobho daityavaraśreṣṭha dhanyastvaṃ raṇadurmadaḥ |
mahāyudhavarairyattvaṃ na bhīto hi mahāprabhuḥ
||36||भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः ।
महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः
ebhirevāyudhairugrairdaityā hi bahavo hatāḥ |
mahājau durmadā vīrāśchinnadehā mṛtiṃ gatāḥ
||37||एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः ।
महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः
yuddhena te mahādaitya prasanno'smi mahānbhavān |
na dṛṣṭastvatsamo vīrastrailokye sacarācare
||38||युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् ।
न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे
varaṃ varaya daityendra prīto'smi tava vikramāt |
adeyamapi te dadmi yatte manasi vartate
||39||वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् ।
अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacastasya viṣṇormāyāvino hareḥ |
pratyuvāca mahābuddhirdaityarājo jalaṃdharaḥ
||40||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः
jalaṃdhara uvāca
yadi bhāvuka tuṣṭo'si varame tandadasva me |
madbhaginyā mayā sārdhaṃ madgehe sagaṇo vasa
||41||यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे ।
मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस
sanatkumāra uvāca
tadākarṇya vacastasya mahādaityasya khinnadhīḥ |
tathāstviti ca deveśo jagāda bhagavān hariḥ
||42||तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः ।
तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः
uvāsa sa tato viṣṇussarvadevagaṇaissaha |
jalaṃdharaṃ nāma puramāgatya ramayā saha
||43||उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह ।
जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह
atho jalaṃdharo daityassvabhaginyā ca viṣṇunā |
uvāsa svālayaṃ prāpto harṣākulitamānasaḥ
||44||अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना ।
उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः
jalaṃdharo'tha devānāmadhikāreṣu dānavān |
sthāpayitvā saharṣassanpunarāgānmahītalam
||45||जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् ।
स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्
devagaṃdharvasiddheṣu yatkiṃcidratnasaṃci tam |
tadātmavaśagaṃ kṛtvā'tiṣṭhatsāgaranaṃdanaḥ
||46||देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् ।
तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः
pātālabhavane daityaṃ niśuṃbhaṃ sumahābalam |
sthāpayitvā sa śeṣādīnānaya dbhūtalaṃ balī
||47||पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् ।
स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली
devagaṃdharvasiddhaughān sarparākṣasamānuṣān |
svapure nāgarānkṛtvā śaśāsa bhuvanatrayam
||48||देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् ।
स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्
evaṃ jalaṃdharaḥ kṛtvā devānsvavaśavartinaḥ |
dharmeṇa pālayāmāsa prajāḥ putrānivaurasān
||49||एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः ।
धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
na kaścidvyādhito naiva duḥkhito na kṛśastathā |
na dīno dṛśyate tasmindharmādrājyaṃ praśāsati
||50||न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा ।
न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṇḍe jalaṃdharopākhyāne viṣṇujalaṃdharayuddhavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||